Unit 3 · पाठ · 7 teaching hours · 20 min read
घनघस्याको उकालो काट्ता - तारानाथ शर्मा (नियात्रा)
What the syllabus asks for 11
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — नियात्रा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदसङ्गति
'घनघस्याको उकालो काट्ता' तारानाथ शर्माद्वारा लिखित नियात्रा हो। वि.सं. २०२४ को पुसमा सुदूरपश्चिमको बैतडीबाट डँडेलधुरातर्फ गरिएको कठिन पैदल यात्राको अनुभव यसमा छ। यो पाठले यात्राका स्थानभन्दा बढी लेखकको मन, हास्य र देशप्रेमलाई देखाउँछ। कक्षा १२ को परीक्षामा यस्ता पाठबाट पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क सम्म सोधिन सक्छ। पाठ्यपुस्तकले यही पाठसँग पदसङ्गति (लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर) र 'ब' तथा 'व' को वर्णविन्यास जोडेको छ।
(१) नियात्राको मुख्य घटना र स्थानको क्रम — बैतडी, सतबाँझ, पाटन, अघोरी गाड, घनघस्या, पोखरा। (२) घनघस्याको मानवीकरण, हिउँ र यात्राको कठिनाइसँग जोडिएका भाव विस्तार। (३) 'नियात्रा' विधाका विशेषता — यात्रा वर्णनसँगै निजी भावना र विचारको मिश्रण।
3.1 लेखक परिचय
तारानाथ शर्मा (मूल थर भण्डारी) नेपाली साहित्यमा नियात्रा विधाका स्थापक, झर्रोवादी आन्दोलनका अगुवा, निबन्धकार, समालोचक, कथाकार र पाठ्यपुस्तक लेखक थिए। उनले अङ्ग्रेजी भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका थिए र जीवनको अन्तिम अवस्थासम्म अध्यापनमा संलग्न रहे।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९९१ असार ९, बरबोटे, इलाम |
| निधन | वि.सं. २०७८ फाल्गुन ३ |
| शिक्षा | स्नातक (बनारस), स्नातकोत्तर (पटना), भाषाविज्ञानमा विद्यावारिधि (विस्कन्सिन विश्वविद्यालय, अमेरिका) |
| पहिलो रचना | वि.सं. २००८ मा दार्जिलिङको 'साथी' साप्ताहिकमा प्रकाशित 'इलाम' शीर्षकको निबन्ध |
| आन्दोलन | वि.सं. २०१३ तिर झर्रोवादी अभियानका सहयोगी अगुवा |
| प्रमुख सम्मान | 'बेलाइततिर बरालिँदा' का लागि मदन पुरस्कार (वि.सं. २०२६); 'सम र समका कृति' का लागि साझा पुरस्कार (२०२९); सर्वश्रेष्ठ पाठ्यपुस्तक लेखन पुरस्कार (२०३९) |
प्रमुख कृति:
- बेलाइततिर बरालिँदा — यात्रा निबन्ध (वि.सं. २०२६); निबन्ध सङ्ग्रहमा मदन पुरस्कार पाउने पहिलो कृति
- नमस्ते — निबन्ध सङ्ग्रह; घोत्ल्याइँहरू — समालोचना (२०२१)
- सम र समका कृति — समालोचना (२०२९)
- नेपाली साहित्यको इतिहास, नेपाली साहित्यको ऐतिहासिक परिचय — साहित्यिक इतिहास
- पाताल प्रवास — यात्रा निबन्ध (२०४२)
- मेरो कथा, ओझेल पर्दा, सुली — उपन्यास
साहित्यिक योगदान. 'नियात्रा' शब्द भाषाशास्त्री बालकृष्ण पोखरेलले दिएका हुन्। तारानाथको 'मेनाइ साँघुको मेला' पढेर उनले "तिमीले नियात्रा लेखेछौ" भनेका थिए, किनभने त्यसमा यात्रा वर्णनमात्र नभई निजी कुरासमेत समेटिएका थिए। तारानाथलाई यही विधाको स्थापकका रूपमा मानिन्छ। झर्रोवादी अभियानले नेपाली भाषालाई बोलीचालको सरल र ठेट स्वरूपमा ल्याउन खोजेको थियो; यो असर 'घनघस्याको उकालो काट्ता' को भाषामा स्पष्ट देखिन्छ।
परीक्षामा 'नियात्रा भनेको यात्रा वर्णन मात्र हो' भन्नु अधुरो हुन्छ। यात्रा वर्णनमा स्थान र घटना प्रधान हुन्छन्; नियात्रामा लेखकको निजी अनुभूति, विचार, हास्यव्यङ्ग्य र आत्मीयता प्रधान हुन्छन्। जुन लेखमा 'म' को मन यात्राभन्दा बढी बोल्छ, त्यो नियात्रा हो।
3.2 पाठको पृष्ठभूमि
यात्रा वि.सं. २०२४ को पुसको अन्तिम हप्तामा भएको हो। लेखक मेची अञ्चलमा जन्मिएका 'इलामे' हुन्, तर नेपालको सुदूरपश्चिम भ्रमणमा निस्केका छन्। उनले लेखका सुरुमै आफ्नो राष्ट्रप्रेम जनाएका छन् — खप्तडमा वसन्त बिताउन, तुम्लिङमा हिउँ खेल्न र राजापुरको काँसे घारीमा झ्याउरे गाउन चाहने, तिल्केनी, घनघस्या र चन्दनीका उकालोलाई उत्तिकै माया गर्ने 'राष्ट्रवादी मान्छे'। यात्रा बैतडीको शाहीलेकबाट डँडेलधुराको बाटोमा छ; बिचमा सतबाँझको लेक, पाटन, अघोरी गाड र घनघस्या पर्छन्।
त्यस समय यो क्षेत्रमा सडक थिएन, भरिया नै एकमात्र साधन थियो। लेखकका लागि यही कठिनाइ यात्राको रमाइलो बन्छ, किनभने उनी 'प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो हो' भन्ने भाव बोकेर निस्केका थिए।
3.3 विषयवस्तु — सार
(क) भूमिका — राष्ट्रप्रेम र उकालाप्रति माया. लेखक आफूलाई सुदूरपूर्वको इलामे शरीर बोकेर सुदूरपश्चिमको बैतडीबाट डँडेलधुरातर्फ हिँडेको बताउँछन्। नेपालको हरेक भाग उनको मुटुमा उत्तिकै छ, त्यसैले उनलाई खप्तड, तुम्लिङ, राजापुर, तिल्केनी, घनघस्या र चन्दनीको उकालो सबैसँग माया छ।
(ख) घनघस्याको चित्रण. लेखकले घनघस्यालाई एउटा रिसाएको वृद्ध पुरुषका रूपमा चित्रण गर्छन् — टाउकामा बरफको फुलेको केश, अररो शरीरमा काला रुखका जिङ्ग्रिङे भुत्ला। यो उकालो युगौँदेखि नझुकेको र झन् दृढ हुँदै गएको छ।
(ग) बैतडीमा भरियाको खोजी. शाहीलेकको विद्यालय भवनमा दुई रात बसेपछि भरिया पाइएन। सहायक अञ्चलाधीश यमुनाराज पौड्यालले सत्र-सत्र रुपियाँमा पाटनसम्म भारी बोक्ने दुई जना मिलाइदिए। दिउँसो ११ बजे दशरथ चन्दको सालिकमा श्रद्धाका दुई थोपा आँसु चढाएर यात्रीहरू सतबाँझको लेकतर्फ लागे।
(घ) सतबाँझको बाटो र हिउँ. बाटामा मन्दिर, फलामे साङ्लीको पिङ, पसल, भेडाका बथान र विरह-गीत गाउने गोठालाले यात्रा रमाइलो बनाए। धेरै माथि पुग्दा हिउँ भेटियो। लेखकले बेलायतमा मात्र हिउँको राम्रो परिचय पाएका थिए, तर सतबाँझको हिउँ 'मेरो थियो, मेरो मुटुको थियो' भन्दै साथी प्रेमबहादुर प्रधानसँग चिप्ली खेले र हिउँमा आकृति बनाए। त्यही बेला उनले जीवन नटुङ्गिने यात्रा हो भन्ने बोध गरे।
(ङ) पाटनमा बास. ओरालो झरी पाटन पुगेपछि घरेलु विभागका कर्मचारी र काठमाडौँका स्वास्थ्य केन्द्रका कर्मचारीले उनीहरूलाई डेरामा दालभात खुवाई राखे। भोलिपल्ट भरियाहरू डँडेलधुरा जान मानेनन्; प्रधानपञ्चको मद्दतले दुई जना भरिया पाइए र दिउँसो १२ बजे उनीहरू हिँडे।
(च) घनघस्याको उकालो. दुई बजे अघोरी गाडको साँघु तरेर 'टोपी खस्ने उकालो' सुरु भयो। मोटो शरीर भएकाले लेखकलाई उकालो 'जेमराज' जत्तिकै भयावह थियो, तर विकल्प थिएन। बाटोमा पानी नपाइँदा र निल आर्मस्ट्रङसँग तुलना गर्दै लेखकले आफ्ना कठिनाइ हास्यका साथ सुनाएका छन्। निकै माथि दुई पानीको कुलो भेटिँदा 'स्वर्ग पुगेको' अनुभव भयो।
(छ) धुराको हिउँ. भरिया रामसिंह र उसको भतिजो खाली खुट्टा हिउँमा उकालिए; लेखक चिप्लिँदै तिनीहरूसँग पाँच बजे धुरा पुगे। साथीहरू कुइरो र भिरतिर बाटो हराएका थिए। तीन माइलजति बाटो जमेको हिउँले ढाकिएको थियो।
(ज) पोखरामा बास र अन्त्य. छिटो हिँड्ने तीन जना पोखरा पुगेर बास खोज्ने र अरूलाई पछि आउन लगाउने निर्णय भयो। बाटामा खड्किनीले भुटिदिएको मकै, मसानघाटका रूपमा रहेको खोलो र रात १२ बजे बन्द पसल भेटिए। बुढाले बास दिएनन्; सुन्तला खाएर, दाउरा किनेर आगो ताप्दै उनीहरूले साथीलाई पर्खे। राती दुई बजे भरिया र साथी आइपुगे र सबै जना ढुङ्गाको सिरानी लगाई भोलि डँडेलधुरा पुग्ने कल्पना गर्दै सुते।
बैतडीमा भरिया नपाइनु → सतबाँझमा हिउँ खेल्नु → पाटनमा बास → अघोरी गाडदेखि घनघस्याको उकालो → पानी नपाउनु र धुरामा हिउँ → साथी हराउनु → पोखरामा बास नपाउनु → आधारातमा भरिया र साथीको आगमन।
3.4 खण्डगत व्याख्या
| खण्ड | पाठको भाग | विषय | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | सुरुका अनुच्छेद | राष्ट्रप्रेम र नेपालका स्थानप्रति माया; घनघस्याको चित्रण | दोस्रो अनुच्छेदमा आएका स्थानको सूची |
| २ | बैतडीदेखि सतबाँझसम्म | भरिया खोजी; यात्रा सुरु; सतबाँझको बाटो र हिउँ | सबैभन्दा रोचक घटना; हिउँको भाव विस्तार |
| ३ | पाटनदेखि घनघस्यासम्म | पाटनको बास; घनघस्याको उकालो र हास्य | निल आर्मस्ट्रङको प्रसङ्ग; अलकत्रे बाटोलाई सराप्ने कारण |
| ४ | धुरा र हिउँ | धुराको हिउँ र साथी हराउनु | सहभागीले भोगेका समस्या |
| ५ | पोखरा र अन्त्य | पोखराको बास-खोजी र अन्त्य | पोखराको बास-समस्या |
खण्ड १ — घनघस्याको मानवीकरण. "टाउकामा चिप्लो न चिप्लो बरफको केश फुलाएर आफ्नो अररो वृद्ध शरीरमा काला रुखका जिङ्ग्रिङे भुत्ला ठड्याई यो घनघस्या गजधुम्म परेर बसेको छ" — यहाँ निर्जीव उकालोलाई जीवित वृद्ध पुरुषको रूप दिइएको छ: बरफ = फुलेको केश, काला रुख = जिङ्ग्रिङे भुत्ला। 'यो मान्छेसित रिसाएको छ' मा रिसको भाव पनि आरोपित छ।
सेती र घनघस्या (बोध ४ (क)). समानता — दुवै रिसाएका छन्। भिन्नता — सेती नदी पृथ्वीको पेटमा भासिँदै जान्छ, तर घनघस्या ठडिएको ठडियै छ र झन् दृढ हुँदै गइरहेको छ।
अलकत्रे बाटोलाई सराप्ने कारण (बोध ५ (क)). जोगबनीदेखि धरानसम्म र भक्तपुरदेखि बाह्रबिसेसम्मका कालापत्रे बाटामा सजिलै हिँडेका लेखकलाई घनघस्याको चुच्चे ढुङ्गा, उकालो र पानीको अभावले तिनै सजिला बाटाको सम्झना गराए। घनघस्या चढ्दा थकाइ बढी हुँदा तिनै सजिला बाटालाई 'सराप्नु' हास्यको मीठो उल्टो भाव हो।
निल आर्मस्ट्रङको प्रसङ्ग (बोध ५ (ख)). चन्द्रमामा पुग्दा निल आर्मस्ट्रङहरूसित यथेष्ट वैज्ञानिक उपकरण थिए, त्यसैले उनीहरूलाई घनघस्या चढ्ने यात्रुलाई जस्तो 'फिटफिटी' परेन। लेखकहरू पानीसमेत नपाएर 'रोएका' थिए। यो तुलना अतिशयोक्तिपूर्ण हास्य हो।
प्रश्न. "प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो हो भन्ने भावलाई ह्याकुलाले छोपेर नै म सुदूरपश्चिमको भ्रमणमा निक्लेको थिएँ।" — यो भनाइको भाव विस्तार गर्नुहोस्। [४]
चरण १ — सन्दर्भ. तारानाथ शर्माको नियात्रा 'घनघस्याको उकालो काट्ता' मा लेखकले कठिन भूगोलमा गरिएको यात्राको प्रेरणा बताउँदा यो कुरा लेखेका हुन्।
चरण २ — अर्थ विस्तार. प्रकृति भन्दा पहाड, उकालो, हिउँ र खोलाको कठिनाइ बुझिन्छ। 'जुध्नु' भन्दा तिनीसँग हार नमानी सङ्घर्ष गर्नु बुझिन्छ। ह्याकुला भनेको काँधमा झुन्ड्याउने थैलो वा भारी हो; भाव यही हो कि लेखकले यो चाहनालाई भारी जस्तै मनभरि बोकेका थिए।
चरण ३ — निचोड. सजिलो बाटोमा पाइने सन्तोषभन्दा कठिनाइ जितेपछि पाइने आनन्द ठुलो हुन्छ; जीवनको रमाइलो सङ्घर्षमै छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।
3.5 पात्र परिचय
नियात्रामा पात्र कथाका जस्तै विकसित हुँदैनन्, तर यात्राका साथीहरूले लेखकको स्वभावलाई उजागर गर्न मद्दत गर्छन्।
| नाम | भूमिका | विशेषता |
|---|---|---|
| लेखक ('म', तारानाथ) | यात्राका वर्णनकर्ता | मोटो शरीर, उकालोसित डराउने तर हँसिलो, राष्ट्रप्रेमी |
| प्रेमबहादुर प्रधान | लेखकका साथी | फुर्तिला, बास खोज्न अघि दौडिने |
| रामसिंह र उनको भतिजो | भरिया | सहनशील, खाली खुट्टा हिउँमा हिँड्ने, बाटोका जानकार |
| यमुनाराज पौड्याल | सहायक अञ्चलाधीश | सहयोगी, तत्काल भरिया मिलाइदिने |
| खड्किनी | मकै भुटिदिने महिला | लोग्ने परदेश गएको घरकी, पैसा पहिले लिएर मकै दिने व्यवहारकुशल |
| पोखराका बुढा | पसले | निठुरी जस्ता देखिने तर परिवेशको सीमित साधन बोकेका |
3.6 मूल भाव
यस नियात्राको केन्द्रीय भाव हो — कठिनाइ भएका भूगोलमा गरिने यात्रा शरीरलाई थकाउने भए पनि जीवनलाई रमाइलो र अर्थपूर्ण बनाउँछ; प्रकृतिसित जुध्नुमै जीवनको सौन्दर्य छ, र देशका सबै भूभागप्रतिको माया नै सच्चा राष्ट्रप्रेम हो।
- राष्ट्रप्रेम — पूर्वदेखि पश्चिमसम्म नेपालका स्थान लेखकलाई उत्तिकै प्यारा छन्।
- सङ्घर्षको रमाइलो — उकालोको कठिनाइलाई हास्यका साथ सामना गर्ने दृष्टि।
- मानवीय सहयोग — सहायक अञ्चलाधीश, पाटनका साथी र प्रधानपञ्चको सहयोग।
- विकटताको यथार्थ — सडक र सुविधाको अभावमा नेपालका गाउँले र यात्रुले भोग्ने कठिनाइ।
3.7 विधागत विशेषता — नियात्रा
यात्राको वर्णनसँगै यात्रुको निजी अनुभूति, विचार, कल्पना, हास्यव्यङ्ग्य र आत्मीयता समेटिएको साहित्यिक गद्य रचनालाई नियात्रा भनिन्छ।
| विशेषता | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| आत्मपरकता ('म' को उपस्थिति) | "म नेपाललाई माया गर्ने राष्ट्रवादी मान्छे हुँ" — सुरुदेखि अन्तसम्म 'म' बोल्छ |
| यात्रा वर्णन | बैतडी, सतबाँझ, पाटन, अघोरी गाड, घनघस्या, पोखराको क्रमिक वर्णन |
| निजी अनुभूति र विचार | "जीवन एउटा नटुङ्गिँदो यात्रा रहेछ" — हिउँ खेलिसकेपछिको बोध |
| हास्य र व्यङ्ग्य | निल आर्मस्ट्रङ र उपकरणको तुलना; अलकत्रे बाटोलाई धिक्कार्ने र सराप्ने |
| प्रकृतिको जीवन्त चित्रण | घनघस्याको मानवीकरण, हिउँको वर्णन, पानीका कुला |
| स्थानीय जीवन र संस्कृति | भरिया, खड्किनी, गोठालाका विरह-गीत, पसले, भेडाका बथान |
| बोलीचालको भाषा | "बाटामी गाड पडन्छ", "रातीहुँदो के चाहियो ?" जस्ता कथ्य प्रयोग |
| सङ्घर्ष र साहस | भोक, चिसो, हिउँ र अँध्यारोसँग जुध्दै अघि बढ्नु |
संस्मरण बितेको समयको स्मरणमा आधारित हुन्छ; निबन्ध विचार वा विषयको व्याख्या हो; नियात्रा यात्रामा भोगिएको अनुभव र त्यससँग जोडिएको लेखकको मन हो। 'घनघस्याको उकालो काट्ता' मा यात्राको घटनाक्रम प्रधान छ, त्यसैले यो संस्मरण वा निबन्ध होइन, नियात्रा हो।
3.8 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: सरल, बोलीचालको ठेट नेपाली शैली (झर्रो शैली) र हास्यव्यङ्ग्यात्मक शैली।
- शब्दस्रोत: तद्भव र आगन्तुक शब्द प्रचुर (उकालो, ओरालो, साँघु, धारो, कुला, कटेरो, लालटिन, घडी), तत्सम शब्द सीमित (सुदूर, अद्वितीय, विरह, दृष्टिपात, सहृदय)। स्थानीय बोली र कथ्य प्रयोग पनि छन्: "बाटामी गाड पडन्छ", "अलेलि"।
- मानवीकरण: घनघस्यालाई रिसाएको वृद्ध बनाइनु।
- उपमा: "मरुभूमिका यात्रीले एक्कासि मरुद्यान भेटे झैँ हामी फुलेल भयौँ"; "सहारा मरुभूमिको तिर्खालाई बिर्साउँछु भने झैँ"।
- अतिशयोक्ति: "टोपी खस्ने उकालो"; "चन्द्रमा जस्तै टाढा भएर बिलाएको डँडेलधुरा"।
- तुलना: "पहाडबाट झर्दा मधेस पुग्ने वेलाको झैँ दृश्य" — ओरालोको गहिराइ देखाउन गरिएको तुलना।
- व्यङ्ग्य र हास्य: "मेरो शरीर अलिक मोटो भएकाले उकालो देख्नेबित्तिकै सातोपुत्लो उड्छ"; "उकालो मेरा लागि जेमराज जत्तिकै भयावह"।
- उखान र टुक्का: "सातोपुत्लो उड्नु", "मन ढक्क फुल्नु", "कच्पल्टिनु" जस्ता लोकप्रयोग।
3.9 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. नियात्राको सबैभन्दा ठुलो बल यसको हास्य र सरलता हो। लेखकले कठिन यात्राको पीडालाई हाँसोमा बदलेका छन्, त्यसैले पाठक थकित हुँदैन, यात्रामै सहभागी भएको महसुस गर्छ। घनघस्याको मानवीकरण, निल आर्मस्ट्रङसँगको तुलना र 'मरुद्यान' को उपमा मौलिक छन्। स्थानीय बोली, भरियाको सहनशीलता र गाउँले जीवनका सङ्केतले पाठलाई सजीव बनाएका छन्।
कमजोर पक्ष. यात्राको गन्तव्य डँडेलधुरा पुग्नु अघि नै नियात्रा टुङ्गिएकाले पाठकलाई अपूर्ण लाग्न सक्छ। कहिलेकाहीँ 'म' को हास्य आफ्नै सुविधाको गुनासोमा सीमित हुन्छ र भरियाजस्ता वास्तविक सङ्घर्षशील पात्रको पीडाको गहिराइ कम देखिन्छ। बोलीचालका शब्द र स्थानीय प्रयोगले आजका विद्यार्थीलाई बुझ्न अप्ठ्यारो पार्न सक्छ।
समग्र मूल्याङ्कन. यी सीमा हुँदाहुँदै यो नियात्रा नेपाली साहित्यमा नियात्रा विधाको सफल नमुना हो। यसले यात्रा भनेको गन्तव्यमा पुग्ने हतारो होइन, बाटामा बटुलिने अनुभूति हो भन्ने पाठ दिन्छ।
3.10 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सुदूर | धेरै टाढाको |
| स्नेह | माया, प्रेम |
| सँगाल्नु | कुनै कुरा जोगाएर राख्नु |
| अद्वितीय | उत्तम, अतुलनीय |
| सहारा मरुभूमि | संसारको एउटा ठुलो मरुभूमि |
| दृष्टिपात | हेर्ने काम, आँखाले ठम्याउने काम |
| काँचुली | शरीरबाट अलग हुने सर्पको पातलो छाला |
| अनन्त | कहिल्यै अन्त नहुने |
| गाड | खोलो |
| ढुङ्ग्यानी | ढुङ्गाढुङ्गै भएको |
| विकट | अप्ठेरो, कठिन |
| यथेष्ट | पर्याप्त, चाहिँदो, पुग्दो |
| भयावह | डरलाग्दो |
| विरहलाग्दो | वियोगको भाव जगाउने |
| अररो | खस्रो, कडा |
| अग्घोर | अत्यन्त, हद पार गरेको |
| उग्राउनु | खाइसकेको कुरा मुखमा ल्याएर फेरि चबाउनु |
| चरन | पशु चर्ने ठाउँ |
| कुर्लनु | गला फुकाएर गीत गाउनु |
| सहृदय | दयालु, असल मन भएको |
| मरुद्यान | मरुभूमिमा भेटिने पानी र हरियाली भएको ठाउँ |
| यत्रतत्र | यताउता, जताततै |
3.11 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व — पदसङ्गति
पदसङ्गति भनेको वाक्यमा कर्ता, क्रिया र विशेषणले लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरमा एकअर्कासँग मिल्नु हो।
| सङ्गतिको प्रकार | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| लिङ्ग | कर्ताको लिङ्गअनुसार क्रिया र विशेषण बदलिन्छ | मेरो भाइ आयो। — मेरी बहिनी आई। |
| वचन | एकवचन कर्तासँग एकवचन, बहुवचनसँग बहुवचन क्रिया | विद्यार्थी गयो। — विद्यार्थीहरू गए। |
| पुरुष | म (प्रथम), तिमी (मध्यम), ऊ (तृतीय) अनुसार क्रिया | म जान्छु। तिमी जान्छौ। ऊ जान्छ। |
| आदर | तँ, तिमी, तपाईँ, हजुर/उहाँ अनुसार क्रियाको तह फेरिन्छ | तिमी जान्छौ। — तपाईँ जानुहुन्छ। |
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
अभ्यास १ — लिङ्ग सङ्गति: "हाम्रा बिचमा धेरै कुरा समान छन्। मेरो छोरा सानै छ। तिम्रो छोरा पनि सानै छ। मेरी छोरी विद्यालयमा पढ्छे। तिम्री छोरी पनि विद्यालयमा पढ्छे। मेरो एउटा भाइ छ। तिम्री एउटा बहिनी छिन्। मेरी एउटा दिदी हुनुहुन्छ। तिम्रो एउटा दाजु हुनुहुन्छ।"
अभ्यास २ — वचन सङ्गति: "डोल्मा, रामलाल, महेश र म पुस्तकालय गयौँ। पुस्तकालयमा धेरै पुस्तक थिए। मैले पत्रिका पढेँ। डोल्माले कविता पढिन्। रामलाल र महेशले उपन्यास पढे। पुस्तकालयमा अरू धेरै जना विद्यार्थी थिए। सबै जना पढ्दै थिए। दराजभरि पुस्तकहरू थिए। केही पुस्तक भुइँमा थिए। एउटा पुस्तक भुइँमा झरेको थियो। त्यसको अगाडिको गाता च्यातिएको थियो। मैले त्यो पुस्तक उठाएँ र पुस्तकालय व्यवस्थापन शाखाका कर्मचारीलाई दिएँ। व्यवस्थापन शाखाका कर्मचारीहरूले मलाई धन्यवाद दिए।"
अभ्यास ३ — पुरुष सङ्गति: "म, तिमी र विश्वराज छिमेकी हौँ। म बिहान सबेरै उठ्छु। तिमी बिहान सबेरै उठ्छौ। विश्वराज पनि बिहान सबेरै उठ्छ। त्यसपछि हामी तीनै जना भेट हुन्छौँ। हामी आधा घण्टा दौडिन्छौँ। त्यसपछि म योगध्यान गर्छु, तिमी फुटबल खेल्छौ र विश्वराज ब्याडमिन्टन खेल्छ। बिहान आठ बजे हामी आआफ्ना घर जान्छौँ।"
अभ्यास ४ — आदर सङ्गति: "हाम्रो घरमा मेरा मामा आउनुहुन्छ। मामाले मलाई राम्रा राम्रा किताब ल्याइदिनुहुन्छ। मामालाई भेट्न पाउँदा मेरी बहिनी पनि धेरै खुसी हुन्छिन्। तिमी पनि मेरा मामालाई भेट्न आऊ है।"
अभ्यास ७ — तृतीय पुरुषमा परिवर्तन (पाठबाट): "उनको शरीर अलिक मोटो भएकाले उकालो देख्नेबित्तिकै उनको सातोपुत्लो उड्छ। तेर्सो र ओरालो बाटामा उनी निकै छिटो हिँड्न सक्छन्, तर उकालो भने उनका लागि जेमराज जत्तिकै भयावह हुन्छ। उनी विवश थिए। उनले घनघस्या नकाटी भएको थिएन।"
अभ्यास १० — उच्च आदरमा रूपान्तरण: "उहाँ भोलि पोखरा जानुहुन्छ। उहाँकी दिदी पनि उहाँसँगै पोखरा जानुहुन्छ। उहाँहरू फेवाताल घुम्नुहुन्छ। उहाँहरू कविता लेख्नुहुन्छ। पोखरामा उहाँहरूका साथीहरू पनि हुनुहुन्छ। उहाँहरू साथीहरूलाई पनि भेट्नुहुन्छ। एक हप्ता बसेर उहाँहरू घर फर्कनुहुन्छ।"
'ब' र 'व' को उच्चारण नेपालीमा प्रायः एउटै सुनिन्छ। तत्सम शब्दमा संस्कृतअनुसार 'व' लेखिन्छ (वर्ष, विद्या, व्यवहार, विश्वास) भने तद्भव र आगन्तुक शब्दमा 'ब' लेखिन्छ (बाटो, बेर, बजार, बन्दुक)। क्रियापदका धातु (बस्, बोल्) र अव्यय (अब, तब, जब) मा 'ब' नै आउँछ।
एकाइको सारांश
- 'घनघस्याको उकालो काट्ता' तारानाथ शर्माको नियात्रा हो; यात्रा वि.सं. २०२४ पुस को अन्तिम हप्तामा बैतडीबाट डँडेलधुराको दिशामा।
- तारानाथ शर्मा (जन्म १९९१, इलाम; निधन २०७८) नियात्रा विधाका स्थापक र झर्रोवादी अभियानका अगुवा; 'बेलाइततिर बरालिँदा' मा मदन पुरस्कार (२०२६)।
- 'नियात्रा' नाम बालकृष्ण पोखरेलले दिएका हुन्।
- यात्राको क्रम: बैतडीको शाहीलेक → सतबाँझको लेक (हिउँ) → पाटन → अघोरी गाड → घनघस्याको उकालो → धुरा → पोखरा।
- सहयोगी पात्र: सहायक अञ्चलाधीश यमुनाराज पौड्याल, साथी प्रेमबहादुर प्रधान, भरिया रामसिंह र भतिजो।
- प्रमुख अलङ्कार: घनघस्याको मानवीकरण, मरुद्यानको उपमा, निल आर्मस्ट्रङको तुलनाबाट हास्य।
- मूल भाव: प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो; देशका सबै भूभागप्रति उत्तिकै माया।
- भाषातत्त्व: पदसङ्गति — लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर; 'व' तत्सम र 'ब' तद्भव/आगन्तुक शब्दमा।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'घनघस्याको उकालो काट्ता' का लेखक को हुन् ? [१]
- यो पाठ कुन विधाको रचना हो ? [१]
- यात्रा कुन मितिमा भएको हो ? [१]
- लेखकका साथी को थिए ? [१]
- घनघस्याको उकालो कुन गाडदेखि सुरु हुन्छ ? [१]
उत्तर
१. तारानाथ शर्मा।
२. नियात्रा।
३. वि.सं. २०२४ पुसको अन्तिम हप्ता।
४. प्रेमबहादुर प्रधान।
५. अघोरी गाडदेखि।
शब्दभण्डार (३ अङ्क)
- जोडा मिलाउनुहोस् : सुदूर, स्नेह, सँगाल्नु, अद्वितीय, अनन्त, गाड, विकट, यथेष्ट, भयावह, दृष्टिपात। [३]
- शब्दकोशको सहायताले अर्थ लेख्नुहोस् : अररो, उग्राउनु, चरन, कुर्लनु, मरुद्यान। [३]
- पाठमा प्रयुक्त 'बाटामी गाड पडन्छ', 'अलेलि', 'जेमराज', 'पर्तिर' को सही रूप लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
६. सुदूर – धेरै टाढाको; स्नेह – माया, प्रेम; सँगाल्नु – जोगाएर राख्नु; अद्वितीय – उत्तम, अतुलनीय; अनन्त – कहिल्यै अन्त नहुने; गाड – खोलो; विकट – अप्ठेरो, कठिन; यथेष्ट – पर्याप्त; भयावह – डरलाग्दो; दृष्टिपात – हेर्ने काम।
७. अररो – खस्रो, कडा; उग्राउनु – खाइसकेको कुरा मुखमा ल्याएर फेरि चबाउनु; चरन – पशु चर्ने ठाउँ; कुर्लनु – गला फुकाएर गीत गाउनु; मरुद्यान – मरुभूमिमा भेटिने हरियाली र पानी भएको ठाउँ।
८. बाटामी गाड पडन्छ = बाटोमा खोला पर्छ; अलेलि = अलि अलि (अस्पष्ट रूपमा); जेमराज = यमराज; पर्तिर = परपट्टि, परतिर।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- नियात्राको दोस्रो अनुच्छेदमा उल्लेख भएका स्थानको सूची बनाउनुहोस्। [३]
- यात्रामा सहभागीले कस्ता समस्याको सामना गर्नुपर्यो, छोटकरीमा लेख्नुहोस्। [३]
- घनघस्यालाई कसरी मानवीकरण गरिएको छ ? [३]
- जोगबनीदेखि धरानसम्मको अलकत्रे बाटोलाई सराप्नुपर्ने कारण के हो ? [३]
- निल आर्मस्ट्रङहरूलाई किन चन्द्रमा पुग्न 'फिटफिटी' परेन ? [३]
- सेती नदी र घनघस्याबिच समानता र भिन्नता के के छन् ? [३]
उत्तर
९. खप्तड, तुम्लिङ, राजापुरको काँसे घारी, तिल्केनीको उकालो, घनघस्याको उकालो, चन्दनीको उकालो, अघोरी गाड, पुवा खोला, टुकुचा, सतबाँझको लेक, ट्याम्के डाँडो, अन्तु डाँडो र चन्द्रागिरि।
१०. यात्रुले भरिया नपाउनु, सडक नहुँदा पैदल हिँड्नुपर्नु, उकालो र चुच्चे ढुङ्गाको बाटो, पानी नपाउनु, हिउँमा चिप्लिनु र जाडो, साथीहरू बाटो हराउनु, रातिसम्म बास नपाउनु, बन्द पसल र निठुरी बुढा भेट्नु जस्ता समस्या भोगे।
११. घनघस्यालाई रिसाएको वृद्ध पुरुषका रूपमा चित्रण गरिएको छ। त्यसको टाउकामा बरफको फुलेको केश, अररो शरीरमा काला रुखका भुत्ला र 'गजधुम्म परेर बस्ने' स्वभाव आरोपित छ। 'मान्छेसित रिसाएको' भन्दै त्यसमा रिसको भावना पनि आरोप गरिएको छ।
१२. घनघस्याको उकालो चुच्चे ढुङ्गा, पहरा र पानीको अभावले निकै कठिन थियो, जसले लेखकलाई जोगबनी-धरान र भक्तपुर-बाह्रबिसेका सजिला कालापत्रे बाटाको सम्झना गराएर तिनलाई हास्यका साथ 'सराप्ने' बनायो।
१३. चन्द्रमामा पुग्दा निल आर्मस्ट्रङहरूसित यथेष्ट वैज्ञानिक उपकरण थिए, तर घनघस्या चढ्ने लेखकहरूसित कुनै साधन थिएन, पानीसमेत नपाएर थाकेका थिए।
१४. समानता — दुवै रिसाएका छन्। भिन्नता — सेती नदी पृथ्वीको पेटमा भासिँदै जान्छ तर घनघस्या ठडिएको ठडियै छ र झन् दृढ हुँदै गइरहेको छ।
पाठगत बोध (८ अङ्क)
- 'घनघस्याको उकालो काट्ता' नियात्राका आधारमा यात्रामा भोगिएका कठिनाइ र त्यसलाई लेखकले हेरेको दृष्टि वर्णन गर्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. तारानाथ शर्माको नियात्रा 'घनघस्याको उकालो काट्ता' बैतडीदेखि डँडेलधुराको बाटोमा गरिएको कठिन यात्रा हो। यात्रा सडकविहीन भूगोलमा भएकाले यसमा कठिनाइ पनि उत्तिकै छन्, तर लेखकले तिनलाई हास्य र सङ्घर्षको रमाइलोका रूपमा हेरेका छन्।
कठिनाइ. पहिलो, बैतडीमा भरिया नै पाइएन; सहायक अञ्चलाधीशको सहयोगले मात्र दुई जना मिले। दोस्रो, पाटनमा भोलिपल्ट भरिया डँडेलधुरा जान मानेनन् र प्रधानपञ्चको सहयोग खोज्दा-खोज्दै दिउँसो १२ बज्यो। तेस्रो, घनघस्याको उकाला चुच्चे ढुङ्गा र पहराले भरिएको, पानी नपाइने र डरलाग्दो जङ्गल थियो। चौथो, धुरामा तीन माइलजति बाटो जमेको हिउँले ढाकिएको थियो, जहाँ चिप्लिएर लड्नुपर्यो। पाँचौँ, साथीहरूले बाटो हराए र लेखक एक्लिएर 'जाऊँ त कसरी जाऊँ, बसूँ त जाडाले सिध्याइसक्यो' भन्ने अवस्थामा पुगे। छैटौँ, रातको बाह्र बजे पोखरा पुग्दा बास पाइएन र सुन्तला खाएर, दाउरा किनेर आगो ताप्दै रात कटाउनुपर्यो।
लेखकको दृष्टि. लेखकले यी कष्टमा पनि 'प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो हो' भन्ने भावलाई नछाडेका छन्। उनले मोटो शरीरको हास्य, निल आर्मस्ट्रङसँगको तुलना र मरुद्यानको उपमाबाट कठिनाइलाई हलुका बनाएका छन्। सतबाँझको हिउँमा खेलेपछि उनले जीवन नटुङ्गिने यात्रा हो भन्ने बोध गरेका छन्।
निष्कर्ष. यसरी नियात्राले कठिन भूगोलको यथार्थ देखाउनुका साथै कठिनाइ भोग्ने मनको सकारात्मक दृष्टि पनि प्रस्तुत गरेको छ। यही दृष्टिले यात्रालाई सङ्घर्षमात्र होइन, आनन्दको अनुभव पनि बनाएको छ।
- दिइएको नियात्रांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : "जोगबनीदेखि धरानसम्मको अलकत्रे बाटालाई धिक्कार्दै र भादगाउँदेखि बाह्रबिसेसम्मको फराकिलो कालो बाटालाई सराप्तै हामी ठसठस कनिरह्यौँ… निल आर्मस्ट्रङहरूलाई त्यति फिटफिटी परेन होला किनभने चन्द्रमामा पुग्दा उनीहरूसित यथेष्ट वैज्ञानिक उपकरण उपलब्ध थिए।" (क) घनघस्याको उकालो चढ्दा अन्य ठाउँका सडकलाई सराप्नुपर्ने कारण के हो ? (ख) निल आर्मस्ट्रङहरूलाई किन फिटफिटी परेन ? [४]
उत्तर
(क) घनघस्याको उकालो सडकविहीन, चुच्चे ढुङ्गाको, पानीको अभाव भएको अत्यन्त कठिन पैदल बाटो थियो। त्यसैले सजिला सडक सम्झेर लेखकले हास्यका साथ तिनलाई 'धिक्कार्ने र सराप्ने' भनेका छन्। सडक हुँदा पनि गुनासो गर्ने र कठिन बाटोमा तिनै सडकको सम्झना गर्ने मानिसको स्वभाव पनि यसमा देखिन्छ। (ख) चन्द्रमामा पुग्दा निल आर्मस्ट्रङहरूसित यथेष्ट वैज्ञानिक उपकरण थिए, जसले उनीहरूका कठिनाइ सजिलो बनाए। लेखकका यात्री साथीहरू भने उपकरण र पानीसमेत नपाएर थाकेका थिए।
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- 'घनघस्याको उकालो काट्ता' नियात्रामा लेखकले यात्राको कठिनाइलाई हास्यका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। यस भनाइलाई पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. तारानाथ शर्माको नियात्रामा यात्राको कठिनाइ वास्तविक छ, तर त्यसको प्रस्तुति रुवाबासी होइन, हास्यले भरिएको छ। म यस भनाइसँग सहमत छु।
आधार १ — आफूलाई हाँसोको पात्र बनाउनु. "मेरो शरीर अलिक मोटो भएकाले उकालो देख्नेबित्तिकै सातोपुत्लो उड्छ" भन्दै लेखकले आफ्नै कमजोरीमा हाँसेका छन्। उकालो 'जेमराज जत्तिकै भयावह' भन्दा भयको भाव हास्य बन्छ।
आधार २ — अतिशयोक्तिपूर्ण तुलना. निल आर्मस्ट्रङसँगको तुलना, कालापत्रे बाटालाई सराप्ने प्रसङ्ग र 'मरुद्यान भेटे झैँ फुलेल' हुने उपमाले कठिनाइलाई हलुका पारेका छन्।
आधार ३ — मानवीकरण. घनघस्यालाई रिसाएको वृद्ध बनाउँदा डरलाग्दो उकालो पनि सजीव पात्र जस्तै लाग्छ। 'यो मान्छेसित रिसाएको छ' पढ्दा पाठक मुस्कुराउँछ।
सीमा. तर हास्यको बिचमा भरियाको पीडा र गाउँलेको कठिन जीवन केही हदसम्म ओझेलमा परेको छ। यात्राको सुविधाजीवी 'म' को दृष्टि बढी प्रधान भएको पनि देखिन्छ।
निष्कर्ष. समग्रमा हास्यले नै यस नियात्राको सौन्दर्य र पठनीयता बढाएको छ। कठिनाइ जितेपछि पाइने आनन्दलाई हास्यले अझ मीठो बनाएको छ।
- भाव विस्तार गर्नुहोस् : "यो हिउँ मेरो थियो, मेरो मुटुको थियो र हिमाली हार्दिकता बोकेको र चम्किलो थियो।" [४]
नमुना उत्तर
तारानाथ शर्माको नियात्रा 'घनघस्याको उकालो काट्ता' बाट लिइएको यो अंशमा लेखकले सतबाँझको हिउँप्रति आत्मीयता व्यक्त गरेका छन्। उनले बेलायत र दार्जिलिङमा पनि हिउँ देखेका थिए, तर विदेशी हिउँ बाहिरी अनुभव मात्र थियो। आफ्नै देशको हिमाली हिउँ भने मुटुसँग जोडिएको छ। 'मेरो थियो' भन्ने शब्दले स्वदेशप्रेमको स्वामित्वभाव देखाउँछ। 'हिमाली हार्दिकता' भन्दा हिमालको स्वच्छता, न्यानोपन र पाहुनाप्रति खुला हृदयको भाव सङ्केत गरिएको छ। यसले आफ्नै माटोको सौन्दर्यले विदेशको भव्यताभन्दा बढी आत्मीयता दिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
भाषातत्त्व (३ अङ्क)
- पदसङ्गतिका चार प्रकार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [३]
- यो वाक्यलाई पदसङ्गति मिलाई शुद्ध गर्नुहोस् : "मेरी बुबा आज बजार गयो र तिमी भाइहरू त्यहाँ पुगेनन्।" [३]
उत्तर
१९. लिङ्ग (मेरो भाइ आयो, मेरी बहिनी आई), वचन (विद्यार्थी गयो, विद्यार्थीहरू गए), पुरुष (म जान्छु, तिमी जान्छौ, ऊ जान्छ), आदर (तिमी जान्छौ, तपाईँ जानुहुन्छ)।
२०. "मेरा बुबा आज बजार जानुभयो र तिमी भाइहरू त्यहाँ पुगेनौ।" — बुबा पुलिङ्ग आदरार्थ भएकाले 'मेरा' र 'जानुभयो'; 'तिमी भाइहरू' मध्यम पुरुष बहुवचन भएकाले 'पुगेनौ'।
Practise more: Nepali question bank