Unit 13 · व्याकरण · 12 min read
नेपाली अक्षरको पहिचान र उच्चारण
What the syllabus asks for 8
- वर्ण र अक्षर — फरक के हो
- अक्षरको संरचना — आरम्भ, शिखर र अन्त्य
- खुला र बन्द अक्षर
- अक्षर सङ्ख्याका आधारमा शब्दभेद
- अक्षरीकरणका पाँच नियम
- लघु र गुरु अक्षर
- बलाघात र उच्चारणका त्रुटि
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
कक्षा ११ मा तपाईंले वर्ण पढ्नुभयो — भाषाको सबैभन्दा सानो एकाइ। कक्षा १२ मा एक तह माथि उक्लनुहुन्छ: अक्षर। वर्ण एउटा ध्वनि हो, अक्षर एक पटकको सास-प्रयत्नमा सँगै निस्कने ध्वनिसमूह हो। कलम मा वर्ण चार छन् (क्, अ, ल्, अ, म् — गन्दा पाँच), तर अक्षर दुई मात्र छन्: क-लम्। परीक्षामा अक्षर संरचनाबाट ३ अङ्क निश्चित छ। प्रश्न प्रायः यस्तै हुन्छ: "दिइएका शब्दको अक्षरीकरण गरी अक्षरको प्रकार र संरचना लेख्नुहोस्।" नियम थोरै छन् र निश्चित छन्, त्यसैले यो ३ अङ्क पूरै ल्याउन सकिन्छ।
कुनै शब्दको अक्षर-विश्लेषण माग्दा यी चारै क्रमैसँग लेख्नुहोस् — (१) अक्षरीकरण (कहाँ-कहाँ टुक्रिन्छ), (२) अक्षर सङ्ख्या, (३) प्रत्येक अक्षर खुला हो कि बन्द, (४) संरचना सूत्र (स्व, व्+स्व, व्+स्व+व् …)। जस्तै पुस्तक = पुस् + तक्, २ अक्षर, दुवै बन्द, दुवैको संरचना व्+स्व+व्। चारै भनेपछि पूरा अङ्क।
13.1 वर्ण र अक्षर — फरक के हो
वर्ण भनेको ध्वनि हो, जसलाई अझ टुक्र्याउन सकिँदैन। अक्षर भनेको एक पटकमा, एउटै सास-प्रयत्नमा उच्चारण हुने ध्वनिको समूह हो। अक्षर बनाउन स्वर अनिवार्य छ — स्वरबिना अक्षर बन्दैन।
फोक्सोबाट आएको हावाको एक पटकको धक्कामा, एउटै प्रयत्नले उच्चारण हुने ध्वनि वा ध्वनिसमूहलाई अक्षर भनिन्छ। प्रत्येक अक्षरमा एउटै मात्र स्वर हुन्छ; त्यसैले शब्दमा जति स्वर बोलिन्छ, त्यति नै अक्षर हुन्छन्।
| आधार | वर्ण | अक्षर |
|---|---|---|
| के हो | भाषाको सबैभन्दा सानो ध्वनि | एक प्रयत्नमा निस्कने ध्वनिसमूह |
| स्वर चाहिन्छ ? | चाहिँदैन (क्, त् आफैमा वर्ण हुन्) | अनिवार्य चाहिन्छ, र एउटै मात्र |
| एक्लै बोल्न सकिन्छ ? | व्यञ्जन एक्लै बोल्न सकिँदैन | बोल्न सकिन्छ |
| कलम मा | क्, अ, ल्, अ, म् — ५ वर्ण | क, लम् — २ अक्षर |
| विद्यालय मा | व्, इ, द्, य्, आ, ल्, अ, य् — ८ वर्ण | वि, द्या, लय् — ३ अक्षर |
| तह | तल्लो (ध्वनि तह) | माथिल्लो (उच्चारण तह) |
एउटा साधारण जाँच छ: शब्दलाई सुस्तरी, टुक्र्याउँदै बोल्नुहोस्। जति टुक्रा आफैँ बन्छन्, त्यति नै अक्षर हुन्। न-मस्-कार् भनी तीन टुक्रामा सजिलै बोलिन्छ, त्यसैले नमस्कार मा तीन अक्षर छन्।
13.2 अक्षरको संरचना — आरम्भ, शिखर र अन्त्य
हरेक अक्षरका तीन ठाउँ हुन्छन्। बीचको ठाउँ सधैँ भरिन्छ, दुवैतिरका ठाउँ खाली पनि रहन सक्छन्।
| अङ्ग | के बस्छ | अनिवार्य ? |
|---|---|---|
| आरम्भ (पूर्वस्थ) | स्वरअघिको व्यञ्जन वा व्यञ्जनसमूह | होइन |
| शिखर (केन्द्र) | स्वर | अनिवार्य, र एउटै मात्र |
| अन्त्य (पश्चस्थ) | स्वरपछिको व्यञ्जन वा व्यञ्जनसमूह | होइन |
नेपालीमा सम्भव हुने संरचना सूत्र (स्व = स्वर, व् = व्यञ्जन):
| सूत्र | नमुना अक्षर | जुन शब्दमा |
|---|---|---|
| स्व | आ | आ-मा |
| स्व + व् | अन् | अन्-त-रा-ल |
| व् + स्व | का | का-म |
| व् + स्व + व् | तक् | पुस्-तक् |
| व् + व् + स्व | क्रि | क्रि-या |
| व् + व् + स्व + व् | प्रेम् | प्रेम् |
| व् + स्व + व् + व् | कार्य् | कार्य् |
| व् + व् + व् + स्व | स्त्री | स्त्री |
पुस्तक को संरचना व्+स्व+व्+स्व+व् लेख्ने गल्ती धेरै हुन्छ। संरचना एउटा अक्षरको लेखिन्छ, पूरा शब्दको होइन। पहिले अक्षरीकरण गर्नुहोस् (पुस् + तक्), अनि प्रत्येक अक्षरको छुट्टाछुट्टै सूत्र लेख्नुहोस् — पुस् = व्+स्व+व्, तक् = व्+स्व+व्।
13.3 खुला र बन्द अक्षर
यो परीक्षामा सबैभन्दा बढी सोधिने वर्गीकरण हो, र नियम एकै लाइनको छ।
स्वरमा टुङ्गिने अक्षर खुला अक्षर (मुक्त अक्षर) हो — मुख खुलै रहन्छ। व्यञ्जनमा टुङ्गिने अक्षर बन्द अक्षर (अवरुद्ध अक्षर) हो — अन्त्यमा हावा छेकिन्छ।
| शब्द | अक्षरीकरण | खुला | बन्द |
|---|---|---|---|
| आमा | आ + मा | आ, मा | — |
| पानी | पा + नी | पा, नी | — |
| घर | घ + र | घ, र | — |
| कलम | क + लम् | क | लम् |
| पुस्तक | पुस् + तक् | — | पुस्, तक् |
| नेपाल | ने + पाल् | ने | पाल् |
| सम्मान | सम् + मान् | — | सम्, मान् |
| विद्यालय | वि + द्या + लय् | वि, द्या | लय् |
| नमस्कार | न + मस् + कार् | न | मस्, कार् |
| सगरमाथा | स + गर् + मा + था | स, मा, था | गर् |
धेरै विद्यार्थी घर लाई घर् एउटै बन्द अक्षर भन्छन्। गलत। घर मा दुई स्वर बोलिन्छन् (घ-अ, र-अ), त्यसैले घ + र, दुई खुला अक्षर। तर कलम मा अन्तिम अ बोलिँदैन — हामी कलम् भन्छौँ, कलमअ होइन। त्यसैले क + लम्। कान लगाएर सुन्नुहोस्, आँखाले अक्षर नगन्नुहोस्।
13.4 अक्षर सङ्ख्याका आधारमा शब्दभेद
| भेद | अक्षर | उदाहरण |
|---|---|---|
| एकाक्षरी | १ | म, त्यो, छ, गाई, श्री, प्रेम्, राम् |
| द्व्यक्षरी | २ | आ-मा, घ-र, पु-स्तक (पुस्-तक्), ने-पाल्, गु-रु |
| त्र्यक्षरी | ३ | न-मस्-कार्, पो-ख-रा, वि-द्या-लय्, मित्-र-ता |
| बह्वक्षरी | ४ वा बढी | स-गर्-मा-था, स्व-तन्-त्र-ता, विश्-व-वि-द्या-लय् |
13.5 अक्षरीकरणका पाँच नियम
अक्षरीकरण भनेको शब्दलाई अक्षरमा टुक्र्याउने काम हो। यी पाँच नियम क्रमैसँग लगाउनुहोस्।
नियम १ — स्वर गन्नुहोस्, अक्षर त्यति नै हुन्छन्। बोल्दा जति स्वर सुनिन्छ, त्यति अक्षर। परीक्षा मा अ, ई, आ — तीन स्वर, त्यसैले तीन अक्षर: प-रीक्-षा।
नियम २ — दुई स्वरका बीचमा एउटै व्यञ्जन भए, त्यो व्यञ्जन पछिल्लो अक्षरमा जान्छ। पानी = पा-नी (पान्-ई होइन)। गुरु = गु-रु। पोखरा = पो-ख-रा।
नियम ३ — दुई स्वरका बीचमा दुई व्यञ्जन भए, एउटा अघिल्लो अक्षरमा र एउटा पछिल्लोमा बाँडिन्छ। पुस्तक = पुस्-तक् (स् अघि, त् पछि)। नमस्कार = न-मस्-कार्। सम्मान = सम्-मान्।
नियम ४ — संयुक्त व्यञ्जन शब्दको सुरुमा आए टुक्रिँदैन, सँगै रहन्छ। प्रेम = प्रेम् (प्-रेम् होइन)। क्रिया = क्रि-या। स्वतन्त्रता = स्व-तन्-त्र-ता। स्त्री = स्त्री, एउटै अक्षर।
नियम ५ — शब्दको अन्त्यको नबोलिने अ लाई अक्षर नगन्नुहोस्। कलम लेखिन्छ, कलम् बोलिन्छ → २ अक्षर, ३ होइन। यसलाई अन्त्य अकार लोप भनिन्छ।
13.6 लघु र गुरु अक्षर
छन्द र गजलको बहर नाप्दा अक्षरको भार गनिन्छ। यो एकाइ १९ को गजल खण्डमा फेरि काम लाग्छ।
| भेद | कस्तो अक्षर | मात्रा | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| लघु (ह्रस्व) | ह्रस्व स्वर भएको खुला अक्षर | १ | क, ति, गु, न |
| गुरु (दीर्घ) | (क) दीर्घ स्वर भएको, वा (ख) बन्द अक्षर | २ | का, नी, ते, पुस्, कार् |
कमल = क (लघु, १) + मल् (गुरु, २) = ३ मात्रा। नेपाली = ने (गुरु) + पा (गुरु) + ली (गुरु) = ६ मात्रा।
13.7 बलाघात र उच्चारणका त्रुटि
बलाघात भनेको शब्दको कुनै एक अक्षरलाई बढी जोड दिएर बोल्नु हो। नेपालीमा बलाघात प्रायः पहिलो अक्षरमा पर्छ — काठमाडौँ, पोखरा, सुन्दर। तर उपसर्ग लागेको शब्दमा जोड मूल शब्दतिर सर्छ — असम्भव, विद्यालय।
केही जोडीमा जोड कहाँ पर्छ त्यसले अर्थ नै फेर्छ। म पनि जान्छु भन्दा पनि मा जोड दिए "अरूसँगै म पनि", म मा जोड दिए "अरू होइन, म"। परीक्षामा "वाचन गर्नुहोस्" भन्ने आन्तरिक मूल्याङ्कनमा यो हेरिन्छ।
अब लेख्य रूप र कथ्य रूप नमिल्ने ठाउँ। लेख्य रूप सधैँ शुद्ध लेख्नुहोस्, तर उच्चारण कथ्य नियमअनुसार गर्नुहोस्।
| लेखिन्छ | बोलिन्छ | अक्षर | किन |
|---|---|---|---|
| शिक्षा | सिक्-छा | २ | श → स, क्ष → छ |
| ज्ञान | ग्यान् | १ | ज्ञ → ग्य |
| विद्यालय | बि-द्या-लय् | ३ | व → ब, अन्त्य अकार लोप |
| ऋतु | रि-तु | २ | ऋ → रि |
| दीर्घ | दिर्-घ | २ | ई → इ |
| स्वास्थ्य | स्वास्-थ्य | २ | संयुक्त व्यञ्जन सँगै रहन्छ |
| राष्ट्र | राष्-ट्र | २ | ष्ट्र बाँडिन्छ |
| विश्वास | बिश्-वास् | २ | व → ब |
| पुष्प | पुष्-प | २ | ष् अघिल्लो अक्षरमा |
| सम्झना | सम्-झ-ना | ३ | म् अघिल्लो अक्षरमा |
प्रश्न. विद्यालय शब्दको अक्षरीकरण गरी प्रत्येक अक्षरको प्रकार र संरचना लेख्नुहोस्।
समाधान. १. सुस्तरी बोल्दा: बि-द्या-लय्। बोलिने स्वर तीन — इ, आ, अ। २. अक्षरीकरण: वि + द्या + लय्, जम्मा ३ अक्षर। ३. प्रत्येकको प्रकार: वि स्वरमा टुङ्गियो → खुला। द्या स्वरमा टुङ्गियो → खुला। लय् व्यञ्जनमा टुङ्गियो → बन्द। ४. संरचना: वि = व्+स्व। द्या = व्+व्+स्व। लय् = व्+स्व+व्।
उत्तर. वि-द्या-लय्; ३ अक्षर; खुला, खुला, बन्द; व्+स्व, व्+व्+स्व, व्+स्व+व्।
प्रश्न. "व्+व्+स्व+व्" संरचना भएको एउटा अक्षर लेख्नुहोस् र त्यो भएको शब्द दिनुहोस्।
समाधान. १. व्+व् भनेको सुरुमा दुई व्यञ्जन — अर्थात् संयुक्त व्यञ्जन। २. त्यसपछि एउटा स्वर। ३. अन्त्यमा फेरि एउटा व्यञ्जन — अर्थात् बन्द अक्षर। ४. प् + र् + ए + म् = प्रेम् — यी तीनै सर्त पूरा भए।
उत्तर. प्रेम् (शब्द: प्रेम, एकाक्षरी, बन्द अक्षर)। यस्तै अरू: स्वर्ण्, क्रुद्ध्।
प्रश्न. हिमालय शब्दको मात्रा गणना गर्नुहोस्।
समाधान. १. अक्षरीकरण: हि + मा + लय् — ३ अक्षर। २. हि — ह्रस्व स्वर इ, खुला अक्षर → लघु, १ मात्रा। ३. मा — दीर्घ स्वर आ → गुरु, २ मात्रा। ४. लय् — ह्रस्व स्वर तर बन्द अक्षर → गुरु, २ मात्रा।
उत्तर. १ + २ + २ = ५ मात्रा। (लघु-गुरु-गुरु)
13.8 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
| × अशुद्ध | ✓ शुद्ध | किन |
|---|---|---|
| कलम = क-ल-म (३) | कलम = क-लम् (२) | अन्त्य अ बोलिँदैन |
| घर = घर् (१) | घर = घ-र (२) | घर मा दुवै अ बोलिन्छन् |
| प्रेम = प्-रेम् (२) | प्रेम = प्रेम् (१) | सुरुको संयुक्त व्यञ्जन टुक्रिँदैन |
| पानी = पान्-ई (२) | पानी = पा-नी (२) | एउटै बिचको व्यञ्जन पछिल्लोमा जान्छ |
| पुस्तक = पु-स्तक् (२) | पुस्तक = पुस्-तक् (२) | बिचका दुई व्यञ्जन बाँडिन्छन् |
| नमस्कार = न-म-स्कार् (३) | नमस्कार = न-मस्-कार् (३) | स् अघिल्लो अक्षरमा जान्छ |
| स्त्री = स्-त्री (२) | स्त्री = स्त्री (१) | तीनवटै व्यञ्जन आरम्भमा सँगै |
| अक्षरमा दुई स्वर हुन सक्छ | अक्षरमा एउटै स्वर हुन्छ | शिखर एउटै हुन्छ |
| आ अक्षर होइन, वर्ण मात्र हो | आ वर्ण पनि हो, अक्षर पनि | एक्लो स्वर आफैँ अक्षर बन्छ |
| क् एउटा अक्षर हो | क् अक्षर होइन, वर्ण हो | स्वरबिना अक्षर बन्दैन |
| खुला अक्षर = ह्रस्व अक्षर | खुला अक्षर = स्वरमा टुङ्गिने | खुला/बन्द र ह्रस्व/दीर्घ फरक आधार |
| ने बन्द अक्षर | ने खुला अक्षर | ए स्वरमा टुङ्गियो |
| पाल् खुला अक्षर | पाल् बन्द अक्षर | ल् व्यञ्जनमा टुङ्गियो |
| लघु = ह्रस्व स्वर भए पुग्छ | लघु = ह्रस्व स्वर र खुला अक्षर | लय् ह्रस्व भए पनि गुरु |
| कार् लघु अक्षर | कार् गुरु अक्षर | दीर्घ पनि, बन्द पनि |
| विद्यालय = वि-द्या-ल-य (४) | विद्यालय = वि-द्या-लय् (३) | अन्त्य अ लोप हुन्छ |
| ज्ञान = ज-ञान (२) | ज्ञान = ग्यान् (१) | ज्ञ एउटै संयुक्त व्यञ्जन |
| शिक्षा = शि-क-षा (३) | शिक्षा = सिक्-छा (२) | क्ष बाँडिएर क्-छ हुन्छ |
| संरचना पूरा शब्दको लेख्ने | संरचना प्रत्येक अक्षरको लेख्ने | प्रश्न अक्षरको सोधिन्छ |
| म द्व्यक्षरी | म एकाक्षरी | एउटै स्वर, एउटै अक्षर |
| बलाघात सधैँ अन्तिम अक्षरमा | बलाघात प्रायः पहिलो अक्षरमा | नेपालीको सामान्य प्रवृत्ति |
| अक्षर = देवनागरी वर्ण | अक्षर = उच्चारणको एकाइ | लेखाइ होइन, बोलाइ गनिन्छ |
पाठको सार
- वर्ण ध्वनिको सबैभन्दा सानो एकाइ; अक्षर एक प्रयत्नमा उच्चारण हुने ध्वनिसमूह। अक्षरमा एउटै स्वर अनिवार्य।
- अक्षरका तीन अङ्ग: आरम्भ (व्यञ्जन, वैकल्पिक), शिखर (स्वर, अनिवार्य), अन्त्य (व्यञ्जन, वैकल्पिक)।
- खुला अक्षर स्वरमा टुङ्गिन्छ (का, नी, घ); बन्द अक्षर व्यञ्जनमा टुङ्गिन्छ (पुस्, कार्, लम्)।
- संरचना सूत्र प्रत्येक अक्षरको छुट्टै लेखिन्छ: स्व, स्व+व्, व्+स्व, व्+स्व+व्, व्+व्+स्व, व्+व्+स्व+व्, व्+व्+व्+स्व।
- अक्षरीकरणका नियम: स्वर गन्नु; एक बिचको व्यञ्जन पछिल्लोमा; दुई बिचका व्यञ्जन बाँड्नु; सुरुको संयुक्त व्यञ्जन नटुक्र्याउनु; अन्त्य अकार नगन्नु।
- सङ्ख्याअनुसार: एकाक्षरी, द्व्यक्षरी, त्र्यक्षरी, बह्वक्षरी।
- लघु = ह्रस्व स्वर भएको खुला अक्षर (१ मात्रा); गुरु = दीर्घ स्वर भएको वा बन्द अक्षर (२ मात्रा)।
- नेपालीमा बलाघात प्रायः पहिलो अक्षरमा पर्छ; लेख्य रूप र कथ्य रूप सधैँ मिल्दैनन् (शिक्षा → सिक्छा)।
अभ्यास
अक्षरीकरण गरी अक्षर सङ्ख्या लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- सगरमाथा [1]
- पुस्तकालय [1]
- स्वतन्त्रता [1]
- परीक्षा [1]
- मित्रता [1]
उत्तर
१. स-गर्-मा-था — ४ अक्षर (बह्वक्षरी)।
२. पुस्-त-का-लय् — ४ अक्षर (बह्वक्षरी)।
३. स्व-तन्-त्र-ता — ४ अक्षर; सुरुको स्व संयुक्त व्यञ्जन भएकाले टुक्रिएन।
४. प-रीक्-षा — ३ अक्षर; क्ष बाँडिएर क् अघि, ष पछि गयो।
५. मित्-र-ता — ३ अक्षर; बिचका दुई व्यञ्जन त् र र् बाँडिए।
प्रत्येक अक्षर खुला हो कि बन्द — पहिचान गर्नुहोस् (१ अङ्क)
- नेपाल [1]
- सम्मान [1]
- पोखरा [1]
- काठमाडौँ [1]
- आमा [1]
उत्तर
६. ने (खुला) + पाल् (बन्द)।
७. सम् (बन्द) + मान् (बन्द) — दुवै बन्द।
८. पो (खुला) + ख (खुला) + रा (खुला) — तीनै खुला।
९. काठ् (बन्द) + मा (खुला) + डौँ (खुला)।
१०. आ (खुला) + मा (खुला) — दुवै खुला।
संरचना सूत्र लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- क्रि (क्रिया शब्दको पहिलो अक्षर) [1]
- तक् (पुस्तक शब्दको दोस्रो अक्षर) [1]
- अन् (अन्त शब्दको पहिलो अक्षर) [1]
- आ (आमा शब्दको पहिलो अक्षर) [1]
- प्रेम् [1]
उत्तर
११. व्+व्+स्व — क्, र् दुई व्यञ्जन अनि इ स्वर; खुला अक्षर।
१२. व्+स्व+व् — त्, अ, क्; बन्द अक्षर।
१३. स्व+व् — आरम्भ खाली, अ स्वर, न् अन्त्य; बन्द अक्षर।
१४. स्व — आरम्भ र अन्त्य दुवै खाली, स्वर मात्र; खुला अक्षर।
१५. व्+व्+स्व+व् — प्, र्, ए, म्; बन्द अक्षर।
शुद्ध पार्नुहोस् (अक्षरीकरण सच्याउनुहोस्) (१ अङ्क)
- प्रेम = प्-रेम्, २ अक्षर [1]
- कलम = क-ल-म, ३ अक्षर [1]
- घर = घर्, १ अक्षर [1]
- विद्यालय = वि-द्या-ल-य, ४ अक्षर [1]
- पानी = पान्-ई, २ अक्षर [1]
उत्तर
१६. शुद्ध: प्रेम् — १ अक्षर। शब्दको सुरुमा आएको संयुक्त व्यञ्जन टुक्रिँदैन।
१७. शुद्ध: क-लम् — २ अक्षर। अन्त्यको अ बोलिँदैन।
१८. शुद्ध: घ-र — २ अक्षर। यहाँ दुवै अ बोलिन्छन्।
१९. शुद्ध: वि-द्या-लय् — ३ अक्षर। अन्त्य अकार लोप हुन्छ।
२०. शुद्ध: पा-नी — २ अक्षर। दुई स्वरका बिचको एउटै व्यञ्जन पछिल्लो अक्षरमा जान्छ।
लघु-गुरु तोकी मात्रा गणना गर्नुहोस् (१ अङ्क)
- कमल [1]
- नेपाली [1]
- पुस्तक [1]
उत्तर
२१. क (लघु, १) + मल् (गुरु — बन्द, २) = ३ मात्रा।
२२. ने (गुरु) + पा (गुरु) + ली (गुरु) = ६ मात्रा — तीनै दीर्घ स्वर।
२३. पुस् (गुरु — बन्द, २) + तक् (गुरु — बन्द, २) = ४ मात्रा।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- वर्ण र अक्षरबिच तीन भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- खुला र बन्द अक्षर भनेको के हो ? प्रत्येकका दुई-दुई उदाहरण दिनुहोस्। [3]
- अक्षरीकरणका कुनै तीन नियम उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- नमस्कार शब्दको पूरा अक्षर-विश्लेषण गर्नुहोस् (अक्षरीकरण, सङ्ख्या, प्रकार, संरचना)। [3]
- लघु र गुरु अक्षर कसरी छुट्याइन्छ ? हिमाल शब्दमा देखाउनुहोस्। [3]
उत्तर
२४. (क) वर्ण ध्वनिको सानो एकाइ हो, अक्षर एक प्रयत्नमा बोलिने ध्वनिसमूह। (ख) वर्णमा स्वर चाहिँदैन (क् वर्ण हो), अक्षरमा एउटै स्वर अनिवार्य। (ग) कलम मा वर्ण ५ छन् तर अक्षर २ मात्र (क-लम्)।
२५. स्वरमा टुङ्गिने अक्षर खुला — आ, पा, घ, ने। व्यञ्जनमा टुङ्गिने अक्षर बन्द — पुस्, कार्, लम्, सम्।
२६. (क) दुई स्वरबिचको एउटै व्यञ्जन पछिल्लो अक्षरमा जान्छ — पा-नी। (ख) बिचका दुई व्यञ्जन बाँडिन्छन् — पुस्-तक्। (ग) सुरुको संयुक्त व्यञ्जन टुक्रिँदैन — प्रेम्, स्त्री।
२७. अक्षरीकरण न-मस्-कार्; सङ्ख्या ३ अक्षर (त्र्यक्षरी); प्रकार — न खुला, मस् बन्द, कार् बन्द; संरचना — न = व्+स्व, मस् = व्+स्व+व्, कार् = व्+स्व+व्।
२८. ह्रस्व स्वर भएको खुला अक्षर लघु (१ मात्रा); दीर्घ स्वर भएको वा बन्द अक्षर गुरु (२ मात्रा)। हिमाल = हि-माल्; हि ह्रस्व र खुला → लघु (१); माल् दीर्घ र बन्द दुवै → गुरु (२); जम्मा ३ मात्रा।
Practise more: Nepali question bank