जीवन मार्ग

यो पाठ एक पत्रकार-लेखकले सोलुखुम्बुको सल्लेरीमा गएर चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका निर्देशक छिरिङसँग गरेको प्रत्यक्ष वार्ताका आधारमा तयार पारेको रिपोर्ताजमूलक रचना हो। पाठ्यपुस्तकले यसमा लेखकको नाम दिएको छैन। सगरमाथाको अर्को नाम 'चोमोलुङ्मा' राखिएको यो उद्योगले नेपालको मौलिक पहिचान र स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित सामान बनाउँछ, र छिरिङको सङ्घर्षमय जीवनले उद्यमशीलता र राष्ट्रप्रेमको सन्देश दिन्छ। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यस्तै पाठबाट आउँछन्। सबैभन्दा सोधिने कुरा हुन् — छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि र सङ्घर्ष, जग्गा प्लटिङ किन छोडे, स्थानीय उत्पादनको बजार, प्रतिस्पर्धाबारे उनको विचार, उद्यमीका लागि सुझाव र रिपोर्ताजको विधागत विशेषता।

12.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

पाठ्यपुस्तकमा यस रिपोर्ताजको लेखकको नाम दिइएको छैन; रचना 'म' (प्रथम पुरुष) मा लेखिएको छ र 'म' एक पत्रकार-लेखक हुन्, जसले 'उद्योग दैनिक' का सम्पादकका लागि रिपोर्ट तयार पार्छन्। त्यसैले परीक्षामा 'लेखक परिचय' होइन, रिपोर्ताजका तत्त्व, छिरिङको चरित्र र सन्देश सोधिन्छ।

12.2 पाठको पृष्ठभूमि

केही वर्षअघिसम्म नेपालीहरू 'हाम्रो घरभित्र नेपाली ब्रान्डका कुनै पनि सामान छैनन्' भन्थे। आजभोलि भने गाउँसहर जताततै चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका उत्पादनको चर्चा छ; देश-विदेशमा रहेका नेपालीका घरमा यसका उत्पादन पुगेका छन्। अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान, क्यानडा र स्पेनतिरका साथीसँगको भिडियो च्याटमा पनि नेपाली सामान सजिएको देखिन्छ। नेपाल आउने विदेशीहरू पनि यसलाई नेपालको चिनाका रूपमा लैजान थालेका छन्। यही परिवेशमा लेखकले यस प्रतिष्ठान र यसको सञ्चालकका बारेमा जान्न सल्लेरी जाने निर्णय गर्छन्।

12.3 विषयवस्तु — सार

उत्पादनको चर्चा। चोमोलुङ्मा सगरमाथाको अर्को नाम हो — संसारको सर्वोच्च शिखर, नेपालीको मान, शान र पहिचान। यही नाममा उद्योग खोल्ने, नेपालको मौलिक पहिचान र स्थानीय कच्चा सामानको सदुपयोग गर्ने सोच अद्वितीय छ। लेखककी जीवनसङ्गिनीले बाँसका काइँयो, थाँक्रो, फिपी, नाङ्लो, डालो, चाल्नो र थुन्से ल्याइन्; बुबाले ठेकी, मदानी, सुरो, चम्मर र निगालाका पूजा सामग्री राख्ने ढक्की ल्याउनुभयो। बिस्तारै गलैँचा, राडी, लुकुनी, थाङ्का, खाँडीको कपडा, भाङ्ग्राको झोला, अम्रिसाको कुचो, बाँसका कुर्सी-सोफा आए; चौँरीको घिउ, मह, गुराँसको जुस, मान्द्रेको अचार, कटुसका दिउल, गहत, सतीबयरको सातु, सिन्की, गुन्द्रुक, कोदो-फापरको पिठो, मार्सी चामल, बुङको आलु, पिँडालु, जिम्बु, सिस्नुको धुलो र किनामा पनि। हुँदाहुँदा यी सामान नभए भातभान्सै नहुने स्थिति बन्यो।

1सगरमाथा (चोमोलुङ्मा) — संसारको सर्वोच्च शिखर, नेपालीको मान, शान र पहिचान2नुप्से — सगरमाथा क्षेत्रकै अर्को हिमाल3खुम्बु हिमनदी — दुधकोशीको स्रोतक्षेत्रतर्फ बग्ने हिउँको नदी

यात्रा। लेखक आफू दुधकोशीको किनारमा मकर नुहाएर हुर्किएका मान्छे भएकाले प्रतिष्ठानबारे रिपोर्ताज लेख्ने हुटहुटी जागेर गत शनिबार बिहान काठमाडौँको कोटेश्वरबाट माइक्रोबस चढेर सोलु जान्छन्। बस भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, नेपालथोक, खुर्कोट, घुर्मी, हिलेपानी, ओखलढुङ्गा, ठाडे हुँदै बेलुका ४ बजे सोलुसल्लेरी पुग्छ। साथी गणेश, रुद्र र डेन्डी भेट्न आउँछन् र होटलमा बस्ने व्यवस्था मिलाउँछन्। निर्देशक छिरिङ घर गएका भएकाले भोलि बिहान १० बजे आउने कुरा फोनमा हुन्छ। भोलिपल्ट (वैशाखमा) खरीखोलासम्म मोटरसाइकल र त्यसपछि पैदल हिँड्दै लुक्ला विमानस्थल पुगिन्छ; गणेशजीसँग स्थानीय एफएम रेडियो, पत्रपत्रिका, क्याम्पस र सरकारी अड्डा पनि हेरिन्छ।

छिरिङसँगको भेट। दिउँसो १ बजे छिरिङले — चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका मुख्य परिकल्पनाकार, मुख्य परियोजनाकार, मूल लगानीकर्ता र निर्देशक — प्रतिष्ठानको गेटमै स्वागत गर्छन्। लेखकले विस्तृतमा बुझ्न चाहेको कुरा बताउँछन्; छिरिङले परिकल्पनादेखि स्थापना, सञ्चालन, उत्पादन र बिक्री-वितरणसम्म बताउँछन्। मुख्य कार्यालय सोलुखुम्बुको सदरमुकाम सल्लेरीमा छ र देशभर शाखा-उपशाखा छन्। प्रतिष्ठानले पाँच वर्षदेखि स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी नेपालको मौलिकतामा आधारित वस्तु उत्पादन गर्दै आएको छ। ताइचिन चामलको चिउरा, चौँरीको घिउमा तारेको बुङको आलु, टिमुर-जिम्बुको चटनी, लालीगुराँसको जुस र स्याउको सलादजस्ता परिकार खाँदै कुराकानी हुन्छ।

छिरिङको जीवनकथा। 'म आमाबुबाको सबैभन्दा जेठो सन्तान हुँ। बुबा भारी बोक्नुहुन्थ्यो, आमा घरको काम गर्नुहुन्थ्यो। थोरै जग्गाको उब्जनीले तीनचार महिना पनि धान्दैनथ्यो।' एक साँझ बुबा भारीसहित हिउँमा चिप्लिएर भिरबाट खसी मरे — त्यति बेला छिरिङ आठ कक्षामा थिए। पढाइ रोकियो र बुबाको काम सुरु गर्नुपर्‍यो — कहिले कटारी, कहिले जिरी, कहिले हिमाल चढ्नेको भरिया भएर बेसक्याम सम्म। संयोगले एक जना विदेशी पर्यटकले दया देखाएर दश कक्षासम्म पढ्ने छात्रवृत्ति दिए र विद्यालयले सरसफाइ गर्ने जागिर दियो; राम्रो श्रेणीमा एसएलसी उत्तीर्ण भयो। त्यसपछि विद्यालयमा पढाउन थाले, स्नातक सके, केही समय सरकारी जागिर गरे, जागिर छाडेर ट्रेकिङ व्यवसायमा लागे, विभिन्न देश घुमे, जापानमा दुई वर्ष काम गरे र श्रमको महत्त्व थाहा पाए; स्वदेशमै केही गर्न सकिन्छ भन्ने लाग्यो।

जग्गा प्लटिङ र चोमोलुङ्मा। स्वदेश फर्किएपछि साथीहरूको लहैलहैमा काठमाडौँ उपत्यका र तराईमा जग्गा प्लटिङ गरे। पैसा कमाइयो तर मन सन्तुष्ट भएन — खेतीयोग्य जमिन मासेर घडेरी बनाउने र महँगोमा बेच्ने; साहूको ऋण काढेर विदेश गएका युवाले बर्सौँ पसिना बगाएर कमाएको रकम घडेरी किन्न सक्ने, तर घर बनाउन नसक्ने। यसले नेपाली कमाइलाई बर्बाद बनाउने र 'कङ्क्रिटको जङ्गल' बनाउने भएकाले त्यो पेसा चटक्क छाडे। विभिन्न देश भ्रमण र जापानको अनुभवले उनलाई सिकायो — आफ्नो मौलिकता, स्रोत-साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गरी विश्व बजारमा बेच्न सक्ने देश आत्मनिर्भर र विकसित भएका रहेछन्। नेपालसँग अपार प्रकृति र श्रमशक्ति छ, तर खेतबारी बाँझो राखेर अन्न, माछा, फलफूल र तरकारी आयात गरिन्छ — यो लाजमर्दो हो। यही बोधले चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानको परिकल्पना जन्मायो। साथीले सुरुमा शङ्का गरे; गहन छलफलपछि साथ दिए।

छिरिङका विचार। यो कामबाट उनी 'एकदमै' सन्तुष्ट छन्, किनकि यसले आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि कमाउने अवसर दिएको छ; स्वदेशी कच्चा पदार्थको सदुपयोग, देशभित्रै रोजगारी र उपभोग्य वस्तुमा आत्मनिर्भरताका लागि योगदान पुगेको छ र मौलिकता-पहिचानको संरक्षण, संवर्द्धन र विकास हुन्छ। प्रतिस्पर्धीबारे उनी भन्छन् — 'आजको युग प्रतिस्पर्धाको युग हो, एकाधिकारको होइन।' विश्वभर छरिएका नेपालीले मौलिकता र पहिचान बिर्सेका छैनन् र अर्गानिक-प्राकृतिक वस्तुको माग छ; एउटा उद्योगले सबैको माग पूरा गर्न सक्दैन, त्यसैले प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा आत्तिनु पर्दैन। लेखकले 'हामीकहाँ नयाँ कुराको परिकल्पना गर्ने, जोखिम मोल्नेभन्दा अरूले गरेको हेरेर अनुसरण गर्ने, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने चलन छ' भनेपछि छिरिङ भन्छन् — 'सबैले उही काम गरेर हुँदैन; आवश्यकता असीमित छन् र विविधता आवश्यक छ तर नगर्नुभन्दा केही गर्नु राम्रो। देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा भन्ने उखान पनि छ। हामीले गरेका काम त हात्तीका मुखमा जिरा जस्ता मात्रै हुन्; यस्ता हजारौँ उद्योग हुनुपर्छ। पहिलो, गुणस्तरमा सम्झौता गर्नुहुँदैन। दोस्रो, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति बसाउनुपर्छ।'

उद्यमीलाई सुझाव। आफू मात्र धनी बन्ने काम पुरुषार्थ वा उद्यम होइन; दुनियाँलाई ठगेर धनी बन्नु उद्यम होइन, अधम हो। उद्यमी हुनु भनेको आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने काम हो; हरेक उद्यमीका लागि उन्नतिको मार्ग यही हो।

अन्त्य। सूर्य अस्ताएपछि पनि लुम्बुर हिमालको रातो आभाले छिरिङको अनुहार धपक्क बालेको थियो; लेखकले उनको मुहारमा नेपालको सुन्दर आकृति देखे। फोटो खिचेर बिदा हुँदै दुवैले फेरि भेट्ने वाचा गरे। राती एघार बजे होटलको कोठामा लेखक ल्यापटपमा रिपोर्ट तयार पार्छन्; 'उद्योग दैनिक' का सम्पादकले एसएमएस गरेर राती १२ बजेसम्म लेख पठाउन भन्छन्। लेखक पढेर इमेलमार्फत पठाउँछन् र शीर्षक सोध्दा 'जनजीवनलाई सहज बनाउने मार्ग' ठानेर भन्छन् — 'जीवन मार्ग'।

1बाँसबाट बनेको डोको — मौलिक हस्तकलाको एउटा नमुना, जुन चोमोलुङ्माका उत्पादनको पनि मुख्य सामग्री हो

12.4 खण्डगत व्याख्या

रिपोर्ताजको संरचना उत्पादनको चर्चा → यात्रा → भेट → जीवनकथा → विचार → सम्पादकलाई प्रतिवेदन का रूपमा छ। तलको चित्रले लेखकले कोटेश्वरबाट सल्लेरीसम्म पुगेको बाटो देखाएको छ।

खण्ड	घटना	मुख्य कुरा	सोधिने प्रश्न
१	उत्पादनको चर्चा	नेपाली ब्रान्डको माग; विदेशमा पनि चोमोलुङ्मा	चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान कस्तो प्रतिष्ठान हो ?
२	घरमा सामानको भित्रिनु	काइँयो, डालो, गलैँचा, चौँरीको घिउ आदि	प्रतिष्ठानका सामान किन लोकप्रिय भए ?
३	यात्रा र साथीहरू	कोटेश्वर → सल्लेरी; गणेश, रुद्र, डेन्डी	लेखक किन रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भए ?
४	छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि	भरियाका छोरा, आठ कक्षामा बुबाको मृत्यु	छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि कस्तो छ ?
५	जग्गा प्लटिङको त्याग	खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल	किन छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ ठिक लागेन ?
६	चोमोलुङ्माको परिकल्पना	मौलिकता, स्रोत, श्रम र सिपको सदुपयोग	विभिन्न देशको भ्रमणबाट कस्तो शिक्षा पाए ?
७	प्रतिस्पर्धाबारे विचार	एकाधिकार होइन, प्रतिस्पर्धाको युग	प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा आत्तिनु पर्दैन किन ?
८	उद्यमीलाई सुझाव	अधम र उद्यमको भेद	उद्यम गर्न चाहनेलाई के सुझाव ?
९	शीर्षक दिने	'जीवन मार्ग'	शीर्षकको सार्थकता के हो ?

12.5 पात्र परिचय

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
छिरिङ	मुख्य पात्र; प्रतिष्ठानका परिकल्पनाकार, लगानीकर्ता र निर्देशक	सङ्घर्षशील, मेहनती, दूरदर्शी, आत्मनिर्भरताको पक्षधर, राष्ट्रप्रेमी, नम्र, सबैलाई समृद्ध बनाउन चाहने; गरिब परिवारबाट उठेको
'म' (लेखक)	समाख्याता र रिपोर्टर	जिज्ञासु, सङ्कलनशील, जागरुक, पेसाप्रति उत्तरदायी (समयसीमामा रिपोर्ट पठाउने)
गणेश, रुद्र, डेन्डी	लेखकका साथी	आतिथ्य सत्कार गर्ने, यात्रामा सघाउने; गणेशले कुराकानी भिडियोमा कैद गर्ने
सम्पादक	सहायक पात्र	'उद्योग दैनिक' का सम्पादक; समयसीमा तोक्ने र शीर्ष सोध्ने
छिरिङका बुबा-आमा	स्मृतिका पात्र	बुबा भरिया; आमा बनीबुतो गर्ने; परिवारको आधार

12.6 छिरिङका व्यावसायिक सिद्धान्त

सिद्धान्त	कथन / सन्दर्भ
गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने	'पहिलो कुरा हो गुणस्तरमा सम्झौता गर्नुहुँदैन।'
स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदान	'दोस्रो कुरा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति बसाउनुपर्छ।'
एकाधिकार होइन, प्रतिस्पर्धा	'आजको युग प्रतिस्पर्धाको युग हो, एकाधिकारको होइन।'
नयाँ कुराको परिकल्पना र जोखिम मोल्ने	देखासिकी गर्नुभन्दा विकल्प खोज्ने
मौलिकता र स्थानीय स्रोतको सदुपयोग	'नेपाली मौलिकतामा, नेपाली स्रोतसाधनमा उद्योग खोल्नुपर्छ।'
अरूलाई पनि समृद्ध बनाउने	'उद्यमी हुनु भनेको आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने काम हो।'
गुणस्तरीय, अर्गानिक उत्पादन	कृत्रिम र विषादीयुक्त खानपानविरुद्ध अर्गानिक माग

12.7 मूल भाव

जीवन सङ्घर्ष हो र कडा मिहिनेत, दूरदृष्टि र इमानदारीले गरिबीको पेटबाट पनि सफलता जन्माउँछ। आफ्नो देशको मौलिकता, स्रोत-साधन, श्रम र सिपमा आधारित उद्यमले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र राष्ट्रलाई समृद्ध। गुणस्तर, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र अरूलाई पनि धनी बनाउने सोच उद्यमीको धर्म हो — यही पाठको मूल भाव हो।

12.8 विधागत विशेषता — रिपोर्ताज

यो रचना रिपोर्ताजमूलक रचना विधाको हो। परीक्षामा "यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्" भनी सोधिँदा तलको तालिकाअनुसार लेख्नुहोस्।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
लेखकको प्रत्यक्षदर्शिता	लेखक आफैँ कोटेश्वरदेखि सल्लेरी पुगेर छिरिङलाई भेटेका
तथ्यपरकता	ठाउँका नाम, समय (बेलुका ४ बजे, दिउँसो १ बजे), उत्पादनका सूची
साहित्यिक भाषा र कलात्मकता	'रिमरिम उज्यालो', 'लुम्बुर हिमालको रातो आभा', 'कङ्क्रिटको जङ्गल'
वार्ता/अन्तर्वार्ताको प्रयोग	प्रश्न-उत्तरका रूपमा छिरिङको जीवन र विचार
प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दु	'म बसमा चढेँ', 'मैले सोधेँ'
समसामयिक विषय र समाजप्रतिको सरोकार	स्वदेशी उद्योग, आत्मनिर्भरता, विदेश पलायन
सन्देशमूलक	राष्ट्रवाद, उद्यमशीलता, गुणस्तर
समाचारको समयसीमा र सम्पादकीय सन्दर्भ	'उद्योग दैनिक' का सम्पादकको एसएमएस; राती १२ बजेसम्म
छोटो शीर्षक, सार्थक अन्त्य	'जीवन मार्ग' — पाठको सार

12.9 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: वर्णनात्मक, संवादात्मक र सूचनामूलक। लेखकका वर्णन, छिरिङका लामा कथन र छोटा प्रश्न-उत्तर मिलेर रचना बनेको छ।
• शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (मौलिक, बाहुल्य, वर्चस्व, हस्तक्षेप, एकाधिकार, आत्मनिर्भर), तद्भव/ठेट शब्द (काइँयो, नाङ्लो, थुन्से, किनामा, सुचिया, भरिया) र आगन्तुक शब्द (ब्रान्ड, माइक्रोबस, फोन, एसएमएस, ल्यापटप, इमेल, भिडियो च्याट, एफएम) को सन्तुलित मिश्रण।
• नाममा आधारित प्रतीक — 'चोमोलुङ्मा' सगरमाथाको नाम हो र नेपाली मान-शानको प्रतीक।
• रूपक — 'कङ्क्रिटको जङ्गल' — घना घर-भवनले भरिएको सहर; 'लाजमर्दो कुरा'।
• उखान — 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा'; 'हात्तीका मुखमा जिरा' — प्रशस्त आवश्यकता भएकोमा सानो प्रयास।
• उपमा/बिम्ब — 'रिमरिम उज्यालो', 'सूर्यका किरण पश्चिम क्षितिजमा लुकिसक्दा पनि लुम्बुर हिमालमा ठोकिएर आएको रातो आभा'।
• अनुकरणात्मक शब्द — 'खरर पढ्छु' — छिटो पढ्ने क्रियाको अनुकरण।
• समय र स्थानको यथार्थ चित्रण — बसको यात्रा, होटल, विमानस्थल, गेट — यथार्थको छाप दिन।
• अन्तरपाठीयता — आयात, निर्यात, ब्रान्ड जस्ता आर्थिक शब्दको प्रयोग।

12.10 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष। रिपोर्ताजको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको यथार्थ र प्रेरणादायी सन्देशको मेल हो। बसको यात्रा, होटल, विमानस्थल र प्रतिष्ठानको गेटको वर्णनले पाठकलाई लेखकसँगै सल्लेरी पुर्‍याउँछ। छिरिङको जीवनकथामा गरिबी, परिश्रम, अवसर र दूरदृष्टिको क्रम सटीक छ र कथनहरू सूत्रजस्ता अर्थगर्भित छन् — 'अधम' र 'उद्यम' को भेद, 'एकाधिकार होइन, प्रतिस्पर्धाको युग'। उत्पादनको लामो सूचीले नेपाली मौलिकताको भण्डार देखाउँछ। अन्त्यमा सम्पादकले शीर्षक सोध्ने प्रसङ्गले रिपोर्ताजको पेसागत प्रक्रियासमेत सिकाउँछ।

कमजोर पक्ष। रचना कतिपय ठाउँमा विज्ञापनजस्तो सुनिन्छ; प्रतिष्ठानका कमी-कमजोरी, चुनौती (पुँजी, बजारीकरण, गुणस्तर नियन्त्रण) र कामदारको पक्ष (पारिश्रमिक, सहभागिता) बारे केही प्रश्न गरिएको छैन। छिरिङको जीवनकथा पूर्णतः उनकै मुखबाट आएकाले एकपक्षीय छ। सामान र परिकारका लामा सूचीले पठनप्रवाह ढिलो बनाउँछ।

समग्र मूल्याङ्कन। केही सीमाका बाबजुद 'जीवन मार्ग' स्वदेशी उद्यम र आत्मनिर्भरताको प्रेरक रिपोर्ताज हो, जसले युवालाई विदेश पलायनभन्दा स्वदेशमै सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्छ।

12.11 पाठसँगै आएका पठनसामग्री

(क) ओलम्पिकमा नेपालको सहभागिता (अभ्यास ९)। पाठ्यपुस्तकको अनुच्छेदका अनुसार —

प्रश्न	उत्तर
ओलम्पिकमा नेपालको प्रवेश कहिले र कहाँबाट ?	हेलसिन्की ओलम्पिक (सन् १९५२) देखि भाग लिएको बताइन्छ तर पुष्टि भएको छैन; पहिलो औपचारिक सहभागिता सन् १९६४ को टोकियो ओलम्पिकमा (६ जना खेलाडी)
कुन-कुन खेलमा सहभागिता ?	एथलेटिक्स, बक्सिङ, भारोत्तोलन, तेक्वान्दो, सुटिङ, पौडी, जुडो र म्याराथुन
सन् १९८० को मास्को ओलम्पिकमा कति जना ?	१२ जना
सफलता	सन् १९८८ को सोल ओलम्पिकमा प्रदर्शनी खेल तेक्वान्दोमा विधान लामाले काँस्य पदक जिते (आधिकारिक तालिकामा परेन); सन् २००४ एथेन्समा सङ्गिना वैद्यले एसियाली छनोटमा काँस्य जितेर पदकको ढोका खोलिन्; सन् २००८ बेइजिङमा दीपक बिष्टले छनोट पार गरे

(ख) थारु लोककलाबारे सारांश (अभ्यास १०)। अनुच्छेदमा — परापूर्वकालदेखि समाजमा प्रचलित कलालाई लोककला भनिन्छ, जुन पुस्तान्तरण हुँदै जान्छ। थारु लोककलाअन्तर्गत चित्र, मूर्ति, वास्तु, हस्तकला, झुट्टी र गोडैना कला पर्छन्; चित्र र मूर्तिकला बढी प्रचलित छन्। कृष्णाष्टमीका दिन भित्तामा बनाइने अस्टिम्की, विवाहमा बनाइने सितुवा/कोहवर र बेहुली भित्र्याउने बेला बनाइने सेलरोटी आकारको गोलो चित्र मुख्य हुन्। पूजामा त्रिशूल, स्वस्तिक, कमल आदि बनाइन्छ र भाँडावर्तन, हात्ती, घोडा, बाघ, मयूर आदिका माटाका मूर्ति प्रचलित छन्।

चार बुँदा। (१) लोककला पुस्तान्तरण हुँदै जाने परापूर्वकालदेखिको कला हो। (२) थारु लोककलामा चित्र र मूर्तिकला प्रमुख छन्। (३) अस्टिम्की कृष्णाष्टमीमा र सितुवा/कोहवर विवाहमा बनाइने चित्र हुन्। (४) माटाका मूर्तिमा सेरामिक कलाको प्रयोग बढी छ।

तिहाइ सार। परापूर्वकालदेखि समाजमा प्रचलित कला लोककला हो, जुन पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ। थारु लोककलामा चित्र र मूर्तिकला प्रमुख छन्; अस्टिम्की कृष्णाष्टमीमा र सितुवा/कोहवर विवाहमा बनाइन्छ। पूजामा त्रिशूल, स्वस्तिकजस्ता प्रतीकात्मक चित्र र माटाका हात्ती, घोडा, बाघजस्ता मूर्ति बनाइन्छन्।

12.12 भाषातत्त्व — उक्ति परिवर्तन र उद्देश्य-विधेय

(क) प्रत्यक्ष कथनबाट अप्रत्यक्ष कथन (उक्ति परिवर्तन)। प्रत्यक्ष कथनमा वक्ताका शब्द उद्धरण चिह्नभित्र उस्तै उद्धृत हुन्छन्; अप्रत्यक्ष कथनमा ती शब्द कथयिताको भाषामा बदलिन्छन्।

परिवर्तनको नियम	उदाहरण
उद्धरण चिह्न हटाइन्छ; 'भनी', 'के … भने', 'भन्ने' जस्ता संयोजक जोडिन्छ	गुरुले भन्नुभयो, "पढाइ त राम्रो छ।" → गुरुले पढाइ राम्रो छ भनी भन्नुभयो।
कथयिता अंशको क्रियापद कथनको आशयअनुसार बदलिन्छ	भने → बताए, ठह्र्याए, सोधे, सल्लाह दिए, कामना गरे
पुरुष कथयिताको दृष्टिअनुसार बदलिन्छ	"तिमीहरू मिहिनेती छौ" → गुरुले उनीहरू मिहिनेती छन् भन्ने ठान्नुभयो
निकटतावाचक शब्द दूरीवाचकमा बदलिन्छ	यो/यस → त्यो/त्यस
प्रश्नवाचक वाक्य 'भनी सोधे' मा बदलिन्छ	"यहाँ तिमी कहिले आयौ ?" → सुल्तानले आसिफलाई त्यहाँ कहिले आएको भनी सोधे।

अभ्यास २ — अनुच्छेदको अप्रत्यक्ष रूप (छोटो नमुना)। एक पटक एक जना विद्वान् दार्शनिक एरिस्टोटलकहाँ गए। विद्वान् आएको देखेर एरिस्टोटलले उनलाई किन आएको भनी सोधे। विद्वान्ले आफूलाई पढाउने गुरुका बारेमा जान्ने चाहनाले आएको बताए। एरिस्टोटलले आफ्ना गुरुबारे किन जान्न चाहेको भनी सोधे। विद्वान्ले उहाँसँग भेट गर्न चाहेको बताए। एरिस्टोटलले उनले आफ्ना गुरुसित भेट गर्न नसक्ने बताए। विद्वान्ले उहाँ यस संसारमा नरहेको हो कि भनी सोधे। एरिस्टोटलले उहाँ सधैँ रहने र कहिल्यै नमर्ने बताए। …

अभ्यास ३ — संवादबाट अप्रत्यक्ष अनुच्छेद (निर्देश र बुबा)। बुबाले निर्देशलाई भात खाएको छ कि छैन भनी सोध्नुभयो। निर्देशले खाएको बतायो। बुबाले आज विद्यालय छिटै जान भन्नुभयो र कारण सोध्दा पानी पर्ला जस्तो भएकाले भन्नुभयो। निर्देशले झोलामा छाता हालेको बतायो। बुबाले छाताले थेग्न नसक्ने पानी पर्ला जस्तो भएकाले चाँडै जान भनेको बताउनुभयो। निर्देश 'हस्' भन्दै आफू जाने कि भनी सोधेर राम्रोसँग जान भन्ने जवाफ पाएपछि विद्यालय प्रस्थान गरे।

अभ्यास ४ — अप्रत्यक्ष कथनबाट प्रत्यक्ष कथन।

अप्रत्यक्ष	प्रत्यक्ष
तेन्जिङले निमासँग पुस्तकालय जाने प्रस्ताव राख्यो।	तेन्जिङले निमालाई भन्यो, "निमा, हामी पुस्तकालय जाऔँ।"
रतियाले आफू पनि पुस्तकालय जान चाहेको बताई।	रतियाले भनी, "म पनि पुस्तकालय जान चाहन्छु।"
दोर्जेले उनीहरूसित पुस्तकालय आउनुको प्रयोजन सोध्यो।	दोर्जेले सोध्यो, "तिमीहरू पुस्तकालय किन आएका ?"
दोर्जेले उनीहरूलाई कर्नालीको लोक संस्कृति नामक पुस्तक पनि पढ्नुपर्ने सल्लाह दियो।	दोर्जेले भन्यो, "तिमीहरूले 'कर्नालीको लोक संस्कृति' पुस्तक पनि पढ्नुपर्छ।"

(ख) उद्देश्य र विधेय। वाक्यमा जसका बारेमा केही कुरा भनिन्छ त्यसलाई बुझाउने पद वा पदावली उद्देश्य हो; जे कुरा भनिन्छ त्यसलाई बुझाउने पद वा पदावली विधेय हो। उद्देश्यको मुख्य घटक (शीर्ष) नामपद र विधेयको मुख्य घटक क्रियापद हुन्छ।

वाक्य (पाठबाट)	उद्देश्य खण्ड	विधेय खण्ड
छिरिङले आफ्नो जीवनकथा सुनाए।	छिरिङले	आफ्नो जीवनकथा सुनाए।
मित्र गणेशले हाम्रो कुराकानीलाई भिडियोमा कैद गरे।	मित्र गणेशले	हाम्रो कुराकानीलाई भिडियोमा कैद गरे।
चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानको मुख्य कार्यालय सल्लेरीमा छ।	चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानको मुख्य कार्यालय	सल्लेरीमा छ।
सम्पादकले शीर्षक सोधे।	सम्पादकले	शीर्षक सोधे।
नेपाली उत्पादनका सामान विदेशमा पनि सजिएका छन्।	नेपाली उत्पादनका सामान	विदेशमा पनि सजिएका छन्।

(ग) शब्दवर्ग, शब्दस्रोत र अर्थ (अभ्यास ५)।

शब्द	शब्दवर्ग	शब्दस्रोत	अर्थ
असल	विशेषण	अरबी	राम्रो, उत्तम
विकास	नाम	संस्कृत	उन्नति, प्रगति
इष्ट	विशेषण	संस्कृत	इच्छा गरिएको
स्कुल	नाम	अङ्ग्रेजी	विद्यालय
किनामा	नाम	किराँती भाषा	भटमास उसिनेर खरानीमा मुछी धेरै दिनसम्म गुम्स्याएर बनाइने खाद्य पदार्थ
चिया	नाम	चिनियाँ	सेता फूल फुल्ने बाह्रमासे बुटोका कलिला पातका मुना सुकाएर तयार पारिएको पत्ती

12.13 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
मौलिक	कसैको आधार नलिएको, सिर्जनात्मक
बाहुल्य	धेरै हुनाको भाव वा अवस्था
जतन	सुरक्षित राख्ने काम
चिनो	चिह्न, निसान
निर्यात	स्वदेशबाट विदेशमा सामान पठाउने काम
वर्चस्व	प्रभुत्व, अरूभन्दा माथि रहने स्थिति
मूर्त	स्पष्ट आकार भएको
किनामा	भटमासबाट बनाइएको एक प्रकारको परिकार
मकर नुहाउनु	माघे सङ्क्रान्तिमा नुहाउने काम
हस्तक्षेप	नियन्त्रण, अनावश्यक दखल
फत्ते	सम्पन्न, पूरा
परिकल्पनाकार	पछि सिद्ध हुन सक्ने कुराको पहिले नै मनमा धारणा गर्न सक्ने व्यक्ति
आना	सोह्र भागको एक भाग
धुर	जमिन नाप्ने इकाई (एक कट्ठाको बिसौँ भाग)
आत्मनिर्भर	बाँच्नका लागि अरूको भर पर्नु नपर्ने
आयात	विदेशबाट खरिद गरेर ल्याइएको वस्तु
एकाधिकार	एकलौटी अधिकार
कृत्रिम	प्राकृतिक वा स्वाभाविक नभएको
अर्गानिक	जीवसँग सम्बन्धित प्रक्रियाद्वारा उत्पादित, रासायनिक मलविनाको
जोखिम	हानिनोक्सानी हुन सक्ने डरलाग्दो काम
विकल्प	अर्को उपाय

उखान (अभ्यास ६)

उखान	अर्थ
हात्तीका मुखमा जिरा	आवश्यकताको तुलनामा निकै थोरै
काम गर्ने कालु मकै खाने भालु	काम एक जनाले गर्ने र फल अर्काले खाने
खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन	इच्छा भएको मानिसलाई बाधाले रोक्दैन
घाँटी हेरी हाड निल्नु	आफ्नो सामर्थ्य हेरेर मात्र काम गर्नु
बोल्नेको पिठो पनि बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन	राम्रोसँग प्रचार गर्ने र बोल्न जान्नेले फाइदा पाउँछ
मेरो गोरुको बाह्रै टक्का	आफ्नो कुरालाई मात्र सही ठान्नु
रातभरि करायो दक्षिणा हरायो	धेरै मिहिनेत गर्दा पनि फल नपाउनु
हुने बिरुवाको चिल्लो पात	भविष्यमा सफल हुनेका लक्षण सुरुदेखि नै देखिन्छन्
नमच्चिने पिङको सय झट्का	नमानेको मान्छेलाई धेरै दबाब दिनु
एकले थुकी सुकी सयले थुकी नदी	थोरै-थोरै जम्मा गर्दा ठुलो बन्छ
देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा	अरूको राम्रो कामबाट सिकेर अघि बढे उन्नति हुन्छ, ईर्ष्या गरे विनाश

एकाइको सारांश

• रचना रिपोर्ताजमूलक रचना; लेखकको नाम दिइएको छैन; समाख्याता 'म' (पत्रकार-लेखक); प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दु।
• विषय — चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान (सल्लेरी, सोलुखुम्बु) र त्यसका निर्देशक छिरिङ; चोमोलुङ्मा = सगरमाथाको अर्को नाम।
• प्रतिष्ठानको पहिचान — नेपालको मौलिकतामा आधारित, स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग; काइँयो, डालो, गलैँचा, चौँरीको घिउ, गुराँसको जुस, किनामा आदिको उत्पादन; पाँच वर्षदेखि सञ्चालित।
• छिरिङको जीवन — जेठो सन्तान, बुबा भरिया, आठ कक्षामा बुबाको मृत्यु, विदेशी पर्यटकको छात्रवृत्ति, विद्यालयमा सरसफाइ, एसएलसी, शिक्षक, स्नातक, सरकारी जागिर, ट्रेकिङ, जापान (दुई वर्ष), जग्गा प्लटिङ, चोमोलुङ्मा।
• जग्गा प्लटिङ किन छाडे — खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल; नेपाली कमाइ बर्बाद।
• विचार — एकाधिकार होइन प्रतिस्पर्धाको युग; गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने; स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदान; 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा'; उद्यमी भनेको आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने, अरूलाई ठग्ने 'अधम'।
• शीर्षक 'जीवन मार्ग' — जनजीवनलाई सहज बनाउने मार्ग; सम्पादक — 'उद्योग दैनिक'; समयसीमा राती १२ बजे।
• रिपोर्ताजका विशेषता — प्रत्यक्षदर्शिता, तथ्य र साहित्यिकता, वार्ता, समसामयिकता, सन्देशमूलकता।
• भाषातत्त्व — उक्ति परिवर्तन (प्रत्यक्ष — अप्रत्यक्ष कथन); उद्देश्य-विधेय; शब्दवर्ग, शब्दस्रोत र अर्थ।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : मौलिक, बाहुल्य, वर्चस्व, हस्तक्षेप। [१]
2. 'कृत्रिम', 'आयात' र 'एकाधिकार' को अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
3. 'हात्तीका मुखमा जिरा' उखानको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
4. 'स्कुल', 'चिया' र 'किनामा' को शब्दवर्ग र शब्दस्रोत लेख्नुहोस्। [१]

उत्तर

१. मौलिक — कसैको आधार नलिएको, सिर्जनात्मक; बाहुल्य — धेरै हुनाको भाव; वर्चस्व — प्रभुत्व; हस्तक्षेप — नियन्त्रण, अनावश्यक दखल।

२. कृत्रिम — प्राकृतिक वा स्वाभाविक नभएको; आयात — विदेशबाट खरिद गरेर ल्याइएको वस्तु; एकाधिकार — एकलौटी अधिकार।

३. आवश्यकताको तुलनामा निकै थोरै।

४. स्कुल — नाम, अङ्ग्रेजी; चिया — नाम, चिनियाँ; किनामा — नाम, किराँती भाषा।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान कस्तो प्रतिष्ठान हो ? [२]
2. चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानबाट बिक्री गरिने सामान किन लोकप्रिय भए ? [२]
3. छिरिङको पारिवारिक पृष्ठभूमि कस्तो छ ? [२]
4. किन छिरिङलाई जग्गा प्लटिङ व्यवसाय ठिक लागेन ? [२]
5. नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार कस्तो छ ? [२]
6. पाठमा प्रतिस्पर्धी थपिँदैमा आत्तिनु पर्दैन किन भनिएको हो ? [२]
7. किन लेखक चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका विषयमा रिपोर्ताज लेख्न अग्रसर भए ? [२]
8. 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा' भन्ने उखानको तात्पर्य के हो ? [२]
9. जति धेरै उत्पादन त्यति धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्ने उपाय के हो ? [२]

उत्तर

१. चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान नेपालको मौलिक पहिचान झल्काउने र स्थानीय कच्चा सामानको सदुपयोग गर्दै स्थापित उद्योग हो। सोलुखुम्बुको सल्लेरीमा मुख्य कार्यालय भएको यसले पाँच वर्षदेखि मौलिक वस्तु उत्पादन गर्दै आएको छ।

२. यस प्रतिष्ठानका सामान नेपालको मौलिकता र पहिचानमा आधारित भएकाले लोकप्रिय भए। देश-विदेशमा रहेका नेपालीले आफ्नो पहिचान बिर्सेका छैनन् र उपलब्ध भएसम्म मौलिक वस्तु उपभोग गर्न रुचाउँछन्; विदेशीले पनि नेपालको चिनाका रूपमा यी सामान लैजान्छन्।

३. छिरिङ आमाबुबाको जेठो सन्तान हुन्। थोरै जग्गाजमिन भएको परिवारमा बुबाले भारी बोकेर र आमाले घरको काम गरेर मुस्किलले जीवन चलाउँथे। छिरिङ आठ कक्षामा पढ्दा बुबा भारीसहित हिउँमा चिप्लिएर भिरबाट खसेर मरे। उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि आर्थिक दृष्टिले निम्न मध्यम वर्गीय कमजोर छ।

४. जग्गा प्लटिङबाट पैसा कमाइए पनि खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल बनाउने र नेपाली कमाइ बर्बाद पार्ने भएकाले छिरिङको मन सन्तुष्ट भएन र उनलाई त्यो व्यवसाय ठिक लागेन।

५. नेपाली मौलिक उत्पादनको बजार विश्वभर विस्तार हुँदै छ। विश्वभर छरिएका नेपालीले मौलिकता र पहिचान बिर्सेका छैनन् र अर्गानिक तथा प्राकृतिक वस्तुको माग बढ्दो छ।

६. बजारको विस्तारसँगै एउटा उद्योगको उत्पादनले मात्र सबैको माग र आवश्यकता पूरा गर्दैन र आवश्यकता असीमित छन्। राम्रा र उपयोगी वस्तु उत्पादन गर्न सके बजारको समस्या हुँदैन।

७. पाठमा भनिएअनुसार लेखकको घरमा चोमोलुङ्मा उत्पादन भित्रिएपछि सिर्जित घनिष्ठता र जिज्ञासाले, तथा आफू सगरमाथाको हिउँबाट बनेको दुधकोशीमा मकर नुहाएर हुर्किएको मान्छे भएकाले रिपोर्ताज तयार पार्ने हुटहुटी जागेकाले लेखक अग्रसर भए।

८. अरूको राम्रो कामको नक्कल गरेर सिक्दै अघि बढे उन्नति हुन्छ, तर अरूको प्रगति देखेर ईर्ष्या गरे आफैँ नष्ट हुन्छ भन्ने तात्पर्य हो।

९. गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने र स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति बसाल्ने।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

1. विभिन्न देशको भ्रमणबाट छिरिङले कस्तो शिक्षा पाए, लेख्नुहोस्। [५]
2. छिरिङको जीवन सङ्घर्षबाट के शिक्षा लिन सकिन्छ, आफ्नो विचार लेख्नुहोस्। [५]
3. छिरिङको चरित्र-चित्रण गर्नुहोस्। [५]

उत्तर

१. विभिन्न देशको भ्रमण र विशेषगरी जापानमा दुई वर्ष काम गरेपछि छिरिङले श्रमको महत्त्व थाहा पाए र स्वदेशमै बसेर केही गर्न सकिन्छ भन्ने बोध पाए। उनले देखे — जुन देशले आफ्नो मौलिकता, पहिचान, स्रोत-साधन र श्रम-सिपको सदुपयोग गरी विश्व बजारमा बेच्न सके ती देश नै आत्मनिर्भर र विकसित भएका रहेछन्। नेपालमा प्रकृतिले अपार स्रोत-साधन दिएको छ र मरुभूमिको तातो बालुवामा श्रम बेच्दा पनि खुसी हुने श्रमशक्ति छ, तर हामीले सदुपयोग गर्न सकेनौँ; खेतबारी बाँझो राखेर अन्न, माछा, फलफूल र तरकारी आयात गर्छौँ — यो लाजमर्दो कुरा हो। यही ज्ञानले उनलाई नेपाली मौलिकता र स्रोतमा आधारित उद्योग खोल्ने र त्यस्ता उद्योगका उत्पादन मात्र विदेशमा निर्यात गर्न सकिने शिक्षा दियो।

२. छिरिङको जीवन गरिबी र अभावबाट सुरु भएर सफलतासम्म पुगेको कथा हो। भरियाको छोराले आठ कक्षामै बुबा गुमाउँदा पनि हार मानेनन्; विद्यालयमा सरसफाइको काम गर्दै पढे, शिक्षक भए, स्नातक सके र अन्त्यमा उद्यमी भए। उनको सङ्घर्षबाट हामीले सिक्नुपर्छ कि गरिबी सफलताको बाधक होइन; कडा मिहिनेत, धैर्य र अवसर पहिचान गर्ने सीपले जीवन फेर्न सकिन्छ। उनले सजिलो कमाइ दिने जग्गा प्लटिङ त्यागेर समाज र देशको हित हुने उद्योग रोजे — यसले हामीलाई पैसाभन्दा मूल्य र राष्ट्रप्रेम ठुलो हुन्छ भन्ने सिकाउँछ। उनको 'आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने' सोचले उद्यमशीलताको नैतिकता देखाउँछ। समग्रमा स्वदेशमै सम्भावना खोज्ने, गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने र सहकार्य गर्ने जीवनशैली अँगाल्नुपर्ने शिक्षा यसबाट पाइन्छ।

३. छिरिङ रिपोर्ताजका मुख्य पात्र हुन्। सङ्घर्षशील — भरियाका छोरा, आठ कक्षामा बुबा गुमाएर पढाइ रोकिए पनि भरिया, विद्यालयको सरसफाइकर्मी हुँदै शिक्षक र उद्यमीसम्म पुगे। मेहनती र जागरुक — जागिर, ट्रेकिङ, जापान र व्यापारका अनुभव लिँदै सिके। दूरदर्शी — नेपाली मौलिकता र स्रोतमा उद्योग खोल्ने परिकल्पना गरे। राष्ट्रप्रेमी र आत्मनिर्भरताका पक्षधर — खेतबारी बाँझो राखेर आयात गर्ने प्रवृत्तिलाई लाजमर्दो ठाने; खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल बनाउने प्लटिङ त्यागे। नैतिक उद्यमी — गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र सहकार्यमा विश्वास गर्ने र अरूलाई पनि धनी बनाउने। नम्र र उदार — प्रशंसा सुन्दा नम्रतापूर्वक धन्यवाद दिए र प्रतिस्पर्धीप्रति आत्तिएनन्। यसरी उनी प्रेरणादायी उद्यमी हुन्।

व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)

1. "वास्तवमा कलम र हृदय दुवैको मेल भएपछि राम्रो लेख्न सकिने रहेछ।" [३]

उत्तर

१. सन्दर्भ। यो उद्धरण 'जीवन मार्ग' रिपोर्ताजको लेखकको आत्मस्वीकृतिका रूपमा आएको हो। अर्थ। कलम भनेको तथ्य, सीप र शिल्प हो भने हृदय भनेको संवेदना, भाव र सहानुभूति हो। तथ्यमात्र भए लेखन रुखो हुन्छ र भावमात्र भए अविश्वसनीय; दुवै मिल्दा मात्र राम्रो र प्रभावकारी लेख तयार हुन्छ। रिपोर्ताज त तथ्य र साहित्यको मेल नै हो; छिरिङको जीवनबाट प्रभावित लेखकले आफ्नो प्रतिवेदनमा यही मेल मिलाएका छन्। निचोड। उत्कृष्ट रिपोर्ताजका लागि तथ्यको यथार्थ र हृदयको भाव दुवै अनिवार्य छन्।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

1. तपाईँलाई छिरिङसँगको वार्ताका आधारमा तयार पारिएको 'जीवन मार्ग' कस्तो लाग्यो, तर्कसहित आफ्नो विचार लेख्नुहोस्। [८]
2. 'जीवन मार्ग' पाठले दिएको सन्देश समीक्षात्मक ढङ्गले लेख्नुहोस्। [८]
3. यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]

नमुना उत्तर

१. मलाई 'जीवन मार्ग' रिपोर्ताज प्रेरणादायी, यथार्थपरक र समयसापेक्ष लाग्यो। यसले एउटा सामान्य परिवारमा जन्मेको मानिसले कसरी स्वदेशी स्रोत र श्रमका आधारमा सफलता पायो भन्ने दृष्टान्त दिएको छ।

पहिलो, यसको विषय सामयिक छ। आज लाखौँ युवा विदेसिएको, अन्न-तरकारी-माछा आयात भइरहेको र घरेलु उत्पादन सङ्कटमा परेको परिवेशमा स्वदेशी उद्योगको कथा आशाको किरण हो। दोस्रो, यसको प्रस्तुति विश्वसनीय छ — कोटेश्वरदेखि सल्लेरीसम्मको यात्रा, होटल, गेट, लुक्ला विमानस्थल र समय-सीमाको वर्णनले लेखकको प्रत्यक्षदर्शिता देखाएको छ। तेस्रो, छिरिङको जीवन-सङ्घर्ष तथ्यसहित आएको छ र उनका कथन — 'आजको युग प्रतिस्पर्धाको युग हो, एकाधिकारको होइन', 'आफू मात्र धनी बन्ने काम उद्यम होइन, उद्यमी भनेको आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने' — जीवन्त र सूत्रात्मक छन्। चौथो, रचनाले कलम र हृदय दुवैको मेल देखाएको छ; तथ्यका साथै लुम्बुर हिमालको रातो आभामा छिरिङको मुहारमा नेपालको सुन्दर आकृति देख्ने काव्यात्मक दृश्य छ।

तर कमजोरी पनि छन्। प्रतिष्ठानका चुनौती, कामदारका कुरा र आलोचनात्मक प्रश्न कम छन्; केही ठाउँमा सामानका सूची विज्ञापनजस्ता लाग्छन्। तैपनि समग्रमा 'जीवन मार्ग' रिपोर्ताजको सबल उदाहरण हो र युवापुस्तालाई स्वदेशमै सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्ने पाठ हो।

२. यस रिपोर्ताजको सन्देश हो — स्वदेशको मौलिकता, स्रोत-साधन, श्रम र सिपको सदुपयोग गरी आत्मनिर्भर बन्नु; र त्यो सफलतालाई अरूसँग बाँड्ने उद्यमशीलता अँगाल्नु।

छिरिङको जीवनले सिकाउँछ कि अभाव र सङ्घर्ष सफलताका बाधा होइनन्। उनले भरियाको छोराबाट उद्यमी बन्ने यात्रामा कहिल्यै हार मानेनन्। जापानको अनुभवबाट उनले श्रमको महत्त्व बुझे र स्वदेशमै केही गर्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुगे। खेतीयोग्य जमिन मासेर पैसा कमाउने प्लटिङ त्यागेर राष्ट्र र समाजको हित हुने उद्योग रोज्नु राष्ट्रप्रेमको उदाहरण हो। उनको सन्देश स्पष्ट छ — नेपालसँग स्रोत-साधन र श्रमशक्ति दुवै छन्; आवश्यकता त्यसको सदुपयोग गर्ने इच्छाशक्ति र दूरदर्शिता हो।

साथै, उनले उद्यमीलाई तीन मन्त्र दिएका छन् — गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र सहकार्य गर्ने, र अरूलाई पनि धनी बनाउने। दुनियाँलाई ठगेर धनी बन्नु उद्यम होइन, अधम हो भन्ने उनको भनाइले नैतिक उद्यमशीलताको मार्ग देखाउँछ। समग्रमा पाठले युवापुस्तालाई विदेश पलायनभन्दा स्वदेशमै सम्भावना खोज्न, नक्कलभन्दा नयाँ परिकल्पना गर्न र निजी स्वार्थभन्दा सामूहिक समृद्धिलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ। यही 'जीवन मार्ग' हो।

३. यो रचना रिपोर्ताजमूलक रचना विधाको हो। रिपोर्ताज तथ्यपरक प्रतिवेदन र साहित्यिक कलाको मेल हो; यसका मुख्य विशेषता यसप्रकार छन्। पहिलो, लेखक आफैँ प्रत्यक्षदर्शी छन् — उनी कोटेश्वरबाट सोलुसल्लेरी पुगेर छिरिङसँग आमनेसामने भेटे। दोस्रो, रचनामा तथ्य प्रशस्त छन् — ठाउँ, समय, उत्पादन र छिरिङको जीवनका मुख्य घटना। तेस्रो, भाषा कलात्मक र साहित्यिक छ — 'रिमरिम उज्यालो', 'कङ्क्रिटको जङ्गल', 'लुम्बुर हिमालको रातो आभा' जस्ता बिम्ब र रूपक। चौथो, छिरिङसँगको वार्ता र उनका कथनले रचनालाई जीवन्त बनाएका छन्। पाँचौँ, यो प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ। छैटौँ, समसामयिक विषय — स्वदेशी उद्योग र आत्मनिर्भरता — मा केन्द्रित छ र उद्यमशीलता र राष्ट्रप्रेमको सन्देश दिन्छ। सातौँ, सम्पादकको समयसीमा र शीर्षक छनोटको प्रसङ्गले समाचार-माध्यमको सन्दर्भ दिएको छ।

निष्कर्षमा प्रत्यक्षदर्शिता, तथ्य, साहित्यिक भाषा, वार्ता र सन्देश — यी विशेषताले 'जीवन मार्ग' लाई उत्कृष्ट रिपोर्ताज बनाएका छन्।

भाषातत्त्व (३ अङ्क)

1. प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्ष कथनमा बदल्नुहोस् : (क) गुरुले भन्नुभयो, "पढाइ त राम्रो छ।" (ख) डोल्माले भनिन्, "नेपालले साहसिक पर्यटन क्षेत्रमा निकै प्रगति गर्ला।" (ग) सुल्तानले आसिफलाई भने, "यहाँ तिमी कहिले आयौ ?" [३]
2. उद्देश्य र विधेय छुट्याउनुहोस् : 'पेम्बाकी आमाले घरका सबैलाई चियाखाजा दिनुहुन्छ।' [३]

उत्तर

१. (क) गुरुले पढाइ राम्रो भएको बताउनुभयो। (ख) डोल्माले नेपालले साहसिक पर्यटन क्षेत्रमा निकै प्रगति गर्ने सम्भावना व्यक्त गरिन्। (ग) सुल्तानले आसिफलाई त्यहाँ कहिले आएको भनी सोधे।

२. उद्देश्य खण्ड — पेम्बाकी आमाले; विधेय खण्ड — घरका सबैलाई चियाखाजा दिनुहुन्छ। (उद्देश्यको शीर्ष 'आमा' नामपद र विधेयको शीर्ष 'दिनुहुन्छ' क्रियापद हो।)