पदक्रम; लेख्य चिह्न

१. राम घर गयो। — क्रिया अन्त्यमा।

२. उसले पुस्तक पढ्छ। — कर्म क्रियाभन्दा अघि।

३. ऊ बिस्तारै हिँड्यो। — कर्ता, क्रियाविशेषण, क्रिया।

४. त्यो राम्रो केटा आयो। — दुवै विशेषण विशेष्यभन्दा अघि।

५. हे राम, यता आऊ। — सम्बोधन सुरुमा, पछि अल्पविराम।

६. अर्धविराम — लामो रोकाइमा, सम्बन्धित वाक्यबिच।

७. निर्देशक चिह्न — थप व्याख्या वा बिच्छेद जनाउन।

८. विवरण चिह्न — सूची सुरु गर्न।

९. त्रिबिन्दु — अधुरो कथन वा लोप जनाउन।

१०. एकहरो उद्धरण चिह्न — कृतिको नाम वा विशेष शब्दमा।

११. तिमी कहाँ जान्छौ? — प्रश्नवाचक चिह्न।

१२. राम, श्याम, हरि र गीता आए। — सूचीमा अल्पविराम, अन्तिम दुईबिच र।

१३. उसले भन्यो, "म भोलि आउँछु।" — उद्धरणअघि अल्पविराम, प्रत्यक्ष कथनमा दोहोरो उद्धरण।

१४. वाह! कति राम्रो दृश्य! — दुवै ठाउँमा विस्मयादिबोधक।

१५. जब घण्टी बज्यो, विद्यार्थी निस्के। — आश्रित उपवाक्यपछि अल्पविराम।

१६. भन्ने राम मात्र हो — अरू कसैले भनेन।

१७. रामले यत्ति मात्र भन्यो — अरू कुरा भनेन।

१८. नमार, छोडिदेऊ — अल्पविराम हुँदैन पछि भएकाले निषेध मार्नु मा लाग्यो।

१९. मार, नछोड — अल्पविराम सरेपछि निषेध छोड्नु मा लाग्यो।

२०. नानीलाई खाना खान भनिएको — अल्पविरामले सम्बोधन छुट्यायो। अल्पविराम नभए नानी नै खाइने वस्तु देखिन्छ।

२१. वाक्यभित्र पदहरू राखिने निश्चित क्रमलाई पदक्रम भनिन्छ। नियम — (क) क्रिया अन्त्यमा: राम भात खान्छ। (ख) विशेषण विशेष्यभन्दा अघि: राम्रो केटा। (ग) क्रियाविशेषण क्रियाभन्दा अघि: बिस्तारै हिँड्यो। (घ) विभक्ति र नामयोगी नामपछि: रामले, घरसँग। (ङ) सम्बोधन वाक्यको सुरुमा: हे राम, यता आऊ।

२२. लेखाइमा भाव, रोकाइ र सम्बन्ध स्पष्ट पार्न प्रयोग हुने साङ्केतिक चिह्न नै लेख्य चिह्न हो। (क) पूर्णविराम (।) — वाक्यान्त: ऊ गयो। (ख) अल्पविराम (,) — छोटो रोकाइ: राम, श्याम र हरि। (ग) प्रश्नवाचक (?) — प्रश्नान्त: कहाँ जान्छौ? (घ) विस्मयादिबोधक (!) — भाव: वाह! (ङ) दोहोरो उद्धरण (" ") — प्रत्यक्ष कथन: उसले भन्यो, "म आउँछु।" (च) योजक (-) — पद जोड्न: आमा-बाबु।

२३. (क) सूचीका पदबिच — राम, श्याम र हरि आए। (ख) सम्बोधनपछि — रामे, यता आऊ। (ग) आश्रित उपवाक्यपछि — जब पानी पर्‍यो, खेल रोकियो। (घ) उद्धरणभन्दा अघि — उसले भन्यो, "म आउँछु।" (ङ) अँ/अहँ पछि — अँ, म जान्छु। अन्तिम दुई पदबिच भने अल्पविराम होइन र आउँछ।

२४. पहिलो — "मार्नु हुँदैन, छोड्नु।" को अर्थ नमार, छोडिदेऊ हो; अल्पविराम एक पद सारेर "मार्नु, हुँदैन छोड्नु।" बनाउँदा अर्थ मार, नछोड हुन्छ। दोस्रो — "खाना खाऊ, नानी।" मा नानी सम्बोधन हो; अल्पविराम हटाएर "खाना खाऊ नानी।" लेख्दा नानी नै कर्म देखिन्छ। त्यसैले लेख्य चिह्न सजावट होइन, अर्थको अङ्ग हो।

२५. "रामले मात्र हिजो चिठी लेख्यो।" — लेख्ने राम मात्र हो। "रामले हिजो मात्र चिठी लेख्यो।" — अरू दिन होइन, हिजो लेख्यो। "रामले हिजो चिठी मात्र लेख्यो।" — अरू केही होइन, चिठी लेख्यो। निपात जुन पदमा जोड दिनु छ त्यही पदको पछाडि राखिने भएकाले ठाउँ सर्दा अर्थ सर्छ।