गोर्खे

यो पाठ कम्प्युटर प्रविधिज्ञसमेत रहेका कथाकार बखतबहादुर थापाले लेखेको आख्यानात्मक रचना (कथा) हो। कम्प्युटर भाइरस र एन्टिभाइरसको सङ्घर्षलाई मान्छेको जस्तो पात्र बनाएर हास्यरसपूर्ण शैलीमा देखाइएको यो कथाले प्रविधिको ज्ञान पनि दिन्छ र मानिसको सिर्जनशीलताको प्रशंसा पनि गर्छ। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यही प्रकारका रचनाबाट आउँछन्। यस पाठमा सबैभन्दा सोधिने कुरा हुन् — कथाका तत्त्व, पात्रको भूमिका (पेशल कि सतपाल), मानवीकरणको प्रयोग र 'मानिस सिर्जनशील प्राणी हो' भन्ने भनाइको पुष्टि।

9.1 लेखक परिचय

बखतबहादुर थापा नेपाली आख्यान साहित्यमा प्रविधि र समाजलाई जोडेर लेख्ने कथाकार र उपन्यासकार हुन्। सन् २०२३ को एउटा अन्तर्वार्ताअनुसार उनी ५८ वर्षका थिए र ३२ वर्षको उमेरमा लेख्न सुरु गरेका थिए। स्कुल सकेपछि उनी प्राविधिक सीप सिक्न भारत गए र पेसाले कम्प्युटर हार्डवेयर प्राविधिक भए; यही अनुभवले उनको लेखनलाई फरक पहिचान दिएको छ। उनका कथा र उपन्यासमा दैलेखबाट दिल्लीसम्मको यात्रा, विदेश पलायन, ग्रामीण राजनीति र महामारीजस्ता विषय आएका छन्।

विषय	विवरण
पेसा	कम्प्युटर हार्डवेयर प्राविधिक
लेखन सुरु	३२ वर्षको उमेरमा
उपन्यास	परदेश (सन् २००१), कुइरो र काग, कालचक्र (२००७), जुङ्गे (२०१४), जुङ्गेको डायरी (२०१७), देशान (२०२१)
कथासङ्ग्रह	कम्प्युटर आतङ्क, शीर्षक सँगै सरिता, आघात
पहिचान	प्राविधिक ज्ञानलाई सामाजिक विषयसँग जोड्ने कथाकार
पाठ्यसामग्रीको चिनारी	सामाजिक यथार्थवादी, समसामयिक, ज्ञानवर्धक कथा रच्ने कथाकार

पाठ्यसामग्रीले उनलाई कम्प्युटर र प्राविधिक क्षेत्रका विषयमा भावनाका बुट्टा भरेर रमाइला, ज्ञानवर्धक कथा लेख्ने कथाकारका रूपमा चिनाएको छ। 'गोर्खे' यही चिनारीको उदाहरण हो।

9.2 कथाको पृष्ठभूमि

नेपाली समाजमा कम्प्युटर, इन्टरनेट र मोबाइल घर-घरमा पुगेका छन्। यससँगै भाइरस, चोरी हुने पासवर्ड र बिग्रेका कम्प्युटरको समस्या पनि बढेको छ। यस्ता विषय पाठ्य विषयका रूपमा रुखा लाग्न सक्छन्। लेखकले यही विषयलाई कथाको रूप दिएर रोचक बनाएका छन् — भाइरस एउटा सानो प्रोग्राम हो, तर उसले कम्प्युटर प्रयोगकर्तालाई सबैभन्दा बढी दुःख दिन्छ; त्यसलाई हटाउने एन्टिभाइरसलाई उनले 'गोर्खे' नाम दिएर योद्धाजस्तै रूपमा उभ्याएका छन्।

कथाकारले किन 'गोर्खे' नाम राखे भन्ने पाठमा स्पष्ट लेखिएको छैन। तर नामले गोर्खाली बहादुरी र लडाकु पहिचान सम्झाउँछ, र त्यही पहिचानलाई प्रविधिको सङ्घर्षमा जोडिएको भन्ने पाठकीय व्याख्या गर्न सकिन्छ।

1फलामको पाता — काट्ने भाग, गोर्खाली बहादुरीको चिनो2बिँड — हातले समात्ने भाग

9.3 विषयवस्तु — सार

पेशल कम्प्युटर प्रविधिज्ञ हो। उसलाई केही गरेर देखाऊँ भन्ने लाग्छ र सानै कुराबाट सुरु गर्न खोजेर एन्टिभाइरस बनाउने रोजाइ गर्छ। भाइरस सानो प्रोग्राम हो तर प्रयोगकर्तालाई सबैभन्दा बढी दुःख दिन्छ; पेशलले बनाएको एन्टिभाइरसको नाम गोर्खे हो।

एक दिन सतपाल आएर 'पेशल भाइ ! मेरो कम्प्युटरले साह्रै दुःख दियो, गएर बनाइदिनुपर्‍यो' भन्छ। पेशलले सिडी, पेन ड्राइभ, स्क्रु ड्राइभर, धुलो पुछ्ने ब्रस र कपडा झोलामा राखेर सतपालको मोटरसाइकलमा लाग्छ। आधा घण्टा दौडेपछि दुवै एउटा घरमा पुग्छन्। पेशलले कम्प्युटर चलाएर हेर्दा त्यो भाइरसले ग्रस्त रहेको थाहा पाउँछ, र आफैँले बनाएको एन्टिभाइरस गोर्खेको सिडी निकालेर इन्स्टल गर्छ; इन्स्टल हुन पाँच मिनेट लाग्छ।

स्क्यान सुरु भएपछि पर्दामा एउटा डाइलग बक्स खुल्छ। त्यसमा टाउकामा सिङ भएको, रुखका बोक्रा लगाएको, दाह्रा कटकटाइरहेको, महाविकराल अनुहारको मान्छे — गोर्खे आउँछ। उसले काँधमा झोला बोकेको छ। सतपाल त्यो विलक्षण दृश्य देखेर खित्का छोडेर हाँस्छ र आफ्नो घरकी सोनमलाई बोलाउँछ। सोनम पनि छक्क पर्छिन्।

गोर्खेको कार्यविधि। गोर्खे चिकित्सकले कोरोना सङ्क्रमित रोगीको परीक्षण गरेझैँ होसियारीसाथ काम गर्छ। ऊ हार्डडिस्क निकालेर सबै फाइल पत्रिकामा खन्याउँछ, अक्षता हेरेझैँ एक-एक फाइल हेर्दै हार्डडिस्कमा राख्छ। आधाजति सकेपछि उसले राक्षसजस्तो घिनलाग्दो भाइरस भेटेर झोलाबाट खरानी निकाली मन्त्र फुकेर रेखा हाल्छ र भाइरसलाई खरानीको घेराभित्र थेच्छ। करिब एक लाख फाइल स्क्यान गर्दा पाँच थरीका भाइरस भेटिन्छन्, जसले लगभग चार सय फाइलमा सङ्क्रमण गरेका छन्। थुप्रै फाइल मर्मत हुन्छन्; नसकिएकाको लागि गोर्खेले डिलिट गर्न सुझाव दिन्छ र पेशलले 'ओके' थिच्छ।

पाँच भाइरससँग गोर्खेको सामना। गोर्खेले एक-एक गरी भाइरसलाई खरानीको घेराबाट निकालेर सोध्छ — 'तँ को होस्, के गर्न आएको ?' पहिलो ब्रोन्टक डुब्लिकेट फोल्डर बनाएर सक्कली फोल्डर लुकाउँछ र ओभरलोड गरेर कम्प्युटरलाई थला पार्छ; गोर्खेले लात हानेर लडाएर मार्छ। दोस्रो मेमोरी भाइरस मेमोरीमा ढुकेर एक्सटेन्सन फाइलको 'रगत चुस्छ'; ऊ गोर्खेको खुट्टै चपाइदिन्छ र गोर्खे घाइते हुन्छ। तेस्रो अन्य भाइरस अस्थायी फोल्डरमा बसेर फाइललाई र्‍याम, प्रोसेसर र हार्डडिस्कमा दौडाउँछ; चलिरहेको फाइल अचानक बन्द हुने र कम्प्युटर अनावश्यक व्यस्त हुने असर देखिन्छ। डराएको यो भाइरसलाई गोर्खेले गोली खुवाउँछ र ऊ नामोनिसान मेटिन्छ। चौथो चोर भाइरस पासवर्ड, इमेल ठेगाना, क्रेडिट कार्ड नम्बर र खाता नम्बरजस्ता गोप्य कागजात जन्मदाताको ठेगानामा पठाउने काम गर्छ; उसले गोर्खेको सद्दे खुट्टामा पनि टोक्छ र गोर्खे लड्दा खरानीको घेरा भत्किन्छ। पाँचौँ बुट सेक्टर भाइरस कम्प्युटर खोल्नेबित्तिकै मेमोरीमा बसेर विन्डोज चल्न थालेपछि कुनै फाइल उल्टाएर कम्प्युटरलाई अगाडि बढ्नुको सट्टा पछाडि (रिस्टार्ट) फर्काउँछ।

घाइते र काउकुतीले छटपटिएको गोर्खे 'गुहार गुहार' भन्दै टाइप गरेर पेशललाई भन्छ — 'कृपया तुरुन्त अपडेट गर्नुस् !' सतपालले सिडिएमए डिभाइस दिन्छ, पेशलले यु.एस्.बी. पोर्टमा जोडेर इन्टरनेटको सम्पर्क गराउँछ र गोर्खेलाई अपडेटमा लगाउँछ। सोनमले ल्याएको लस्सी र चियाबिस्कुट खाँदै अपडेट हुँदै जाँदा गोर्खेको जिउमा रगत भरिन थाल्छ, चौथो र पाँचौँ भाइरस टाप कस्छन्। अपडेट पूरा भएपछि गोर्खे जुरुक्क उठेर पाखुरा फुलाउँदै भन्छ, 'बुबा ! फेरि स्क्यान गर्नु त, म ती भाइरसलाई निमोठनामोठ बनाउँछु।' फेरि स्क्यान भएपछि गोर्खेले ती दुई भाइरसलाई चट्कन दिएर लडाउँछ र खुट्टाले किचेर मार्छ। त्यसपछि झोला काँधमा राखेर 'गुड लक' को सङ्केतमा बुढी औँला देखाउँदै ऊ हिँड्छ। पेशलले कम्प्युटर रिस्टार्ट गरेर जाँच्छ, कम्प्युटर खररर चल्न थाल्छ र उसले त्यसलाई सतपालको जिम्मा लगाउँछ।

9.4 खण्डगत व्याख्या

कथाको घटना सिधा रेखामा (रैखिक) अघि बढेको छ। सुरुमा पेशलको परिचय, बिचमा भाइरससँगको सङ्घर्ष र अन्त्यमा मर्मत तथा समाधान आउँछ। परीक्षामा 'आदि, मध्य, अन्त्य' सोध्दा यसै बाँडफाँड लेख्नुहोस्।

खण्ड	घटना	मुख्य कुरा	सोधिने प्रश्न
आदि	पेशलले एन्टिभाइरस बनाउनु; सतपालको अनुरोध	सिर्जनशीलता, सानै कुराबाट सुरु	पेशल कसरी जीवन निर्वाह गर्छ ?
आदि	घर पुग्नु, चेकजाँच	कम्प्युटर भाइरसले ग्रस्त	सतपालले पेशललाई किन आफ्नो घरमा बोलायो ?
मध्य	गोर्खेको पहिरन र कार्यविधि	मानवीकरण, हास्यरस	डाइलग बक्समा गोर्खे कस्तो पहिरनमा थियो ?
मध्य	खरानीको घेरा, पाँच भाइरस	प्राविधिक ज्ञान र कल्पनाको मेल	'खरानीको घेराभित्र थेच्यो' को तात्पर्य के हो ?
मध्य	गोर्खे घाइते; अपडेट	प्रविधिको नियमित सुधारको आवश्यकता	अन्य भाइरसले गर्ने गतिविधि र असर के के हुन् ?
अन्त्य	पुनः स्क्यान; गुड लक; मर्मत	समस्याको समाधान	कम्प्युटर कसरी मर्मत भयो ?

पाँच भाइरस र तिनको वास्तविक प्रविधिसँगको सम्बन्ध

भाइरस	कथामा गरेको काम	कम्प्युटरमा पर्ने असर	गोर्खेले गरेको सामना
ब्रोन्टक	डुब्लिकेट फोल्डर बनाई अगाडि राख्ने, सक्कली फोल्डर लुकाउने	अत्यधिक डुब्लिकेट फाइलले ओभरलोड; कम्प्युटर काम गर्न नसक्ने	लात हानेर लडाई घाँटी थिचेर मार्नु
मेमोरी	मेमोरीमा ढुकेर एक्सटेन्सन फाइलको रगत चुस्ने	फाइल हिँड्नै नसक्ने (बिग्रने)	खुट्टामा थिच्न खोज्दा उल्टै खुट्टा चपाइयो; कुहिनाले टाउको हिर्काएर मारियो
अन्य	अस्थायी फोल्डरमा बसेर फाइललाई र्‍याम, प्रोसेसर र हार्डडिस्कमा दौडाउने	चलिरहेको फाइल अचानक बन्द, पेज तलमाथि, कम्प्युटर अनावश्यक व्यस्त	गोली खुवाइयो; विस्फोटले नामोनिसान मेटियो
चोर	पासवर्ड, इमेल ठेगाना, क्रेडिट कार्ड, खाता नम्बर जन्मदाताको ठेगानामा पठाउने	गोप्य कागजातको दुरुपयोग	सद्दे खुट्टामा टोक्दा गोर्खे लड्यो; अपडेटपछि दोस्रो स्क्यानमा मारियो
बुट सेक्टर	कम्प्युटर खुल्नेबित्तिकै मेमोरीमा बस्ने; फाइल उल्टाएर पछाडि फर्काउने	कम्प्युटर अगाडि नबढी रिस्टार्ट हुने	काउकुती लगाउँदा गोर्खे छटपटायो; अपडेटपछि चट्कन दिएर मारियो

9.5 पात्र परिचय

नाम	भूमिका	चारित्रिक विशेषता
पेशल	नायक (मुख्य पात्र)	सिर्जनशील, कम्प्युटर प्रविधिज्ञ र इन्जिनियर; 'केही गरेर देखाऊँ' भन्ने स्वभावको; कुशल, धैर्यवान् र मित्रमय
सतपाल	सहायक पात्र	पेशलको साथी; कम्प्युटर बिग्रेपछि सहयोग माग्ने; हँसिलो, आतिथ्य सत्कार गर्ने
सोनम	सहायक पात्र	सतपालकी घरकी महिला; छक्क पर्ने, तर्सिने र पाहुनालाई लस्सी-चिया खुवाउने
एन्टिभाइरस गोर्खे	मानवेतर मुख्य पात्र	सिङ, बोक्रे पहिरन र महाविकराल रूप भएको योद्धा; निडर, जिद्दी, घाइते हुँदा पनि हार नमान्ने, तर अपडेटबिना कमजोर
ब्रोन्टक, मेमोरी, अन्य, चोर, बुट सेक्टर	मानवेतर खलपात्र	भाइरसका पाँच थरी; ठट्टा गर्ने, जिस्क्याउने, डर मान्ने वा धूर्त

9.6 मूल भाव

मानिस सिर्जनशील प्राणी हो र आफ्नो ज्ञान, प्रतिभा र परिश्रमबाट समस्याको समाधान गर्न सक्छ — यही कथाको मूल भाव हो। पेशलले 'केही गरेर देखाऊँ' भन्ने आत्मविश्वासले सानै विषयबाट सुरु गरेर एन्टिभाइरस बनायो र त्यसैले सतपालको कम्प्युटर बिग्रेको समस्या हल गर्‍यो। कथा प्रविधिको प्रयोगमा सजगता, सुरक्षा र निरन्तर अद्यावधिकको आवश्यकता पनि सिकाउँछ। भाइरसले कम्प्युटरलाई बिगारेजस्तै हाम्रो शरीर र समाजलाई पनि सङ्क्रमणबाट जोगाउन सचेतता र स्वस्थ जीवनशैली चाहिन्छ भन्ने अप्रत्यक्ष सन्देश यसमा छ।

9.7 विधागत विशेषता — कथा (आख्यानात्मक रचना)

यो रचना कथा विधाको हो र तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ। पाठ्यपुस्तकले दिएको परिभाषाअनुसार जीवनको एउटा तर महत्त्वपूर्ण अंशलाई समेट्ने विशिष्ट घटनाको सिलसिलेवार प्रस्तुति कथा हो र घटनाको कार्यकारण शृङ्खला कथानक हो। कथामा पात्र मानवीय र मानवेतर दुवै हुन सक्छन्; कथा भन्ने पात्र समाख्याता हो, जो कथाभित्रकै (प्रथम पुरुष) वा कथाबाहिरको (तृतीय पुरुष) हुन सक्छ।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
कथानक	पेशलको सिर्जना → सतपालको अनुरोध → भाइरससँग सङ्घर्ष → समाधान
पात्र	मानवीय (पेशल, सतपाल, सोनम) र मानवेतर (गोर्खे, पाँच भाइरस) दुवै
परिवेश	सतपालको घर र कम्प्युटरको कोठा; कम्प्युटरभित्रको काल्पनिक संसार
दृष्टिबिन्दु	तृतीय पुरुष — 'पेशल कम्प्युटर प्रविधिज्ञ हो', 'ऊ', 'उसले'
भाषाशैली	सरल, सरस र सहज; संवाद, अनुकरणात्मक शब्द (गुटुटुटु, खररर) र हास्य
सारवस्तु	मानिस सिर्जनशील छ; प्रविधिको ज्ञान र सुरक्षाको महत्त्व
मानवीकरण	भाइरस र एन्टिभाइरसले मानिसजस्तै बोल्ने, लड्ने, घाइते हुने
हास्य-व्यङ्ग्य	सिङ भएको योद्धा देखेर सतपालले खित्का छोड्नु; भाइरसले जिस्क्याउनु
थोरै पात्र, छोटो समय	एउटै दिनको घटना; अनावश्यक विस्तार छैन

9.8 भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली: रैखिक, सरल र हास्यपूर्ण। थोरै पात्र, सरल भाषा, छोटा वाक्य र संवादले कथालाई सजिलै बुझ्न मिल्ने बनाएको छ।
• शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (प्रविधिज्ञ, सङ्क्रमण, सान्त्वना, महाविकराल, विलक्षण, परीक्षण), तद्भव र ठेट शब्द (दाह्रा, निमोठनामोठ, टाप कस्नु, खित्का) र प्रविधिसम्बन्धी आगन्तुक शब्द (कम्प्युटर, भाइरस, इन्स्टल, स्क्यान, अपडेट, हार्डडिस्क, फोल्डर, डाइलग बक्स, पासवर्ड) को मिश्रण छ।
• मानवीकरण — कथाको मुख्य अलङ्कार: भाइरस र एन्टिभाइरस 'बोल्छन्', 'हाँस्छन्', 'रगत चुस्छन्', 'गुहार गुहार' चिच्याउँछन्। यसले प्राविधिक विषयलाई रोचक बनाएको छ।
• उपमा — 'चिकित्सकले कोरोना सङ्क्रमित रोगीको परीक्षण गरेझैँ', 'अक्षता हेरेझैँ पत्रिकाका फाइल हेर्दै', 'सुकेको दाउरा जस्तो सेतो हुँदै गयो'।
• अनुकरणात्मक शब्द — 'गुटुटुटु' (मोटरसाइकल), 'खररर' (कम्प्युटर चल्ने आवाज), 'जुरुक्क', 'डङ्ग्रङ्ग'।
• अतिशयोक्ति — 'चार सय फाइलमा सङ्क्रमण' सँगै सिङ र रुखका बोक्रा लगाएको योद्धा — काल्पनिक अतिरञ्जना।
• टुक्का र मुहावरा — इन्तु न चिन्तु हुनु, दाँत गाड्नु, टाप कस्नु, डङ्रङ्ग लड्नु, टाउको खानु, सुइँकुच्चा ठोक्नु, बाटो हेर्नु, काँध हाल्नु, तातो लाग्नु।
• तान्त्रिक मन्त्रको रूपक — खरानी फुकेर रेखा कोर्नु प्रविधिको कल्पनाशील सुरक्षा घेराको प्रतीक हो।

9.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष। कथाको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो — रुखो प्राविधिक विषयलाई रोचक कथाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु। भाइरसका प्रकार, स्क्यान, अपडेट, इन्स्टलजस्ता ज्ञान कथाको प्रवाहभित्रै आउँछन्, त्यसैले पाठकले कण्ठ नगरी बुझ्छ। मानवीकरण उत्कृष्ट छ; पात्र थोरै भएकाले कथा चुस्त छ र अनावश्यक विस्तार छैन। हास्य र गम्भीरताको सन्तुलन राम्रो छ — सतपालको हाँसो र गोर्खेको पीडा एकसाथ छन्।

कमजोर पक्ष। मानवीय पात्र (पेशल, सतपाल, सोनम) को चरित्र गहिरो छैन; तिनको पृष्ठभूमि र भावना कमै आएको छ। भाइरसको वर्णनमा हिंसाको प्रयोग (लात, टोक्ने, थिच्ने) अलिक अत्यधिक लाग्न सक्छ। प्राविधिक शब्दको भार, विशेषगरी कम्प्युटरसँग अपरिचित पाठकलाई, केही ठाउँमा गाह्रो पर्न सक्छ। कथामा गम्भीर द्वन्द्व वा भावनात्मक उतारचढाव कम छ।

समग्र मूल्याङ्कन। केही सीमाका बाबजुद 'गोर्खे' प्रविधि र साहित्यको रोचक मेल भएको, समयसापेक्ष विषयमा लेखिएको र विद्यार्थीलाई प्रविधिसम्बन्धी सचेतता र सिर्जनशीलताको प्रेरणा दिने उत्कृष्ट कथा हो।

9.10 पेशल कि सतपाल — मुख्य भूमिका कसको ?

पाठ्यपुस्तकको अभ्यास ८ ले सोधेको छ — 'कथामा पेशल र सतपालमध्ये कसको मुख्य भूमिका रहेको छ, तर्कसहित लेख्नुहोस्।' यसको उत्तर पेशलतर्फ ढल्कन्छ।

तर्क	पेशल	सतपाल
कथाको सुरु र अन्त्य	कथा उसकै परिचयबाट सुरु; उसले कम्प्युटर सतपाललाई बुझाएर सक्छ	बिचमा सहायक रूपमा आउँछ
समस्या समाधान	उसले एन्टिभाइरस बनाएको; इन्स्टल, स्क्यान, अपडेट गरेको	अपडेटको बेला सिडिएमए डिभाइस दिने सहयोग मात्र
सिर्जनशीलता	'केही गरेर देखाऊँ' भन्ने सोचले गोर्खे बनाउने	समस्या ल्याउने उपभोक्ता
कथाको उद्देश्य	मानिस सिर्जनशील प्राणी हो भन्ने सन्देशको वाहक	अतिथि सत्कार र सहजीकरण

निष्कर्ष। पेशल नायक हो; सतपाल सहायक पात्र। कथानकको सम्पूर्ण गति पेशलको सिर्जनशीलता र निर्णयबाट अघि बढेको छ।

9.11 भाषातत्त्व — कारक, विभक्ति र वर्णविन्यास

(क) कारक र विभक्तिको पहिचान (पाठका आधारमा बनाइएका वाक्य)

कारक	वाक्य	विभक्ति
कर्ता	सतपालले मोटरसाइकल स्टार्ट गर्‍यो।	ले
कर्म	सतपालले पेशललाई बोलायो।	लाई
करण	गोर्खेले भाइरसलाई खुट्टाले किचेर मार्‍यो।	ले (खुट्टाले)
सम्प्रदान	सतपालले पेशललाई एउटा गिलास दियो।	लाई
अपादान	गोर्खेले हार्डडिस्कबाट फाइल निकाल्यो।	बाट
सम्बन्ध	पेशलको झोलामा सिडी थियो।	को
अधिकरण	भाइरस कम्प्युटरमा बस्छ।	मा
सम्बोधन	हे बुबा, फेरि स्क्यान गर्नुहोस्।	हे

(ख) कारकका सरल र तिर्यक रूप

सरल रूप	तिर्यक रूप
पेशल कम्प्युटर बनाउँछ। (कर्ता, सरल)	पेशलले कम्प्युटर बनायो। (तिर्यक — 'ले' लागेको)
ऊ अहिले मौन छ।	उसले अब के गर्ने भनी सोच्यो।
हामी सबै दृश्य हेर्दैछौँ।	हामीले दृश्य हेर्‍यौँ।
त्यो छक्क पर्छ।	त्यसले सोध्यो।

सरल रूपमा शब्दमा विभक्ति जोडिएको हुँदैन; तिर्यक रूपमा शब्द आफैँ (ऊ → उस, त्यो → त्यस) परिवर्तन भएर विभक्ति लाग्छ।

(ग) शुद्ध गरी पुनर्लेखन (अभ्यास ७)

अशुद्ध। समाज बिकासको क्रममा मानिसले प्रगति त गर्यो तर ऊ शान्त भएर वस्न सकेको चाहिँ छैन। समाजमा सामुहिक भावनाको साटो ब्यक्तिवादि सोच हावी भैरहेको छ।

शुद्ध। समाज विकासको क्रममा मानिसले प्रगति त गर्‍यो तर ऊ शान्त भएर बस्न सकेको चाहिँ छैन। समाजमा सामूहिक भावनाको साटो व्यक्तिवादी सोच हावी भइरहेको छ।

अशुद्ध	शुद्ध	कारण
बिकास	विकास	'वि' उपसर्ग
वस्न	बस्न	'व' होइन 'ब'
सामुहिक	सामूहिक	'मू' दीर्घ
ब्यक्तिवादि	व्यक्तिवादी	'व्य' र दीर्घ 'ई'
भैरहेको	भइरहेको	मानक रूप
परीत्याग	परित्याग	'परि' उपसर्ग
प्रगती	प्रगति	'ति' ह्रस्व
जीबन	जीवन	'ब' होइन 'व'

9.12 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
प्रविधिज्ञ	विज्ञान, कला, शिल्प, प्रयोग आदिसम्बन्धी ज्ञान भएको व्यक्ति
भाइरस	कम्प्युटरको कार्यक्षमतालाई कमजोर पार्ने वा अवरुद्ध गर्ने प्रोग्राम; रोग सार्ने जीवाणु
नामोनिसान	नाम र त्यसलाई जनाउने लक्षण वा चिह्न
सङ्क्रमण	एक वस्तुबाट अर्को वस्तुमा फैलिनु
अत्यधिक	एकदमै धेरै
सान्त्वना	आश्वासन
महाविकराल	अत्यन्त डरलाग्दो
दाह्रा	मुखभित्र लामाछोटा भएर उम्रिएका र नमिलेका दाँत
भावभङ्गी	मनका भाव व्यक्त गर्ने शारीरिक चेष्टा वा मुद्रा
परीक्षण	रोग लागेको छ कि छैन भनी जाँच गर्ने काम
विलक्षण	सामान्यभन्दा भिन्न खालको, अचम्मको
क्रीडामग्न	मन बहलाउन वा समय काट्न मनोरञ्जक कुरामा तल्लीन
चेकजाँच	अनुभव र प्रयोगका आधारमा अँगालिने खास विधि; परीक्षण
ब्रोन्टक भाइरस	कृत्रिम फोल्डर बनाउने र सक्कली फोल्डर लुकाइदिने भाइरस
बुट सेक्टर भाइरस	कम्प्युटर खुल्नेबित्तिकै मेमोरीमा गएर बस्ने र विन्डोज खुल्न थालेपछि पछाडि फर्काइदिने भाइरस
मेमोरी भाइरस	मेमोरीमा रहेका एक्सटेन्सन फाइललाई बिगार्ने भाइरस
थेच्नु	थिचेर बसाल्नु, दबाएर राख्नु
खित्का	ठुलो स्वरले हाँस्ने आवाज
निमोठनामोठ	निमोठेर नाश गर्ने काम

टुक्काको अर्थ र प्रयोग

टुक्का	अर्थ	वाक्य
इन्तु न चिन्तु हुनु	पीडाले रन्थनिनु	चोटले उसको मन इन्तु न चिन्तु भयो।
दाँत गाड्नु	अति लोभ गर्नु	उसले अर्काको सम्पत्तिमा दाँत गाड्यो।
टाप कस्नु	भाग्नु	प्रहरीलाई देखेर चोरले टाप कस्यो।
डङ्ग्रङ्ग लड्नु	ठुलो आवाजसहित पछारिनु	पुरानो रुख डङ्ग्रङ्ग लड्यो।
टाउको खानु	दिक्क बनाउनु	भाइले कम्प्युटर किन्न भन्दै मेरो टाउको खायो।
सुइँकुच्चा ठोक्नु	भाग्नु	कुकुर देखेर स्यालले सुइँकुच्चा ठोक्यो।
बाटो हेर्नु	प्रतीक्षा गर्नु	आमा छोराको बाटो हेर्दै बसिन्।
काँध हाल्नु	समर्थन गर्नु	साथीले उसको प्रस्तावमा काँध हाल्यो।
तातो लाग्नु	उत्सुकता जाग्नु	परीक्षाको मिति सुनेपछि उसलाई तातो लाग्यो।

उखानको अर्थ (अभ्यास ४)

उखान	अर्थ
ओरालो लागेको मृगलाई बाच्छाले पनि खेद्छ	कमजोर र दुर्दशामा परेकोलाई साधारण मान्छेले पनि हेप्छ
आकाशको फल आँखा तरी मर	पाउन नसकिने कुराको लोभ गरेर पछुताउनु
आलु खाएर पेडाको धाक	सामान्य सम्पन्नता हुँदाहुँदै ठुलो देखाउने प्रयास
अकबरी सुनलाई कसी लगाउनु पर्दैन	असल र गुणी चिजलाई प्रमाण दिनुपर्दैन

एकाइको सारांश

• लेखक बखतबहादुर थापा — पेसाले कम्प्युटर प्रविधिज्ञ; प्राविधिक विषयमा ज्ञानवर्धक कथा लेख्ने कथाकार; उपन्यास परदेश, कालचक्र, जुङ्गे र कथासङ्ग्रह कम्प्युटर आतङ्क।
• कथा तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दुमा, रैखिक शैलीमा; प्रमुख अलङ्कार मानवीकरण।
• पात्र — पेशल (नायक, प्रविधिज्ञ), सतपाल (साथी), सोनम, एन्टिभाइरस गोर्खे र पाँच भाइरस।
• पेशलले गोर्खे नामक एन्टिभाइरस बनाउँछ; सतपालको भाइरसग्रस्त कम्प्युटर मर्मत गर्न जान्छ; इन्स्टल हुन पाँच मिनेट।
• स्क्यानमा करिब एक लाख फाइल जाँचिन्छन्; पाँच थरी भाइरसले चार सय फाइलमा सङ्क्रमण गरेको भेटिन्छ।
• पाँच भाइरस — ब्रोन्टक (डुब्लिकेट फोल्डर), मेमोरी (एक्सटेन्सन फाइल), अन्य (अस्थायी फोल्डर), चोर (गोप्य कागजात), बुट सेक्टर (पछाडि फर्काउने)।
• गोर्खे घाइते हुन्छ, 'कृपया तुरुन्त अपडेट गर्नुस्' भन्छ; अपडेटपछि फेरि स्क्यान गरेर भाइरस मार्छ र 'गुड लक' भनी बिदा हुन्छ।
• मूल भाव — मानिस सिर्जनशील प्राणी हो; सिर्जनशीलता, परिश्रम र साहसले चुनौती पार गर्न सकिन्छ।
• कथाका तत्त्व — कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिबिन्दु, भाषाशैली, सारवस्तु; समाख्याता प्रथम वा तृतीय पुरुष।
• भाषातत्त्व — कारक (कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, सम्बोधन) र विभक्ति, सरल र तिर्यक रूप, वर्णविन्यास शुद्धि।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : प्रविधिज्ञ, नामोनिसान, सङ्क्रमण, महाविकराल। [१]
2. दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोज्नुहोस् : (क) कम्प्युटरमा कृत्रिम फोल्डर बनाउने र सक्कली फोल्डर लुकाउने भाइरस (ख) कम्प्युटर खुल्नेबित्तिकै मेमोरीमा बस्ने भाइरस। [१]
3. 'टाप कस्नु' र 'टाउको खानु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस् र वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। [१]
4. 'ओरालो लागेको मृगलाई बाच्छाले पनि खेद्छ' उखानको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]

उत्तर

१. प्रविधिज्ञ — विज्ञान, कला, शिल्प आदिसम्बन्धी ज्ञान भएको व्यक्ति; नामोनिसान — नाम र चिह्न; सङ्क्रमण — एकबाट अर्कोमा फैलिनु; महाविकराल — अत्यन्त डरलाग्दो।

२. (क) ब्रोन्टक भाइरस (ख) बुट सेक्टर भाइरस।

३. टाप कस्नु — भाग्नु (चोरले प्रहरी देखेर टाप कस्यो); टाउको खानु — दिक्क बनाउनु (भाइले मेरो टाउको खायो)।

४. कमजोर र दुर्दशामा परेकोलाई साधारण मान्छेले पनि हेप्छ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. पेशल कसरी जीवन निर्वाह गर्छ ? [२]
2. सतपालले पेशललाई किन आफ्नो घरमा आउन अनुरोध गरेको हो ? [२]
3. पेशलले सतपालको कम्प्युटरलाई कसरी मर्मत गर्‍यो ? [२]
4. कम्प्युटरको डाइलग बक्समा देखा परेको गोर्खे एन्टिभाइरस कस्तो पहिरनमा थियो ? [२]
5. ब्रोन्टक भाइरसले कम्प्युटरलाई कसरी बिगार्छ ? [२]
6. 'भाइरसलाई उठाएर खरानीको घेराभित्र थेच्यो' भन्नुको तात्पर्य के हो ? [२]
7. अन्य भाइरस नामको तेस्रो भाइरसले गर्ने गतिविधि र कम्प्युटरलाई पर्ने असर के के हुन् ? [२]

उत्तर

१. पेशल कम्प्युटर प्रविधिज्ञ भएकाले कम्प्युटर सफ्टवेयर प्रोग्राम बनाएर र अरूका बिग्रेका कम्प्युटर मर्मत गरेर प्राप्त आम्दानीबाट जीवन निर्वाह गर्छ।

२. सतपालको कम्प्युटर बिग्रेकाले उसलाई मर्मत गर्न पेशलको सहायता चाहिएको थियो; त्यसैले उसले पेशललाई घरमा आउन अनुरोध गर्‍यो।

३. पेशलले पहिले कम्प्युटर चलाएर जाँच गर्दा भाइरसले सङ्क्रमित पाएपछि आफैँले बनाएको गोर्खे एन्टिभाइरस इन्स्टल गरी स्क्यान गर्‍यो, भाइरस हटायो र कम्प्युटर पुनः सञ्चालन गरी मर्मत गर्‍यो।

४. गोर्खे एन्टिभाइरस टाउकामा सिङ भएको, दाह्रा कटकटाइरहेको, महाविकराल अनुहारको र आङमा रुखका बोक्राको पहिरनमा थियो; उसले काँधमा झोला पनि बोकेको थियो।

५. ब्रोन्टक भाइरसले डुब्लिकेट फोल्डर बनाएर अगाडि राख्छ र सक्कली फोल्डर लुकाइदिन्छ; अत्यधिक डुब्लिकेट फाइल बनाएर ओभरलोड गरी कम्प्युटरलाई काम गर्न नसक्ने बनाउँछ।

६. गोर्खेले खरानीलाई मन्त्र फुकेर रेखा कोरी भाइरसलाई त्यसको घेराभित्र थिचेर राख्यो, ताकि ऊ भाग्न नसकोस् र गोर्खेको नियन्त्रणमा रहोस्।

७. अन्य भाइरस अस्थायी फोल्डरमा बस्छ र त्यहाँका फाइललाई र्‍याम, प्रोसेसर र हार्डडिस्कमा दौडाउँछ। यसले गर्दा चलिरहेको फाइल अचानक बन्द हुने, पेज तलमाथि हुने र कम्प्युटर अनावश्यक रूपमा व्यस्त हुने असर पर्छ।

घटनाक्रम मिलाउने (अभ्यास ४) — २ अङ्क

1. दिइएका घटनालाई कथाअनुसार क्रम मिलाई लेख्नुहोस् : (क) सतपालले कम्प्युटर बनाइदिन अनुरोध गर्नु (ख) गोर्खेले पाँच थरी भाइरस भेट्नु (ग) पेशलले गोर्खे एन्टिभाइरस बनाउनु (घ) अपडेट पूरा भएपछि पुनः स्क्यान गर्नु (ङ) पेशलले कम्प्युटर भाइरसग्रस्त भएको बताउनु (च) गोर्खेले 'गुड लक' भनी बिदा हुनु। [२]

उत्तर

१. (ग) पेशलले गोर्खे एन्टिभाइरस बनाउनु → (क) सतपालले कम्प्युटर बनाइदिन अनुरोध गर्नु → (ङ) पेशलले कम्प्युटर भाइरसग्रस्त भएको बताउनु → (ख) गोर्खेले पाँच थरी भाइरस भेट्नु → (घ) अपडेट पूरा भएपछि पुनः स्क्यान गर्नु → (च) गोर्खेले 'गुड लक' भनी बिदा हुनु।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

1. एन्टिभाइरस गोर्खे र भाइरसले एकअर्कामाथि विजय प्राप्त गर्न के के गरेका छन्, कथाका आधारमा लेख्नुहोस्। [५]
2. कम्प्युटरलाई भाइरसमुक्त बनाउन प्रविधिज्ञ पेशल र एन्टिभाइरस गोर्खेले गरेका काम के के हुन् ? [५]
3. कम्प्युटरलाई भाइरसबाट जोगाउन जस्तै मानिसलाई सङ्क्रमणबाट जोगाउन के गर्नुपर्ला, छलफल गरी उत्तर लेख्नुहोस्। [५]

उत्तर

१. 'गोर्खे' कथामा एन्टिभाइरस गोर्खे र पाँच भाइरसबिच कम्प्युटरभित्र घमासान सङ्घर्ष हुन्छ। गोर्खेले सुरुमा भेटिएको महाविकराल भाइरसलाई खरानीको घेरामा थिचेर राख्छ र त्यसपछि एक-एक गरी सोधपुछ गर्छ। ब्रोन्टकलाई लात हानेर लडाई मार्छ; मेमोरी भाइरसलाई खुट्टामा थिच्न खोज्दा भने उल्टै आफ्नै खुट्टा चपाइन्छ र कुहिनाले हिर्काएर मार्छ। अन्य भाइरसलाई गोली खुवाएर विस्फोटद्वारा नामोनिसान मेटिदिन्छ। भाइरसहरूले पनि गोर्खेमाथि विजय प्राप्त गर्न अनेक उपाय अपनाउँछन्। मेमोरी भाइरसले गोर्खेको खुट्टै चपाइदिन्छ, चोर भाइरसले उसको सद्दे खुट्टामा टोक्छ र गोर्खे लड्दा खरानीको घेरा भत्किन्छ, अनि बुट सेक्टर भाइरसले उसको पेटमा बसेर काउकुती लगाउँछ। गोर्खे खुट्टाको पीडा र काउकुतीको हाँसोले छटपटाउँछ र सुकेको दाउरा जस्तो सेतो हुँदै जान्छ। यसरी अपडेट नभएको गोर्खे कमजोर हुन्छ, तर पेशलको सहयोगमा अपडेट गरेपछि जिउमा रगत भरिन्छ र उसले दुई भाइरसलाई चट्कन दिएर लडाउँछ र मार्छ। दुवै पक्षले शक्ति, चतुर्‍याइँ र धोखाको प्रयोग गरे पनि अन्तिम विजय प्रविधिको सुधार (अपडेट) र प्रयोगकर्ताको सहयोगले पाएको हो।

२. पेशलले सर्वप्रथम सिर्जनशील सोचका साथ 'गोर्खे' एन्टिभाइरस बनायो। त्यसपछि सतपालको घर गएर कम्प्युटर चलाएर चेकजाँच गर्‍यो र भाइरसले ग्रस्त रहेको पत्ता लगायो। आफैँले बनाएको एन्टिभाइरसको सिडी निकालेर इन्स्टल गर्‍यो र स्क्यान सुरु गरायो। गोर्खे घाइते हुँदा उसले सहयोग सोध्यो, अपडेट गर्न सिडिएमए डिभाइस युएसबी पोर्टमा जोडेर इन्टरनेट सम्पर्क गरायो र अपडेट गरायो। अपडेटपछि फेरि स्क्यान चलायो। अन्त्यमा कम्प्युटर रिस्टार्ट गरेर जाँच्यो र सामान्य चल्न थालेपछि सतपाललाई बुझायो। एन्टिभाइरस गोर्खेले सुरुमा हार्डडिस्कका सबै फाइल पत्रिकामा खन्याएर एक-एक जाँच्यो। आधाजति फाइल हेरेपछि भाइरस भेट्दा खरानीको घेराभित्र थिच्यो। करिब एक लाख फाइल स्क्यान गरेर पाँच थरी भाइरस पहिचान गर्‍यो, थुप्रै फाइल मर्मत गर्‍यो र नसकिएकालाई डिलिट गर्न सुझायो। भाइरसलाई नाम र काम सोधेर एक-एक गरी नष्ट गर्‍यो र अन्त्यमा 'गुड लक' भनी बिदा भयो।

३. कम्प्युटरलाई सुरक्षित राख्न एन्टिभाइरस इन्स्टल गर्नुपरेजस्तै मानिसलाई सङ्क्रमणबाट जोगाउन उपयुक्त आहारविहार, स्वस्थ जीवनशैली र सकारात्मक चिन्तन आवश्यक छ। खानाले कीटाणु बोक्न सक्छ; त्यसैले खाना तयार गर्दा हात, भाँडा र सतह सफा राख्नुपर्छ, फलफूल र तरकारी धोएर खानुपर्छ र खानाअघि र पछि साबुन-पानीले हात धुनुपर्छ। घर, बाथरूम र भान्छालाई नियमित रूपमा सफा राख्नुपर्छ। सङ्क्रमित भइसकेपछि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार लिनुपर्छ र अरूमा सर्न नदिन अलग बस्नुपर्छ। सङ्क्रमणबाट बच्न आत्मबल र रोगप्रतिरोधी क्षमता बढाउने नियमित व्यायाम र सन्तुलित आहार पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)

1. 'मानिस सिर्जनशील प्राणी हो।' — पाठका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [३]

उत्तर

१. मानिसले आफ्नो ज्ञान, बुद्धि र विवेक प्रयोग गरेर नयाँ कुरा सिर्जना गर्छ र जीवनलाई सजिलो बनाउँछ। कथामा पेशलले 'केही गरेर देखाऊँ' भन्ने सोचले गोर्खे एन्टिभाइरस बनायो; यही सिर्जनाले सतपालको कम्प्युटरलाई भाइरसमुक्त बनायो। उसले प्रविधिलाई मात्र नभई कथाजस्तो रोचक रूप दिने कल्पना पनि गर्‍यो — एन्टिभाइरसलाई योद्धाजस्तो बनाइयो। यसरी कथाले मानिस साँच्चै सिर्जनशील प्राणी हो भन्ने पुष्टि गर्छ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

1. कथाकारले कम्प्युटर स्क्यानसम्बन्धी विषयवस्तुको प्रस्तुतिका लागि अवलम्बन गरेको कथाशैली तपाईँलाई कस्तो लाग्यो, कथात्मक सन्दर्भका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस्। [८]
2. कथामा पेशल र सतपालमध्ये कसको मुख्य भूमिका रहेको छ, तर्कसहित आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। [८]
3. यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]

नमुना उत्तर

१. बखतबहादुर थापाको 'गोर्खे' कथामा कम्प्युटर स्क्यानजस्तो रुखो प्राविधिक विषयलाई रोचक कथाशैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो शैली मलाई अत्यन्तै राम्रो र ज्ञानवर्धक लाग्यो।

कथाको पहिलो विशेषता रैखिक शैली हो। घटना सिधा क्रममा अघि बढ्छ — पेशलको एन्टिभाइरस निर्माण, सतपालको घरमा भेट, स्क्यान, भाइरससँगको सङ्घर्ष, अपडेट र अन्त्यमा मर्मत। पाठकले घटना बुझ्न कतै अल्मलिनु पर्दैन। दोस्रो, तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दु ले कथाकारलाई पेशलको व्यवहार, सतपालको हाँसो र गोर्खेको सङ्घर्ष — तीनवटै दृश्य बाहिरबाट देखाउन सुविधा दिएको छ। तेस्रो, मानवीकरण: भाइरस र एन्टिभाइरसलाई मानिसजस्तै बोल्न, लड्न र घाइते हुन लगाइएकाले कम्प्युटरभित्रको अदृश्य प्रक्रिया आँखाअगाडिको दृश्य बनेको छ। यसले प्राविधिक ज्ञान — भाइरसका प्रकार, स्क्यान, अपडेटको आवश्यकता — सहजै बुझाएको छ।

चौथो, हास्य र कल्पनाको मेल: सिङ भएको योद्धाको रूपमा गोर्खे, तान्त्रिक मन्त्र र खरानीको घेरा, र लस्सी-चिया खाँदै अपडेट कुर्ने दृश्य — यी सबैले कथालाई जीवन्त बनाएका छन्। पाँचौँ, कथामा थोरै पात्र छन् र कथा अनावश्यक रूपले लामो पारिएको छैन। भाषा सरल, सरस र सहज छ; अनुकरणात्मक शब्द (गुटुटुटु, खररर) ले दृश्यलाई ध्वनिसहित देखाएको छ।

समग्रमा प्राविधिक ज्ञान र रोचक कथाको यो सुमधुर मेल विद्यार्थीका लागि सिकाइ र मनोरञ्जन दुवै हो; यही कारणले यो कथाशैली प्रभावकारी छ।

२. यस कथामा पेशलको मुख्य भूमिका छ भन्ने मेरो प्रतिक्रिया हो। कथाको आरम्भ नै पेशलको परिचय र उसको 'केही गरेर देखाऊँ' भन्ने सोचबाट हुन्छ र अन्त्य पनि उसैले मर्मत गरिएको कम्प्युटर सतपाललाई सुम्पिएर हुन्छ। पहिलो तर्क, कथानकको सिर्जना पेशलले गरेको हो — गोर्खे उसैको रचना हो। दोस्रो, समस्याको समाधान उसैको प्राविधिक ज्ञानले भयो: चेकजाँच, इन्स्टल, स्क्यान, अपडेट र रिस्टार्ट सबै उसैले गर्‍यो। तेस्रो, कथाको सन्देश — मानिस सिर्जनशील प्राणी हो — पेशलको चरित्रबाट नै प्रकट हुन्छ। यसका विपरीत सतपालको भूमिका समस्या ल्याउने, अपडेटका बेला सिडिएमए डिभाइस दिने र पाहुनाको सत्कार गर्ने जस्ता सहायक कामसम्म सीमित छ। त्यसैले पेशल नै मुख्य पात्र हो र सतपाल सहायक पात्र मात्र हो।

३. यो रचना कथा विधाको हो र तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ। पाठ्यपुस्तकअनुसार कथा जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण अंशलाई समेट्ने विशिष्ट घटनाको सिलसिलेवार प्रस्तुति हो र यसका तत्त्व कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिबिन्दु, भाषाशैली र सारवस्तु हुन्। यस कथाको कथानकमा पेशलको सिर्जना, सतपालको अनुरोध, भाइरससँगको सङ्घर्ष र समाधानको कार्यकारण शृङ्खला छ। पात्रमा मानवीय (पेशल, सतपाल, सोनम) र मानवेतर (गोर्खे र पाँच भाइरस) दुवै छन्। परिवेश सतपालको घर र कम्प्युटरभित्रको काल्पनिक संसार हो।

कथाको भाषा सरल छ; संवाद, अनुकरणात्मक शब्द र मुहावराको प्रयोग छ। मानवीकरण यसको प्रमुख अलङ्कार हो, उपमा पनि छन् (चिकित्सकले परीक्षण गरेझैँ)। सारवस्तु — मानिस सिर्जनशील प्राणी हो र प्रविधिको सचेत प्रयोग आवश्यक छ। थोरै पात्र, छोटो समय र हास्यको उपस्थितिले यो कथा प्रभावशाली बनेको छ। निष्कर्षमा कथाका सबै तत्त्व सन्तुलित भएकाले 'गोर्खे' प्रविधिमूलक कथाको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

सारांश लेखन (अभ्यास ११) — ५ अङ्क

1. दिइएको अनुच्छेद (सफल हुन असफलतालाई पनि स्वीकार गर्नुपर्ने, सेठ गोडिन र थोमस एडिसनका उदाहरणसहितको) बाट चारओटा बुँदा टिपी एक तृतीयांशमा सार लेख्नुहोस्। [५]

उत्तर

बुँदाटिपोट। (१) सफल हुन असफलतालाई स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ। (२) सेठ गोडिनले १२० किताब प्रकाशित गर्दा धेरैले बजार पाएनन्, तर असफलताबाट सिकेर पछिका किताब सर्वोत्कृष्ट बने। (३) थोमस एडिसन बिजुलीको चिम बनाउँदा हजारौँ पटक असफल भए, तर 'गलत बाटा चुनेको थिएँ' भन्दै हार मानेनन्। (४) हरेक असफलता सफलताको प्रेरक हो।

सार। सफलताका लागि असफलतासँग नडराई निरन्तर साधना र सुझबुझ चाहिन्छ। सेठ गोडिनका धेरै पुस्तक असफल भए पनि ती असफलताले उनलाई पाठकको रुचि सिकायो र पछि उनका अठारओटै पुस्तक विश्वभर सर्वोत्कृष्ट बने। एडिसनले पनि हजारौँ पटक असफल भएर बिजुलीको चिम बनाए। यसैले हरेक असफलता सफलताको प्रेरक हो।