सहकारी

यो पाठ सहकारीको अर्थ, इतिहास, सिद्धान्त र नेपालको आर्थिक विकासमा यसको भूमिकाबारे लेखिएको प्रबन्धात्मक रचना हो। पाठ्यपुस्तकले यसमा कुनै लेखकको नाम दिएको छैन। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यस्तै रचनाबाट सोधिन्छन्। यस पाठमा सबैभन्दा सोधिने कुरा हुन् — सहकारीको परिभाषा, आधुनिक सहकारीको उत्पत्ति (बेलायत, सन् १८४४, रोबर्ट ओवेन), अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घका निर्देशक सिद्धान्त, सहकारीको नारा र नेपालमा सहकारीको भूमिका। पाठसँगै समालोचना, मुचुल्का, बैठक निर्णय, विज्ञप्ति जस्ता व्यावहारिक लेखन र पदक्रम तथा लेख्य चिह्नका अभ्यास पनि छन्।

11.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

पाठ्यपुस्तकमा यो प्रबन्धको लेखकको नाम दिइएको छैन; त्यसैले लेखक परिचय सोधिँदैन। यो सहकारीजस्तो आर्थिक-सामाजिक विषयमा तथ्य, सन्दर्भ र विश्लेषणका आधारमा लेखिएको पाठ हो र यसमा नेपालको संविधान, सहकारी ऐन, २०७४ र सहकारी नीति, २०७४ का प्रावधान र सहकारी विभागको वि.सं. २०७७ को तथ्याङ्क उल्लेख भएको छ। यही कारण यसलाई वस्तुपरक र सूचनामूलक प्रबन्ध भनिन्छ।

11.2 पाठको पृष्ठभूमि

नेपालमा गाउँ-गाउँमा बचत तथा ऋण सहकारी, कृषि सहकारी, दुग्ध सहकारी, उपभोक्ता सहकारी र वनउपभोक्ता समूहजस्ता संस्था छन्। कतिपय सहकारीले गरिब र निम्न आम्दानी भएका किसानलाई सहारा दिएका छन् भने केही सहकारीका सञ्चालकले जम्मा भएको बचत हिनामिना गरेको समाचार पनि आउँछन्। यही परिवेशमा सहकारीको वास्तविक अर्थ, मूल्यमान्यता र सिद्धान्त बुझाउनु र यसलाई सही ढङ्गले अघि बढाउनुपर्ने सन्देश दिनु यस पाठको उद्देश्य हो।

11.3 विषयवस्तु — सार

अर्थ। एकआपसमा मिलीजुली सहकार्य गर्ने साथी, बन्धुबान्धव वा अन्य कोही पनि व्यक्ति सहकारी हो; सहकार्य भनेको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक क्षेत्रमा गरिने सोद्देश्य सामूहिक क्रियाकलाप हो। आधुनिक अर्थशास्त्रीहरूले आर्थिक समृद्धि र विकासका लागि पारस्परिक सहयोग र सहकार्य गर्ने उद्देश्यले स्थापित संस्थालाई सहकारी भनेका छन्; पाठमा मुख्यतः यही दोस्रो अर्थ लिइएको छ।

इतिहास। आधुनिक सहकारीको अवधारणा उन्नाइसौँ शताब्दीको पूर्वार्द्ध (सन् १८४४) मा बेलायतबाट आएको मानिन्छ। बेलायती विद्वान् रोबर्ट ओवेन (१७७१–१८५८) ले सर्वप्रथम यससम्बन्धी महत्त्वपूर्ण विचार प्रस्तुत गरेकाले उनलाई आधुनिक सहकारीका पिता भनिन्छ। तर यसको पूर्वरूप पूर्वीय सभ्यताको वैदिक वाङ्मयमा पाइन्छ — 'सहनाववतु, सह नौ भुनक्तु, सह वीर्य करवावहै', 'सहयात्रा गरौँ', 'सबैमा समभाव राखौँ', 'सम्पूर्ण संसारलाई नै एउटा परिवार मानौँ'। बौद्ध दर्शनको 'सङ्घं शरणं गच्छामि' ले पनि सहकार्यको आह्वान गरेको छ।

1रोबर्ट ओवेन — सामूहिक आर्थिक क्रियाकलापमा जोड दिने बेलायती विद्वान्

अनौपचारिक सहकारी। मानिस एक्लो जीवन बाँच्न नसक्ने प्राणी भएकाले 'एकका लागि सबै र सबैका लागि एक' भन्ने भावनाले स्थानीय स्तरमा अनौपचारिक सङ्गठन बने — हिन्दु संस्कृतिका समूह, मण्डल, गण, गुरुकुल; बुद्ध धर्मका सङ्घ; नेवारी समुदायका गुठी, मङ्का खल, नेवा दबू; ग्रामीण समाजका भारोपर्म, धर्मभकारी, ऐँचोपैँचो, सरसापट। यिनले पाटीपौवा, धर्मशाला, बाटोघाटो, चउरचौतारा निर्माण र वृक्षरोपणजस्ता मानवहितका काम गरे। हाम्रा पुर्खाको यही सामूहिक जीवनशैली नेपाली संस्कृतिको मुख्य आधार हो।

सहकारीको महत्त्व र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ। विकासको मुख्य आधार आर्थिक समृद्धि हो, र त्यसमा सहकारीको भूमिका विशिष्ट छ। यसैले अविकसित, विकासोन्मुख र विकसित सबै देशले सहकारी स्थापना र सञ्चालन गरेका छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सहकारीलाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको आधारस्तम्भ स्वीकार गर्दै सबै देशलाई यसको अनुसरण गर्न सुझाव दिएको छ।

नेपालमा सहकारी। वि.सं. २०१० मा तत्कालीन योजना तथा विकास मन्त्रालयअन्तर्गत सहकारी विभागको स्थापना भयो। वि.सं. २०१३ मा चितवनमा स्थापना गरिएको बखान ऋण सहकारी संस्था नेपालको पहिलो सहकारी संस्था हो; त्यसै समय अन्य १३ सहकारी पनि खुले। वि.सं. २०१६ मा सहकारीसम्बन्धी पहिलो ऐन बन्यो। नेपालको संविधानको धारा ५०(३) मा सहकारी क्षेत्रको सहभागिता तथा विकासमार्फत उपलब्ध साधन-स्रोतको अधिकतम परिचालनद्वारा तीव्र आर्थिक वृद्धि हासिल गर्दै दिगो आर्थिक विकास गर्ने लक्ष्य उल्लेख छ; संविधानको धारा २९६ को उपधारा १ अनुसार व्यवस्थापिका संसद्ले सहकारी ऐन, २०७४ जारी गरेको छ, जसको मुख्य उद्देश्य सहकारीका माध्यमबाट आत्मनिर्भर, दिगो र समाजवादउन्मुख राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकास हो।

अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ र सिद्धान्त। बेलायतले सहकारीबाट आर्थिक समृद्धि हासिल गरेपछि अन्य देशले पनि अनुसरण गरे। १४ देशको सक्रियता र सहभागितामा सन् १८९५ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घको स्थापना भयो। यसले सहकारी स्थापनाका निर्देशक सिद्धान्त तयार पार्‍यो — स्वैच्छिक तथा खुला सदस्यता, सदस्यको लोकतान्त्रिक नियन्त्रण, आर्थिक सहभागिता, स्वायत्तता र स्वतन्त्रता, सहकारीबिच पारस्परिक सहयोग, समुदायप्रतिको सरोकार, र शिक्षा, तालिम तथा सूचना। नेपाल पनि यसको सदस्य भएकाले यी मूल्यमान्यता ऐनमा समावेश गरेको छ।

सहकारीको नारा र वैशिष्ट्य। सहकार्यबाट व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउने र समुदायको दिगो विकास गर्ने उद्देश्यले सहकारीको अवधारणा आएको हो। नारा — 'स्वतन्त्रताका लागि स्वावलम्बन, समुन्नतिका लागि पारस्परिकता र दुवैका लागि सहकारिता'। आम जनसमूहमाझ छरिएको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिको एकीकृत उपयोगबाट आर्थिक उन्नति हुने भएकाले न्यून पुँजी भएका व्यक्तिले पनि यसमा आबद्ध भई 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' भने झैँ एक-एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्न सक्छन्।

कानुनी व्यवस्था। सहकारी स्वैच्छिक र खुला संस्था हो — सदस्यता लिन र त्याग्न स्वतन्त्र; लिङ्ग, वर्ग, वर्ण, जात, धर्म र राजनीतिक आधारमा भेदभाव छैन। सहकारी ऐनको दफा ३० अनुसार १६ वर्ष पुगेको नेपाली नागरिक सदस्य बन्न सक्छ, कम्तीमा एक कित्ता सेयर किन्नुपर्छ र तोकिएको कार्यक्षेत्रमा बस्नुपर्छ; एक व्यक्ति एकै समयमा समान प्रकृतिका एकभन्दा बढी सहकारीको सदस्य बन्न पाउँदैन। जति सेयर किने पनि मत एक मात्र हुन्छ। सहकारी लोकतान्त्रिक छ — 'एक व्यक्ति एक मत'। सहकारी गठन गर्न दफा ३(१) अनुसार कम्तीमा ३० जना चाहिन्छ; श्रम र सिपमा आधारित सहकारीका लागि दफा ३(२) अनुसार १५ जना। सहकारी स्वायत्त छ — सरकार वा बाह्य निकायको हस्तक्षेप हुँदैन; साधारण सभा, सञ्चालक समिति र लेखा समिति यसका एकाइ हुन्। नाफाबाट संरक्षित पुँजी फिर्ता कोष, बोनस कोष, जगेडा कोष, शिक्षा कोष र घाटा पूर्ति कोष खडा गरिन्छ।

अवसर र चुनौती। सहकारी विभागको वि.सं. २०७७ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा २९,८८६ सहकारी सञ्चालनमा छन्, तर सबै क्षेत्रमा पुगेका छैनन्। विश्वव्यापीकरणसँगै विदेशी वस्तुको प्रयोगले घरेलु उत्पादन सङ्कटमा परेको छ; स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकतामा नराखेसम्म आत्मनिर्भरताको यात्रा सुरु हुँदैन र सहकारी यसको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। समुदायलाई सहकारीको प्रकृति र लाभबारे सुसूचित गर्नुपर्छ र सदस्यलाई शिक्षा-तालिम दिइरहनुपर्छ। तर केही सञ्चालकले मूल्यमान्यता उपेक्षा गरी एकाधिकार कायम गर्ने र रकम हिनामिना गरेर फरार हुने गरेकाले कैयौँ सर्वसाधारण ठगिएका छन् र विपन्न वर्ग लाभबाट वञ्चित भएको छ।

रोजगारी र समृद्धि। सहकारी नीति, २०७४ अनुसार यसका उद्यमशीलताका क्षेत्र हुन् — कृषि, पशुपालन, वन, वातावरण, विद्यालय, स्वास्थ्य, पर्यटन, सञ्चार तथा प्रविधि, वित्तीय सेवा, यातायात, जग्गा तथा आवास, ऊर्जा, बिमा र जडीबुटी। अपार जलस्रोत, उर्वरा भूमि र अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य भएको नेपालमा यी क्षेत्रलाई सहकारीमार्फत व्यवस्थापन गर्न सके स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ; लाखौँ युवा विदेसिनुपर्ने स्थिति अन्त्य हुन्छ, परनिर्भरता घट्छ र आत्मनिर्भर संस्कृति बन्छ। यसरी नेपाल संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बन्न सक्छ।

11.4 खण्डगत व्याख्या

तलको समयरेखाले पाठमा आएका सहकारीसम्बन्धी मुख्य वर्ष र घटना देखाउँछ। विश्वका घटना सन् मा र नेपालका घटना विक्रम सम्वत् मा दिइएका छन्।

खण्ड	विषय	मुख्य कुरा	सोधिने प्रश्न
१	सहकारीको अर्थ	सहकार्य गर्ने साथी वा साझा संस्था	सहकारी भनेको के हो ?
२	उत्पत्ति र पूर्वरूप	बेलायत, सन् १८४४; रोबर्ट ओवेन; वैदिक-बौद्ध चिन्तन	आधुनिक सहकारीको अवधारणा कुन देशबाट आएको मानिन्छ ?
३	नेपाली संस्कृतिको आधार	गुठी, भारोपर्म, ऐँचोपैँचो, सरसापट	नेपाली संस्कृतिको मुख्य आधार के हो ?
४	संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुझाव	आधारस्तम्भ; सबै देशले अनुसरण गर्न	सङ्घले सबै देशलाई के सुझाव दिएको छ ?
५	नेपालमा सहकारीको इतिहास	२०१०, २०१३, २०१६, २०७४	नेपालको पहिलो सहकारी कुन हो ?
६	सिद्धान्त र नारा	सात निर्देशक सिद्धान्त; नारा	सहकारीका निर्देशक सिद्धान्त के के हुन् ?
७	विशेषता	स्वैच्छिक-खुला, लोकतान्त्रिक, स्वायत्त	सहकारी किन साझा संस्था हो ?
८	चुनौती र सम्भावना	हिनामिना; रोजगारी; आत्मनिर्भरता	सहकारी किन आवश्यक छ ?

11.5 सहकारीका सिद्धान्त र मुख्य तथ्य

विषय	तथ्य
आधुनिक सहकारीको उत्पत्ति	सन् १८४४, बेलायत
आधुनिक सहकारीका पिता	रोबर्ट ओवेन (सन् १७७१–१८५८)
अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घको स्थापना	सन् १८९५; १४ देशको सक्रियता
नेपालमा सहकारी विभाग	वि.सं. २०१० (योजना तथा विकास मन्त्रालयअन्तर्गत)
नेपालको पहिलो सहकारी	बखान ऋण सहकारी संस्था, चितवन — वि.सं. २०१३; सँगै अन्य १३ सहकारी
पहिलो सहकारी ऐन	वि.सं. २०१६
हालको ऐन र नीति	सहकारी ऐन, २०७४; सहकारी नीति, २०७४
सदस्य बन्ने उमेर	१६ वर्ष पुगेको नेपाली नागरिक (दफा ३०)
गठन गर्न चाहिने सङ्ख्या	कम्तीमा ३० जना (दफा ३(१)); श्रम-सिपमा आधारित भए १५ जना (दफा ३(२))
मतदान	एक व्यक्ति एक मत
सहकारी सङ्ख्या (वि.सं. २०७७)	२९,८८६
कोषहरू	संरक्षित पुँजी फिर्ता, बोनस, जगेडा, शिक्षा, घाटा पूर्ति

11.6 मूल भाव

मानिस एक्लो बाँच्न नसक्ने सामाजिक प्राणी हो र सहकार्य हाम्रो संस्कृतिको जरादेखिको मूल्य हो। आधुनिक सहकारी त्यसैको संस्थागत रूप हो, जसले न्यून पुँजीका व्यक्तिलाई पनि समेटेर आत्मनिर्भरता, स्वदेशमै रोजगारी र समुन्नत अर्थतन्त्र दिन सक्छ। तर सहकारी सफल हुन यसका मूल्यमान्यता र सिद्धान्तको इमानदार पालना, सदस्यको शिक्षा र सरकारको सचेतता आवश्यक छ — यही पाठको मूल भाव हो।

11.7 विधागत विशेषता — प्रबन्धात्मक रचना

यो रचना प्रबन्ध (वस्तुपरक, सूचनामूलक गद्य रचना) विधाको हो। पाठ्यपुस्तकले यसलाई 'प्रबन्ध' भनेर चिनाएको छ र विधागत रूपमा यो निबन्धकै निकट वस्तुपरक निबन्ध हो। परीक्षामा "यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्" भनी सोधिँदा तलको तालिकाअनुसार लेख्नुहोस्।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
गद्यमा लेखिने, एउटै विषय	सुरुदेखि अन्त्यसम्म सहकारी
तथ्य र प्रमाणमा आधारित	सन् १८४४, सन् १८९५, वि.सं. २०१०/२०१३/२०१६/२०७४, २९,८८६ सहकारी
परिभाषाबाट सुरु	'सहकारी भनेको… साझा संस्था'
क्रमबद्ध र तार्किक संरचना	अर्थ → इतिहास → सिद्धान्त → नेपाल → चुनौती → सम्भावना
कथानक र पात्र छैन	घटना वा पात्रको सट्टा विचारको क्रम
तृतीय पुरुषात्मक, निर्वैयक्तिक शैली	'भनिन्छ', 'गरिन्छ', 'हुन्छ' — लेखक आफैँ देखिँदैनन्
उद्धरण र सन्दर्भ	वैदिक मन्त्र, संविधानको धारा, ऐनको दफा, उखान
निष्कर्ष र आह्वान	नेपाल संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बन्न सक्छ

11.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: व्याख्यात्मक, तथ्यपरक र औपचारिक। शीर्षक-उपशीर्षकविना पनि अनुच्छेदहरू विषयक्रममा बाँधिएका छन्।
• शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (सोद्देश्य, समन्वय, उदात्त, उपादेयता, स्वावलम्बी, स्वायत्तता, आधिपत्य, उर्वरा, अनुपम), आगन्तुक शब्द (सेयर, बोनस, ऐन, जगेडा, सावाँ) र ठेट शब्द (ऐँचोपैँचो, सरसापट, मेलापात) को मिश्रण।
• पारिभाषिक शब्दावली — निर्देशक सिद्धान्त, कित्ता, सेयर, दफा, जगेडा कोष, साधारण सभा, सञ्चालक समिति।
• उखान — 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' — सानो सानो सङ्कलनबाट ठुलो शक्ति बन्छ।
• उदाहरण र उद्धरण — वेदको भनाइ, बौद्ध दर्शनको वाक्य, अर्थशास्त्रीको मत।
• नारा वाक्य — 'स्वतन्त्रताका लागि स्वावलम्बन, समुन्नतिका लागि पारस्परिकता र दुवैका लागि सहकारिता' — अनुप्रास र समानान्तरता।
• रूपक — 'गाग्रो भर्ने' — साना योगदानबाट ठुलो पुँजी बनाउने अर्थमा।
• वाक्य बनोट — लामा तर स्पष्ट मिश्र वाक्य; अनुच्छेदको सुरुमा विषयवाक्य।

11.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष। पाठको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको तथ्यपरकता र क्रमबद्धता हो। सहकारीको अर्थदेखि नेपालको कानुनी व्यवस्थासम्म एउटै पाठमा समेटिएको छ र प्रत्येक कुरामा मिति, धारा, दफा वा सङ्ख्या उल्लेख छ। वैदिक र बौद्ध चिन्तनदेखि आधुनिक ऐनसम्मको यात्रा देखाएर सहकारीलाई पश्चिमी अवधारणा मात्र होइन, नेपाली संस्कृतिको स्वाभाविक विकास हो भन्ने दृष्टि दिइएको छ। चुनौती (सञ्चालकको हिनामिना) पनि इमानदारीसाथ उठाइएको छ, र समाधानका रूपमा शिक्षा, सुसूचना र सरकारी सचेतता सुझाइएको छ।

कमजोर पक्ष। पाठमा धेरै तथ्याङ्क, धारा र दफाको भार छ, जुन साधारण विद्यार्थीलाई कण्ठ गर्न गाह्रो हुन्छ। सहकारीबाट सफल भएका नेपाली उदाहरण (कुनै गाउँ, कुनै किसान) दिइएको भए पाठ अझ जीवन्त हुन्थ्यो। साथै, सहकारीका नकारात्मक पक्ष (सहकारी सङ्कट, बचतकर्ताको क्षति) को विश्लेषण छोटो छ।

समग्र मूल्याङ्कन। केही सीमाका बाबजुद 'सहकारी' विद्यार्थीलाई अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाका बारेमा सामान्य ज्ञान दिने, आत्मनिर्भरताको प्रेरणा जगाउने र सहकार्य नेपाली संस्कृतिको मूल आधार हो भन्ने चेतना बढाउने सफल प्रबन्ध हो।

11.10 पाठसँगै आएका पठनसामग्री

(क) समालोचना — पठनबोध (अभ्यास ८)। पाठ्यपुस्तकले समालोचनाबारे एउटा अनुच्छेद दिएको छ। यसमा — समालोचना भनेको कुनै साहित्यिक कृतिको निष्पक्षतासाथ गुण र दोषको अवलोकन, व्याख्या र मूल्याङ्कन हो; समीक्षा, आलोचना, विवेचना र पाठक प्रतिक्रिया यसकै नामान्तर हुन्। समालोचना सृष्टिप्रतिको दृष्टि हो, त्यसैले सिर्जनापछि मात्र आउँछ। पूर्वमा 'रामायण' र 'महाभारत' पछि भरत मुनिको 'नाट्यशास्त्र'; पश्चिममा होमरका 'इलियड' र 'ओडिसी' पछि प्लेटोका विचार र एरिस्टोटलको 'काव्यशास्त्र'; नेपालीमा मोतीराम भट्टको 'कवि भानुभक्ताचार्यको जीवन चरित्र' प्रथम समालोचनात्मक (जीवनीपरक) कृति मानिन्छ।

प्रश्न	उत्तर
समालोचनाको मुख्य कार्य के हो ?	साहित्यिक कृतिको गुण र दोषको निरूपण गरी व्याख्या र मूल्याङ्कन गर्नु
'सृष्टि' र 'दृष्टि' ले के बुझाएका छन् ?	सृष्टि = सिर्जना (कृति); दृष्टि = त्यसलाई हेर्ने साधन वा काम (समालोचना)
पश्चिमको पहिलो सिर्जनात्मक र समालोचनात्मक कृति ?	सिर्जनात्मक — होमरका 'इलियड' र 'ओडिसी'; समालोचनात्मक — प्लेटोका विचार र एरिस्टोटलको 'काव्यशास्त्र'
'कवि भानुभक्ताचार्यको जीवन चरित्र' किन नेपाली समालोचनाको प्रथम कृति ?	यसमा भानुभक्त र उनको रामायणबारे विवेचनात्मक दृष्टि पहिलोपल्ट प्रस्तुत भएकाले

(ख) शिक्षाको उपयोगिता — सारांश लेखन (अभ्यास ९)। खप्तड स्वामीको अनुच्छेदमा — जिज्ञासा ज्ञानको बीज हो; शिक्षाको उपयोगिता जिज्ञासा विकसित गरी उत्तम संस्कार स्थापना गर्नुमा छ; जुन शिक्षाले मानिसलाई भोगप्रधान प्रेयोमार्गबाट कल्याणप्रधान श्रेयोमार्गतर्फ लैजाँदैन त्यो साक्षरता मात्र हो; समाजको वातावरण दूषित हुनुहुँदैन र अर्थप्रधान जीवनदृष्टिको साटो कर्तव्यप्रधान जीवनदृष्टि चाहिन्छ; संस्कृतिमूलक शिक्षाबाट मानिस असल र सफल दुवै बन्छ।

चार बुँदा। (१) जिज्ञासा ज्ञानको बीज हो। (२) संस्कार निर्माण नगर्ने शिक्षा साक्षरता मात्र हो। (३) बालक परिवार, समाज र मित्रसम्पर्कबाट पनि सिक्ने भएकाले समाजको वातावरण शुद्ध हुनुपर्छ। (४) कर्तव्यप्रधान जीवनदृष्टि निर्माण गर्ने संस्कृतिमूलक शिक्षाले मानिसलाई असल र सफल बनाउँछ।

एक तृतीयांश सार। जिज्ञासा विकसित गरी असल संस्कार दिनु शिक्षाको वास्तविक उपयोगिता हो; यसो गर्न नसक्ने शिक्षा साक्षरता मात्र हो। बालकले परिवार र समाजबाट पनि सिक्ने भएकाले वातावरण शुद्ध हुनुपर्छ। अर्थप्रधानको सट्टा कर्तव्यप्रधान जीवनदृष्टि दिने संस्कृतिमूलक शिक्षाले मानिसलाई असल र सफल बनाउँछ।

11.11 प्रशासनिक लेखन — मुचुल्का, बैठक निर्णय, विज्ञप्ति र व्यक्तिगत विवरण

पाठ्यपुस्तकले यस पाठसँगै कानुन-प्रशासनसँग जोडिएका चार लेखनका नमुना दिएको छ। यी प्रतिवेदन-टिप्पणी लेखनका प्रकार हुन्; विस्तृत ढाँचा लेखन-सिपका एकाइमा हेर्नुहोस्।

लेखन	प्रयोजन	मुख्य भाग
सर्जमिन मुचुल्का	कुनै तथ्य (जस्तै अविवाहित हुनु) को स्थलगत प्रमाणीकरण	लिखितम्, निवेदकको परिचय, तथ्यको व्यहोरा, 'फरक ठहरे प्रचलित कानुनबमोजिम सहुँला बुझाउँला' भन्ने घोषणा, सही गर्ने साक्षीको नाम-ठेगाना-उमेर, रोहबर, काम तामेल गर्ने कर्मचारी, इति संवत्
बैठक निर्णय	बैठकमा भएका विषय र निर्णयको अभिलेख	मिति, अध्यक्षता, स्थान, उपस्थिति (क्र.सं., नाम, पद, दस्तखत), प्रस्तावित विषय, निर्णय (क्रमसङ्ख्यासहित), समापन
विज्ञप्ति	सर्वसाधारणलाई आधिकारिक जानकारी वा खण्डन	कार्यालयको नाम, मिति, पत्र सङ्ख्या, चलानी नम्बर, विज्ञप्ति शब्द, संक्षिप्त व्यहोरा, जारी गर्ने अधिकारीको नाम-पद
व्यक्तिगत विवरण	जागिर वा अवसरका लागि आफ्नो परिचय	नाम, जन्मस्थान, जन्ममिति, माता-पिता, सम्पर्क, वैवाहिक स्थिति, ठेगाना, शैक्षिक योग्यता, तालिम र अनुभव, हस्ताक्षर

11.12 भाषातत्त्व — पदक्रम र लेख्य चिह्न

(क) सामान्य र विशिष्ट पदक्रम। नेपाली वाक्यको सामान्य पदक्रम कर्ता — कर्म — क्रिया हो। भाव, जोड वा कवितात्मक प्रभावका लागि यो क्रम बदलिन्छ; त्यसलाई विशिष्ट पदक्रम भनिन्छ।

सामान्य पदक्रम	विशिष्ट पदक्रम
हामी बिहान दश बजे खप्तड पुग्यौँ।	पुग्यौँ बिहान दश बजे हामी खप्तड।
हामीले झोलाहरू छेउकै एक थुम्कामा बिसायौँ।	बिसायौँ झोलाहरू छेउकै एक थुम्कामा।
मैले यस्तै सुन्दर ठाउँमा साधना गर्ने सोचेँ।	सोचेँ मैले यस्तै सुन्दर ठाउँमा साधना गर्ने।
कविर बिहान सबेरै उठ्छ।	बिहान सबेरै उठ्छ कविर।

पाठ्यपुस्तकको अभ्यास १ को पहिलो अनुच्छेद (क) मा विशिष्ट पदक्रम र दोस्रो (ख) मा सामान्य पदक्रम प्रयुक्त छ।

(ख) लेख्य चिह्नको प्रयोग (अभ्यास ५)।

बिना चिह्न। छिरिङ हरेक दिन नियमित रूपमा कुनै न कुनै नयाँ पुस्तक पढ्ने गर्थे उनले कथा कविता उपन्यास र यात्रा सस्मरण विधाका धेरै किताब पढिसकेका थिए मुनामदन पढ्दा उनी निकै भावुक बनेका थिए।

चिह्नसहित। छिरिङ हरेक दिन नियमित रूपमा कुनै न कुनै नयाँ पुस्तक पढ्ने गर्थे। उनले कथा, कविता, उपन्यास र यात्रा-संस्मरण विधाका धेरै किताब पढिसकेका थिए। 'मुनामदन' पढ्दा उनी निकै भावुक बनेका थिए। पढ्दाखेरि केही कुरा नबुझ्दा उनी हजुरआमासँग जान्थे र किताब देखाउँदै भन्थे, "हजुरआमा, यसको अर्थ के हो ?" किताब देख्नेबित्तिकै हजुरआमा भन्नुहुन्थ्यो, "ओहो ! तिमीले यो के ल्यायौ ?"

चिह्न	नाम	प्रयोग (माथिको उदाहरणबाट)
।	पूर्णविराम	वाक्य टुङ्ग्याउन
,	अल्पविराम	'कथा, कविता, उपन्यास' — सूचीमा
?	प्रश्नवाचक	'यसको अर्थ के हो ?'
!	उद्गार	'ओहो !'
" "	उद्धरण चिह्न	हजुरआमाको सीधा भनाइ
' '	एकल उद्धरण	पुस्तकको नाम 'मुनामदन'
( )	कोष्ठक	थप जानकारी
-	योजक	'यात्रा-संस्मरण'

(ग) शुद्ध बनाई लेख्नुहोस् (अभ्यास ७)।

अशुद्ध। शहकारी लोकतान्त्रीक सँस्था हुन । सहकारी का सदस्य आफ्नो सँस्थाको निती तय गर्न र निरणय गर्नमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन् ।

शुद्ध। सहकारी लोकतान्त्रिक संस्था हुन्। सहकारीका सदस्य आफ्नो संस्थाको नीति तय गर्न र निर्णय गर्नमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन्।

अशुद्ध	शुद्ध
शहकारी	सहकारी
लोकतान्त्रीक	लोकतान्त्रिक
सँस्था	संस्था
हुन ।	हुन्।
सहकारी का	सहकारीका
निती	नीति
निरणय	निर्णय

11.13 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
सोद्देश्य	निश्चित उद्देश्यका साथ
समन्वय	एकभन्दा बढी कुराको मेल
उदात्त	महान्
उपादेयता	उपयोगिता
स्वावलम्बी	आत्मनिर्भर
स्वायत्तता	स्वाधीनता
बोनस	लाभांश
आधिपत्य	स्वामित्व
उर्वरा	धेरै उब्जनी हुने, उब्जाउ
अनुपम	अतुलनीय
सभ्यता	कुनै जाति वा समुदायको प्रगतिको सम्पूर्ण प्रतिबिम्ब
सावाँ	व्यवसायमा लगानी गरिएको निरन्तर मुनाफा दिइरहने मूल धन
सेयर	साझा व्यापारमा लगाइएको सम्पत्तिको हिस्सा
जगेडा	भइपरी आउने कामका लागि राखिएको सञ्चित धनमाल
ऐन	विषयलाई व्यवस्थित गर्न बनेको सरकारी नियम
दफा	ऐन, विधान आदिको एक अंश
कित्ता	सेयर वा जग्गाको एक टुक्रा वा भाग
हिनामिना	सम्पत्ति दुरुपयोग वा हरण गर्ने काम
एकाधिकार	एकलौटी अधिकार

विपरीतार्थी शब्द (अभ्यास ३)

शब्द	विपरीतार्थी
उदय	अस्त
उन्नति	अवनति
सुखी	दुःखी
खुला	बन्द
संयोग	वियोग
स्वायत्तता	पराधीनता
लाभ	हानि
विगत	आगत
विकास	विनाश
नाफा	नोक्सान

टुक्काको अर्थ (अभ्यास ४)

टुक्का	अर्थ
हात छाड्नु	पिट्नु
सातो जानु	होसहवास हराउनु
घुँडा टेक्नु	हार खानु
टाउकामा टेक्नु	मात्तिएर हेप्नु
कुलेलम ठोक्नु	भाग्नु
खुट्टा तान्नु	अगाडि बढ्न नदिनु
हात थाप्नु	माग्नु
ज्यान दिनु	सकेसम्म सहायता गर्नु; प्राण उत्सर्ग गर्नु
तालुमा आलु फल्नु	भाग्य सप्रनु

पारिभाषिक शब्द (कोशीय क्रममा — अभ्यास ५)

शब्द	अर्थ
अग्रिम	अगिल्लो; पहिले दिइने रकम
अधिकृत	कुनै अड्डा वा कार्यालयको अधिकारप्राप्त व्यक्ति
अन्तःशुल्क	उत्पादन शुल्क
अब्बल	उत्तम, प्रथम दर्जाको (जमिनको पहिलो श्रेणी)
आपूर्ति	दैनिक तथा सामाजिक उपभोग्य वस्तु पूरा गर्ने काम
आयव्यय	आम्दानी र खर्च
आरक्ष	वन्यजन्तु र रूखबिरुवाको बचाउका निम्ति जङ्गल घेर्ने काम
ऐलानी	सरकारी रूपमा कसैको नाममा दर्ता नभएको खेतीयोग्य पर्ती जग्गा
कार्यवाहक	अनुपस्थित व्यक्तिको अधिकार लिई अस्थायी रूपमा काम गर्ने
कित्ता	जग्गाको एक टुक्रा
कुत	जग्गाबाट जग्गाधनीले पाउने उब्जनी वा भाडा
गण	समूह, मण्डल
चाहार	जमिनको चौथो श्रेणी
दोयम	दोस्रो दर्जाको (जमिनको दोस्रो श्रेणी)
पर्ती	जोतिएको नभई खाली छाडिएको जग्गा
सिम	जमिनको तेस्रो श्रेणी
सुकुम्बासी	आफ्नो नाममा जमिन नभएका, अरूको जग्गामा बस्ने मानिस

एकाइको सारांश

• पाठको विधा प्रबन्ध (वस्तुपरक); लेखकको नाम दिइएको छैन। विषय — सहकारी।
• सहकारी = आर्थिक समृद्धि र विकासका लागि मिलीजुली स्थापना गरिएको साझा संस्था।
• आधुनिक सहकारी — बेलायत, सन् १८४४; रोबर्ट ओवेन (१७७१–१८५८) आधुनिक सहकारीका पिता।
• पूर्वरूप — वेदको 'सहनाववतु…', बौद्ध 'सङ्घं शरणं गच्छामि'; अनौपचारिक रूप — गुठी, मङ्का खल, नेवा दबू, भारोपर्म, धर्मभकारी, ऐँचोपैँचो, सरसापट।
• अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ — सन् १८९५, १४ देश; सात निर्देशक सिद्धान्त।
• नारा — 'स्वतन्त्रताका लागि स्वावलम्बन, समुन्नतिका लागि पारस्परिकता र दुवैका लागि सहकारिता'; उखान — 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी'।
• नेपाल — सहकारी विभाग वि.सं. २०१०; पहिलो सहकारी बखान ऋण सहकारी संस्था (चितवन) २०१३; पहिलो ऐन २०१६; सहकारी ऐन र नीति २०७४; संविधानको धारा ५०(३)।
• सदस्यता — १६ वर्ष पुगेको नेपाली, कम्तीमा एक कित्ता सेयर, एक व्यक्ति एक मत; गठन — ३० जना (श्रम-सिपमा आधारित १५ जना)।
• वि.सं. २०७७ मा २९,८८६ सहकारी; उद्यमशीलताका क्षेत्र — कृषि, पशुपालन, पर्यटन, वित्तीय सेवा, ऊर्जा, जडीबुटी आदि।
• चुनौती — सञ्चालकको स्वार्थ, एकाधिकार, हिनामिना; समाधान — शिक्षा-तालिम र सचेतता। सम्भावना — स्वदेशमै रोजगारी र आत्मनिर्भरता।
• भाषातत्त्व — सामान्य (कर्ता-कर्म-क्रिया) र विशिष्ट पदक्रम; लेख्य चिह्न; शुद्धाशुद्धि। लेखन — मुचुल्का, बैठक निर्णय, विज्ञप्ति, व्यक्तिगत विवरण।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : सोद्देश्य, उदात्त, स्वायत्तता, उर्वरा। [१]
2. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोज्नुहोस् : (क) साझा व्यापारमा लगाइएको सम्पत्तिको हिस्सा (ख) भइपरी आउने कामका लागि राखिएको सञ्चित धनमाल (ग) ऐन, विधान आदिको एक अंश। [१]
3. 'उन्नति', 'संयोग' र 'लाभ' का विपरीतार्थी शब्द लेख्नुहोस्। [१]
4. 'सातो जानु' र 'घुँडा टेक्नु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]

उत्तर

१. सोद्देश्य — निश्चित उद्देश्यका साथ; उदात्त — महान्; स्वायत्तता — स्वाधीनता; उर्वरा — धेरै उब्जनी हुने, उब्जाउ।

२. (क) सेयर (ख) जगेडा (ग) दफा।

३. उन्नति — अवनति; संयोग — वियोग; लाभ — हानि।

४. सातो जानु — होसहवास हराउनु; घुँडा टेक्नु — हार खानु।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. सहकारी भनेको के हो ? [२]
2. आधुनिक सहकारीको अवधारणा कुन देशबाट आएको मानिन्छ ? [२]
3. नेपाली संस्कृतिको मुख्य आधार के हो ? [२]
4. सहकारीका निर्देशक सिद्धान्त के के हुन् ? [२]
5. सहकारीको मुख्य नाराको आशय के हो ? [२]
6. सहकारी किन आवश्यक छ ? [२]
7. नेपालमा पहिलो सहकारी संस्था कुन हो र कहिले स्थापना भयो ? [२]
8. सहकारी गठन गर्न कम्तीमा कति जना चाहिन्छ ? [२]

उत्तर

१. एकआपसमा मिलीजुली सहकार्य गर्ने साथी, बन्धुबान्धव वा अन्य कुनै पनि व्यक्ति सहकारी हो। आर्थिक समृद्धि र विकासका लागि सहकार्य गर्ने साथीहरूले मिलीजुली स्थापना गरेको साझा संस्था पनि सहकारी हो।

२. आधुनिक सहकारीको अवधारणा उन्नाइसौँ शताब्दीको पूर्वार्द्ध (सन् १८४४) मा बेलायतबाट आएको मानिन्छ।

३. हाम्रा पुर्खाको सहकार्यबाट अभिप्रेरित सामूहिक जीवनशैली नै नेपाली संस्कृतिको मुख्य आधार हो।

४. सहकारीका निर्देशक सिद्धान्त — स्वैच्छिक तथा खुला सदस्यता, सदस्यको लोकतान्त्रिक नियन्त्रण, आर्थिक सहभागिता, स्वायत्तता र स्वतन्त्रता, सहकारीबिच पारस्परिक सहयोग, समुदायप्रतिको सरोकार, र शिक्षा, तालिम तथा सूचना।

५. नारा 'स्वतन्त्रताका लागि स्वावलम्बन, समुन्नतिका लागि पारस्परिकता र दुवैका लागि सहकारिता' को आशय हो — स्वतन्त्र हुन आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ, समुन्नत हुन आपसी सहयोग चाहिन्छ र दुवै प्राप्त गर्न सहकारी आवश्यक छ।

६. सहकार्यबाट व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउन र समुदायको दिगो विकास गर्न सहकारी आवश्यक छ। यसले छरिएको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिको एकीकृत उपयोग गर्छ, न्यून पुँजी भएका व्यक्तिलाई पनि समेट्छ र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गरी परनिर्भरता घटाउँछ।

७. नेपालको पहिलो सहकारी संस्था चितवनको बखान ऋण सहकारी संस्था हो, जुन वि.सं. २०१३ मा स्थापना भएको थियो।

८. सामान्यतया कम्तीमा ३० जना (श्रम-सिपमा आधारित संस्थाका लागि १५ जना नेपाली नागरिक) चाहिन्छ।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

1. नेपालमा सहकारी स्थापनाका मुख्य उद्देश्य बताउनुहोस्। [५]
2. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले संसारका सबै देशलाई सहकारीको स्थापना र सञ्चालन गर्न दिएको सुझावबारे आफ्ना धारणा व्यक्त गर्नुहोस्। [५]
3. सहकारीको विशेषता (स्वैच्छिक र खुला, लोकतान्त्रिक, स्वायत्त) लाई पाठका आधारमा स्पष्ट पार्नुहोस्। [५]

उत्तर

१. नेपालमा सहकारी स्थापनाको मुख्य उद्देश्य सहकारीका माध्यमबाट आत्मनिर्भर, दिगो र समाजवादउन्मुख राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकास गर्नु हो। यसका लागि पहिलो, आम जनसमूहमाझ छरिएको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिलाई एकीकृत रूपमा उपयोग गर्नु; दोस्रो, न्यून पुँजी भएका र आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिलाई प्राथमिकतामा राखेर समानुपातिक आर्थिक समुन्नति हासिल गर्नु; तेस्रो, कृषि, पर्यटन, जलस्रोत, जडीबुटी आदि क्षेत्रमा सहकारी सञ्चालन गरी स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्नु र युवा विदेसिने बाध्यता अन्त्य गर्नु; चौथो, घरेलु उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गरी परनिर्भरता घटाउनु र आत्मनिर्भर संस्कृति बनाउनु। संविधानको धारा ५०(३) ले पनि सहकारी क्षेत्रको सहभागिताबाट साधन-स्रोतको अधिकतम परिचालन गरी तीव्र आर्थिक वृद्धि र दिगो विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

२. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सहकारीलाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको आधारस्तम्भ स्वीकार गर्दै सबै देशलाई यसका माध्यमबाट आफ्नो देशको विकास गर्न सुझाव दिएको छ। मेरो धारणामा यो सुझाव अत्यन्तै उचित छ किनभने सहकारी विकसित, विकासोन्मुख र अविकसित सबै देशका लागि उपयोगी हुन्छ। यसले सानो पुँजी भएका मानिसलाई पनि समेट्ने भएकाले गरिबी घटाउन र आर्थिक असमानता कम गर्न सघाउँछ। बेलायतले सहकारीबाटै छोटो समयमा आर्थिक समृद्धि हासिल गरेको उदाहरण अरू देशका लागि प्रेरणा हो। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशले सहकारीका मूल्यमान्यता र सिद्धान्त इमानदारीपूर्वक पालना गरे स्वदेशी उत्पादन बढ्ने, रोजगारी सिर्जना हुने र आत्मनिर्भर बन्न सकिने भएकाले सङ्घको सुझावलाई अनुसरण गर्नु बुद्धिमानी हो।

३. पाठअनुसार सहकारी तीन मुख्य विशेषताले युक्त संस्था हो। स्वैच्छिक र खुला — निश्चित समुदायका सदस्यले आफ्नो इच्छाले मिलेर स्थापना गर्छन्; सेवा उपयोग गर्न चाहने सबै व्यक्ति सदस्य बन्न सक्छन्; सदस्यता लिन र त्याग्न स्वतन्त्र छन्; लिङ्ग, वर्ग, जात, धर्म र राजनीतिका आधारमा भेदभाव हुँदैन। लोकतान्त्रिक — सदस्यले नीति र निर्णयमा सक्रिय सहभागी भई निर्वाचित प्रतिनिधि चयन गर्छन्; एक व्यक्ति एक मतको समान अधिकार हुन्छ; जति सेयर किने पनि मत एक हुन्छ। स्वायत्त — सरकार वा अन्य निकायको हस्तक्षेप हुँदैन; कानुनी शासन, पारदर्शिता र जबाफदेही ढङ्गले चलाइन्छ; साधारण सभा, सञ्चालक समिति र लेखा समिति जस्ता एकाइ हुन्छन्।

व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)

1. 'स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न सके लाखौँ युवा विदेसिनुपर्ने स्थितिको अन्त्य हुन्छ।' [३]

उत्तर

१. सन्दर्भ। यो कथन 'सहकारी' प्रबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको हो र सहकारीबाट रोजगारी सिर्जना हुने प्रसङ्गमा आएको छ। अर्थ। नेपालमा जलस्रोत, कृषि, पर्यटनजस्ता प्रशस्त सम्भावना छन्; सहकारीका माध्यमबाट यी क्षेत्र सञ्चालन गरे युवाले घरमै काम पाउँछन्, तब रोजगारीका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता हट्छ। निचोड। यसले स्वदेशमै रोजगारी र आत्मनिर्भरताको बाटो सहकारी हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

1. सहकारीले नेपालको विकासमा कसरी सहयोग पुर्‍याएको छ, समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्। [८]
2. 'सहकारीमा एक-एक थोपा जम्मा गरी गाग्रो भर्ने सुविधा छ' — यस भनाइको विवेचना गर्नुहोस्। [८]
3. यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]

नमुना उत्तर

१. 'सहकारी' प्रबन्धअनुसार सहकारी नेपालको आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण साधन हो। वि.सं. २०१३ मा चितवनको बखान ऋण सहकारीबाट सुरु भएको यो अभियान वि.सं. २०७७ सम्म आइपुग्दा २९,८८६ संस्थासम्म पुगेको छ।

पुँजी परिचालन। सहकारीले जनसमूहमाझ छरिएको सानो पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिलाई एकीकृत गरेर आर्थिक उन्नतिमा प्रयोग गर्छ। एक थुकी सुकी सय थुकी नदी भने झैँ न्यून पुँजी भएका किसान, महिला र श्रमिकले पनि सानो बचतबाट सहभागिता जनाउन सक्छन्। समानुपातिक विकास। आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिलाई प्राथमिकतामा राख्ने भएकाले समावेशी विकास हुन्छ। रोजगारी। कृषि, पशुपालन, पर्यटन, सञ्चार, ऊर्जा, जडीबुटीजस्ता क्षेत्रमा सहकारी सञ्चालनले स्वदेशमै रोजगारी दिन सक्छ र विदेश पलायन घट्छ। आत्मनिर्भरता। घरेलु उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने सहकारीले परनिर्भरता घटाउँछ। सामाजिक-सांस्कृतिक योगदान। गुठी, भारोपर्म जस्ता पुराना सहकारीले पाटीपौवा, धर्मशाला र चउरचौतारा बनाए; आधुनिक सहकारीले पनि समुदायप्रतिको सरोकार निर्वाह गर्छ।

तर सहकारीको सफलता यसका सिद्धान्तको इमानदार पालनामा निर्भर छ। केही सञ्चालकले एकाधिकार कायम गरी रकम हिनामिना गर्दा सर्वसाधारण ठगिएका छन्। त्यसैले सदस्य शिक्षा, तालिम र सरकारको सचेतता आवश्यक छ। निष्कर्षमा सहकारीले नेपाललाई स्वावलम्बी, समुन्नत र सुखी मुलुक बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ र पुर्‍याएको पनि छ।

२. 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' भन्ने उखानमा एउटा थुकको महत्त्व नभए पनि सयौँ थुक जम्मा हुँदा नदी बग्छ भन्ने अर्थ छ। सहकारीले यही सिद्धान्तमा काम गर्छ। सहकारीमा सदस्य बन्न धेरै पुँजी चाहिँदैन; एक कित्ता सेयर किनेर सदस्य बन्न सकिन्छ र त्यसपछि नियमित बचतले आफ्नो हिस्सा थपिँदै जान्छ। यसरी सयौँ-हजारौँ सदस्यका साना बचत जम्मा हुँदा सहकारीको ठुलो पुँजी बन्छ, जसबाट सदस्यलाई कम ब्याजमा ऋण, कृषि-व्यवसायमा लगानी र रोजगारी सम्भव हुन्छ।

यो सुविधा सबै किसिमका मानिसलाई समेट्ने खुला चरित्रका कारण सम्भव छ। एक व्यक्ति एक मतको लोकतान्त्रिक व्यवस्थाले धनी र गरिबबिच मतको समानता कायम गर्छ। यस्तो व्यवस्थाले आर्थिक स्थिति कमजोर व्यक्तिमा पनि आत्मविश्वास बढाउँछ। तर यो सुविधा तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ जब सञ्चालक इमानदार, कोष पारदर्शी र सदस्य जागरुक हुन्छन्। निष्कर्षमा सहकारी सानालाई ठुलो बनाउने र गरिबलाई पनि आर्थिक अवसरको ढोका खोलिदिने साझा माध्यम हो।

३. यो रचना प्रबन्ध (वस्तुपरक निबन्ध) विधाको हो। यसका विशेषता यसप्रकार छन्। पहिलो, यो सुरुदेखि अन्त्यसम्म एउटै विषय — सहकारी — मा केन्द्रित गद्य रचना हो। दोस्रो, यसमा तथ्य र प्रमाण प्रशस्त छन् — सन् १८४४, १८९५, वि.सं. २०१०, २०१३, २०१६, २०७४, धारा ५०(३), दफा ३०, २९,८८६ सहकारी। तेस्रो, रचना परिभाषाबाट सुरु भई इतिहास, सिद्धान्त, नेपालको अवस्था, चुनौती र सम्भावना हुँदै निष्कर्षमा पुगेको क्रमबद्ध छ। चौथो, यसमा पात्र, संवाद वा कथानक छैन; तृतीय पुरुषात्मक निर्वैयक्तिक शैलीमा 'भनिन्छ', 'गरिन्छ', 'हुन्छ' जस्ता क्रिया प्रयुक्त छन्। पाँचौँ, वैदिक मन्त्र, बौद्ध वाक्य र 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' जस्ता उखानको उद्धरण छ। छैटौँ, अन्त्यमा 'नेपाल संसारकै समुन्नत र सुखी मुलुक बन्न सक्छ' भन्ने आशावादी आह्वान छ।

निष्कर्षमा तथ्यपरकता, क्रमबद्धता, विषयकेन्द्रितता र निर्वैयक्तिक शैली — यी विशेषताले 'सहकारी' लाई वस्तुपरक प्रबन्धको उत्कृष्ट उदाहरण बनाएका छन्।

सारांश लेखन र व्यावहारिक लेखन (४ अङ्क)

1. 'सहकारी' पाठको सारांश तिहाइमा नबढ्ने गरी लेख्नुहोस्। [४]
2. आफ्नो टोलमा खानेपानीको व्यवस्थाका लागि वडा कार्यालयको बैठकबाट गर्ने निर्णयको नमुना तयार पार्नुहोस्। [४]

उत्तर

१. सहकारी भनेको आर्थिक समृद्धिका लागि मिलीजुली बनाएको साझा संस्था हो। आधुनिक सहकारी सन् १८४४ मा बेलायतबाट सुरु भई रोबर्ट ओवेन यसका पिता मानिए; तर यसको पूर्वरूप वैदिक र बौद्ध चिन्तन तथा नेपालका गुठी, ऐँचोपैँचोमा भेटिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घले सात निर्देशक सिद्धान्त तयार पारेको छ। नेपालमा वि.सं. २०१३ मा पहिलो सहकारी खुलेको हो र २०७७ मा २९,८८६ सहकारी सञ्चालित छन्। सञ्चालकको स्वार्थजस्ता चुनौती हटाई सहकारी चलाउन सके स्वदेशमै रोजगारी र आत्मनिर्भरता सम्भव छ।

२. बैठक निर्णय — आज मिति ०००० साल ०० गते ०० नं. वडा कार्यालयका अध्यक्ष ०००००ज्यूको अध्यक्षतामा वडा कार्यालयमा बैठक बस्यो। उपस्थिति — क्र.सं., नाम, पद, दस्तखतको तालिका। प्रस्तावित विषय — (१) टोलमा खानेपानी व्यवस्थापन (२) विविध। निर्णय — १. प्रस्ताव नं. १ माथि छलफल हुँदा टोलमा पिउने पानीको अभाव भएकाले खानेपानी आयोजनाको सर्वेक्षण गर्न प्राविधिक टोली खटाउने निर्णय गरियो। २. आयोजनाका लागि आवश्यक बजेट वडा र नगरपालिकाबिच समन्वय गरी माग गर्ने निर्णय गरियो। ३. उपभोक्ता समिति गठन गर्न टोल बैठक बोलाउने निर्णय गरियो। बैठकका विषय समाप्त भएकाले बैठक समापन गरियो।