Unit 5 · पाठ · 14 teaching hours · 24 min read
एक चिहान - हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (उपन्यास अंश, सामाजिक)
What the syllabus asks for 13
- लेखक परिचय
- पाठको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- परिच्छेदगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- परिवेश
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — उपन्यास
- भाषाशैली र अलङ्कार
- शीर्षकको सार्थकता
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
'एक चिहान' हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६) द्वारा लिखित सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। वि.सं. २०१७ मा प्रकाशित यो उपन्यास काठमाडौँको एउटा ज्यापू किसान परिवार, अष्टनारानको परिवारको पीडा र सङ्घर्षमा केन्द्रित छ; पाठ्यपुस्तकमा यसको सङ्क्षिप्तीकृत रूप (वि.सं. २०६७) राखिएको छ। कक्षा १२ को पाठ सूचीमा यो सबैभन्दा बढी (१४ घण्टा) समय पाउने पाठ हो, र परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क दुवै यहीँबाट सोधिन सक्छ — पछिल्ला प्रश्नपत्रमा शिवनारानको भूमिका, सुरमान सुब्बा र गोदत्तप्रसादको चरित्र जस्ता प्रश्न आएका पाइन्छन्। पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व काल र पक्ष तथा शिरबिन्दु-चन्द्रबिन्दु र पञ्चम वर्णको प्रयोग हो।
(१) पात्रको चरित्र चित्रण — शिवनारान, नानीथकुँ, रञ्जनादेवी, गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बा। (२) उपन्यासको सन्देश — श्रमको महत्त्व, कुप्रथाको विरोध र अन्तरजातीय विवाह। (३) दिइएको उपन्यास अंशबाट परिवेश, घटना र भाव टिप्ने प्रश्न। यीमध्ये पहिलो र दोस्रो समीक्षात्मक ८ अङ्कका लागि सबैभन्दा सम्भावित छन्।
5.1 लेखक परिचय
हृदयचन्द्रसिंह प्रधान नेपाली साहित्यका बहुमुखी प्रतिभा हुन्। उनले निबन्ध, कथा, कविता, उपन्यास, नाटक, समालोचना र व्याकरण — सबै क्षेत्रमा कलम चलाए। स्कुल-कलेजमा पढ्ने अवसर नपाएका उनले स्वअध्ययनबाट आफूलाई लेखक बनाए।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९७२ माघ १२ (सन् १९१६ जनवरी २६) |
| जन्मस्थान | ढोकाटोल, मरुहिटी, काठमाडौँ |
| बुबा / आमा | सूर्यप्रसाद / सूर्यमाया |
| न्वारानको नाम | चन्द्रप्रकाश प्रधान |
| निधन | वि.सं. २०१६ माघ १० (क्षयरोगका कारण) |
| पहिलो रचना | 'भातृस्नेह' निबन्ध, वि.सं. १९९९, शारदा पत्रिका |
| भाषा | नेपाली, नेवारी र हिन्दी तीनै भाषामा लेखे |
प्रमुख कृति:
- निबन्ध — भूस्वर्ग (२००३), तीस रुपियाँको नोट (२००४), जुँगा (२००९), कुरा साँचो हो (२०११)
- उपन्यास — स्वास्नीमान्छे (२०११) र एक चिहान (२०१७)
- नेपाली र नेवारी भाषाका व्याकरण पनि लेखे
साहित्यिक योगदान. प्रधान प्रगतिवादी लेखक हुन्। उनले नेपालको परिवेश, आफ्नो समाजको स्थिति र आफ्नै जीवनका पीडा लेखे; सामन्ती प्रथाविरुद्ध जनताको कराहलाई कृतिमा उतारे। निबन्धमा देवकोटापछिका प्रमुख निबन्धकार मानिन्छन्। उपन्यासमा उनले नारीमाथिको पुरुषको यातना, किसानमाथिको आर्थिक शोषण र अन्धविश्वासबाट मुक्तिको बाटो देखाएका छन्।
प्रधानको निधन वि.सं. २०१६ मा भयो र 'एक चिहान' २०१७ मा प्रकाशित भयो। पाठ्यपुस्तकमा 'सङ्क्षिप्तीकृत रूप २०६७' पनि लेखिएको छ। परीक्षामा 'एक चिहान (२०१७)' लेख्नुहोस्; तर '२०६७' लाई प्रकाशन वर्ष नठान्नुहोस् — त्यो पाठका लागि सङ्क्षिप्त गरिएको संस्करण हो।
5.2 पाठको पृष्ठभूमि
उपन्यासको कथा काठमाडौँ उपत्यका को ज्यापू (नेवार किसान) समाजमा घटेको छ, जहाँ खेतीपाती नै जीवनको आधार थियो। पाठ्यपुस्तकको सिर्जना खण्डअनुसार वि.सं. २०११ मा तीन दिनसम्मको लगातार ठुलो वर्षाका कारण काठमाडौँ उपत्यकामा गरिबका घर-टहरा भत्किए, कतिलाई बाढीले बगायो र धेरै मानिसको ज्यान गयो; त्यसै घटनाबाट प्रभावित भएर प्रधानले यो उपन्यास लेखेका थिए।
त्यस बेलाको समाज दुई वर्गमा बाँडिएको थियो — जमिन, पैसा र पदमा पहुँच भएका सुब्बा, डाक्टर र साहु एकातिर, अनि श्रम बेचेर गुजारा गर्ने किसान, सिकर्मी र ज्यामी अर्कातिर। 'चिहान' को अर्थ समाधि वा सामूहिक चिता हो; शीर्षकले शिवनारानको सिङ्गो परिवार एउटै अन्त्यमा जाने सङ्केत गर्छ।
5.3 विषयवस्तु — सार
उपन्यास अष्टनारान नामका किसान बिरामी भएको अवस्थाबाट सुरु हुन्छ। कथालाई पाँच चरणमा बुझ्न सकिन्छ।
चरण १ — अष्टनारानको बिमार र अन्तिम उपदेश (परिच्छेद १–७). दुई महिनादेखि अष्टनारान सिकिस्त बिरामी छन्। आफ्नै टोलका गुभाजु, असनका तुयु गुभाजु र माहिला कविराजबाट पालैपालो उपचार गराउँदा पनि निको भएन। पहिलो परिच्छेदमा उनले श्रीमती, छोरा र छोरीलाई आफूले जन्माउनुबाहेक केही गर्न नसकेको बताउँदै आमा र बहिनीलाई दुःख नदिन भन्छन् र अलिअलि गरी जम्मा गरेका २५ रुपियाँ छिँडीमा गाडेको बताउँछन्, जुन आफ्नो काजकिरियाका लागि हो। परिवार त्यही रकमले उपचार गर्ने निर्णय गर्छ; शिवनारान डाक्टर गोदत्तप्रसादकहाँ जान्छन्, तर डाक्टरले वास्ता गर्दैनन्। पुननारान पनि गएर 'घरपुग्नासाथ ५ रुपियाँ फी दिने' कबोल गरेपछि मात्र डाक्टर आउन मान्छन्। डाक्टर आउँदा नानीथकुँलाई देखेर मुग्ध हुन्छन् र बेलुका सुई लगाउन आफैँ आउने बताउँछन्। अष्टनारानले डाक्टरको नियतमा शङ्का गर्दै ऋण नलिन भन्छन्, र मर्ने बेलामा किसानका सिद्धान्त सुनाउँछन् — किसानले असार बिगार्नु हुँदैन, श्रम नै पूजा हो। अन्त्यमा उनको मृत्यु हुन्छ।
चरण २ — मृत्यु, ऋण र काजकिरिया (परिच्छेद ८–९). आर्थिक अभावले अन्त्येष्टिमा ढिलाइ हुँदा डाक्टरसँग २५ रुपियाँ सापटी लिएर अन्तिम संस्कार गरिन्छ। बुबाका विचारबाट प्रभावित छोराहरूले दानदक्षिणा र भोजबिना सामान्य खर्चमा काजकिरिया सम्पन्न गर्छन्।
चरण ३ — शोषणको जाल र नानीथकुँको द्वन्द्व (परिच्छेद १०–२२). सुरमान सुब्बाले कारिन्दा रामबहादुरमार्फत कपडा बुन्ने नयाँ तान पठाउँछन्; त्यसको लक्ष्य नानीथकुँलाई आफ्नो बनाउनु हो। डाक्टर गोदत्तप्रसाद दिनहुँ घरमा आएर नानीथकुँसँग ठट्टा गर्छन्, उसको हात समाएर चुम्बन गर्छन्। शिवनारानले 'सामन्तीको दयाभित्र कुविचार' हुन्छ भनी दुवै खतरा बुझ्छन्, डाक्टरलाई नआउन भन्छन् र सुरमानको तान नलिन सल्लाह दिन्छन्। रामबहादुरले तान पठाइदिएर 'अष्टनारानले मर्नुअघि सुरमानलाई नानीथकुँको हात दिने कुरा गरेका थिए' भन्ने झुटो कसम खान्छन्। नानीथकुँ दाजुको रिस र आमाको सम्झाइबाट द्विविधामा पर्छिन् र डाक्टरलाई भेट्न जान्छिन्। त्यो थाहा पाएर डाक्टरकी पत्नी रञ्जनादेवीले डाक्टरलाई केरकार गर्छिन् र नानीथकुँलाई बोलाई नारीको अस्मिता बुझाउँछिन्। नानीथकुँ डाक्टरले आफूलाई साँचो प्रेम नगरेको बुझेर सम्बन्ध तोड्छिन्।
चरण ४ — रोपाइँ र जीर्ण घर (परिच्छेद २३–२६). शिवनारानको खेतमा रोपाइँ हुँदा डाक्टर सुपारी लिएर पुग्छन् र नानीथकुँसँग हिलोमा रमाउन खोज्छन्; शिवनारानलाई मन पर्दैन। सुरमानको प्रस्ताव लिएर रामबहादुर फेरि आउँछन्; 'किसानले ठुला कुरा गर्यो' भनी अपमान गर्दा शिवनारानसँग भनाभन हुन्छ। लतमायाले जीर्ण घर भत्काएर नयाँ बनाउनुपर्ने कुरा उठाउँछिन्, तर डाक्टर नानीथकुँलाई लिन आउँदा उसले अस्वीकार गर्छे।
चरण ५ — विवाह र बाढी (परिच्छेद २७–३१). हर्षनारानले आमासँग आफूले दुलही भेट्टाएको बताउँछन्। जातको कुरा चल्दा 'तामाङकी छोरी' भएपछि सबै खुसी हुन्छन्। परम्परागत ढोंग हटाएर सामान्य भोजमा हर्षनारान र पुतली तामाङ को विवाह हुन्छ; माहिला तामाङ नेवारलाई छोरी दिन पाएकामा खुसी भएर आँसु झार्दै छोरी बिदा गर्छन्। त्यसपछि शिवनारान बहिनीको लागि सुयोग्य वर खोज्छन् र गुणले भरिपूर्ण मधेसी युवक रामखेलावन राउत सँग आफ्नै परम्परामा बिहे गराइदिन्छन्। शिवनारान व्यवहारबाट मुक्त भई अब घर बनाउने, भोज खुवाउने र छोराछोरीलाई सिनेमा देखाउने योजना बनाउँछन्। तर तीन दिनदेखि लगातार परेको पानी अतिवृष्टिमा बदलिन्छ; शिवनारानको चार जनाको परिवार बाढीमा बग्छ र घरमा रहेका अन्य सदस्य जीर्ण घर भत्किँदा त्यसैमा पुरिन्छन्। लास बुझ्ने कोही पनि रहँदैन — यही सङ्केत 'एक चिहान' बन्छ।
5.4 परिच्छेदगत व्याख्या
| चरण | परिच्छेद | मुख्य घटना | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | १ | अष्टनारानले परिवारलाई सम्झाउनु, २५ रुपियाँ काजकिरियाका लागि गाडेको बताउनु | अष्टनारानले के भनेर सम्झाउँछन्; काजकिरियाको बन्दोबस्त के हो |
| १ | २–३ | गुभाजु र कविराजको उपचार असफल; डाक्टरकहाँ जान्छन् | परिच्छेद २ र ३ को सार |
| १ | ४–७ | डाक्टरको आगमन; अष्टनारानको शङ्का र किसान सिद्धान्त; मृत्यु | किसानका सिद्धान्त के हुन् |
| २ | ८–९ | सापटी लिएर सादा काजकिरिया | काजकिरिया र दानदक्षिणासम्बन्धी विचारमा सहमति/विमति |
| ३ | १०–१६ | सुरमान र डाक्टरको जाल; तान; रामबहादुरको झुठो कसम | सुरमान र डाक्टरको चरित्र समानता |
| ३ | १७–२२ | शिवनारानको रिस; नानीथकुँ-गोदत्त; रञ्जनादेवीको सम्झाइ | रञ्जनादेवी र नानीथकुँको चरित्र चित्रण |
| ४ | २३–२६ | रोपाइँ; रामबहादुरको अपमान; जीर्ण घर | रोपाइँको परिवेश र घटना |
| ५ | २७–२९ | हर्षनारान-पुतली र नानीथकुँ-रामखेलावनको विवाह | विवाहबाट सन्देश |
| ५ | ३०–३१ | योजना र बाढी; परिवारको अन्त्य | उपन्यासको अन्त्य ठिक कि बेठिक |
पहिलो परिच्छेद — अन्तिम सम्झाइ
अष्टनारानले 'सधैँभरि पूजा गरे पनि भगवानले केही सुनेनन्' भन्दै आफ्नो असहायता व्यक्त गर्छन्। 'आमा र बहिनीलाई जस्तोसुकै दुःख सहेर पनि हेला नगर्नू' भन्ने सन्देशले परिवारप्रतिको उत्तरदायित्व देखाउँछ। अलिअलि गरेर जम्मा गरिएको २५ रुपियाँ छिँडीमा ढिकीनेर खाल्टो खनेर गाड्नु गरिबीभित्रको स्वाभिमान हो — मरेपछि पनि ऋण नछाडी आफ्नै पैसाले काज गर्ने चाहना।
छैटौँ परिच्छेद — किसानका सिद्धान्त
अष्टनारानका अनुसार किसान संसारका अन्नदाता हुन्; उनको रगत-पसिनाको एक-एक थोपाबाट एक-एक गेडा अन्न फल्छ। किसानको छोराले बुबा मरे पनि असारको काम छोड्नु हुँदैन, किनभने असार बिग्रियो भने किसानको सिङ्गो वर्ष बिग्रन्छ। 'श्रम नै पूजा हो' भन्ने यो विचार उपन्यासको मेरुदण्ड हो।
प्रश्न. 'एक चिहान' उपन्यासका आधारमा शिवनारानको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [८]
चरण १ — परिचय. शिवनारान अष्टनारानका जेठा छोरा र उपन्यासका नायक हुन्; ती किसान वर्गका प्रतिनिधि पात्र हुन्।
चरण २ — चारित्रिक गुण (प्रत्येक गुणमा एउटा प्रमाण). परिश्रमी (रोपाइँ, खेतको रेखदेख), आज्ञाकारी र विचारवान् (बुबाका किसान सिद्धान्त र सादा काजको विचार पालना), विवेकी (सुरमानको तान र डाक्टरको भेटघाटभित्रको खराब नियत चिन्न सक्नु), अन्यायविरोधी (रामबहादुरको अपमानविरुद्ध जवाफ दिनु), असल अभिभावक (भाइबहिनीको विवाह सादगी र गुणका आधारमा गराउनु), प्रगतिशील (अन्तरजातीय विवाह स्वीकार्नु)।
चरण ३ — निचोड. शिवनारान आदर्श किसानका रूपमा आएका छन् जसले गरिबीमा पनि आत्मसम्मान छाडेनन्; उनको दुःखद अन्त्यले भने समाजको निर्ममता देखाउँछ।
5.5 पात्र परिचय
| नाम | भूमिका | चारित्रिक विशेषता |
|---|---|---|
| अष्टनारान | बिरामी किसान, परिवारका मूली | इमानदार, आत्मसम्मानी, प्रगतिशील; काज-दानदक्षिणाका विरोधी; श्रमका पुजारी |
| लतमाया | अष्टनारानकी पत्नी | ममतामयी, परिवारलाई बाँधेर राख्ने; सामाजिक दबाबले कहिलेकाहीँ द्विविधामा पर्ने |
| शिवनारान | जेठा छोरा, नायक | परिश्रमी, विवेकी, अन्यायविरोधी, आदर्श किसान (अघिको उदाहरण हेर्नुहोस्) |
| पुननारान | माहिला छोरा, सिकर्मी | मेहनती; साहुको पेस्की लिई डाक्टर ल्याउन दौडने |
| हर्षनारान | कान्छा छोरा, ज्यामी | अन्तरजातीय विवाह गर्ने साहसी; उत्साही |
| नानीथकुँ | अष्टनारानकी छोरी, १७ वर्षकी | सुन्दरी, सरल र भावुक; डाक्टरको छलमा पर्ने तर बुझेपछि आफैँ सम्बन्ध तोड्ने |
| डाक्टर गोदत्तप्रसाद | टोलका डाक्टर | स्वार्थी, भोगी, लोभी, दोहोरो चरित्रका; सहयोगको आवरणमा शोषक |
| सुरमान सुब्बा | धनी सामन्ती | धनशक्तिले गरिबलाई किन्न खोज्ने; कपटी, अत्याचारी |
| रामबहादुर | सुरमानका कारिन्दा | पहिलो दर्जाका धूर्त; झुठो कसम खाने; थर्काउने |
| रञ्जनादेवी | डाक्टरकी पत्नी | शिक्षित, सचेत, नारी अस्मिताकी रक्षक; सहानुभूतिपूर्ण |
| रामखेलावन राउत | मधेसी युवक, नानीथकुँका पति | गुणवान्, इमानदार; अन्तरजातीय-अन्तरक्षेत्रीय एकताको प्रतीक |
| पुतली तामाङ र माहिला तामाङ | हर्षनारानकी पत्नी र उनका पिता | पहाडी समुदायको सरलता; नेवारलाई छोरी दिन पाउँदा खुसी हुने |
| हाकुमाया | शिवनारानकी पत्नी | व्यावहारिक, अभिभावकीय चिन्ता बोक्ने; नानीथकुँको बिहेको चिन्ता |
नानीथकुँ र रञ्जनादेवीको चरित्र
नानीथकुँ अष्टनारानकी सत्र वर्षे छोरी हुन् — गोरी, सुन्दर, हिस्सी परेकी र सरल। उनको सरलताले नै डाक्टरको जालमा पर्ने खतरा बढाएको थियो। तर सुरुमा भावुक आकर्षणले डाक्टरसँग जोडिएकी उनी रञ्जनादेवीको सम्झाइपछि डाक्टरले आफूलाई साँचो प्रेम नगरेको बुझ्छिन् र सम्बन्ध तोड्छिन्। पछि रामखेलावन राउतसँग उनको भेट र प्रेम हुन्छ, र दाजु शिवनारानले गुणवान् र समान मनका ती युवकसँग उनको बिहे गराइदिन्छन्। उनको चरित्र सरलताबाट चेतनासम्मको यात्रा हो।
रञ्जनादेवी प्राध्यापककी छोरी र डाक्टरकी शिक्षित पत्नी हुन्। पतिको कमजोरी थाहा पाउँदा पनि उनी रिस वा घृणामा मात्र सीमित रहँदिनन्। उनले पहिले पतिलाई परिवार र पेसाप्रति इमानदार बन्न सम्झाउँछिन्, त्यसपछि नानीथकुँलाई पुरुषको खराब प्रवृत्तिबाट अस्मिता जोगाउन सिकाउँछिन्। उनी नारी सहानुभूति र नारी चेतनाको प्रतीक हुन्।
दुवै खल पात्र हुन्, तर तरिका फरक छ: सुरमान सुब्बा धन र पदको शक्तिले, कारिन्दा रामबहादुरमार्फत, ताननामको प्रलोभन दिएर विवाहको प्रस्तावबाट नानीथकुँलाई हात पार्न खोज्छन्; डाक्टर गोदत्तप्रसाद उपचार र भावुकताको आवरणमा घरभित्रै पसेर प्रेम देखाउँदै नानीथकुँलाई प्रभावमा पार्छन्। समानता भने दुवै विवाहित र परिवारवाला छन्, दुवैको उद्देश्य नानीथकुँको जवानी हो र दुवै निर्दयी, स्वार्थी र धूर्त छन्।
5.6 परिवेश
परिवेश भनेको ठाउँ, समय र वातावरण हो। 'एक चिहान' मा:
- स्थान: काठमाडौँ उपत्यकाको ज्यापू समाज — खेत, गाउँ-टोल, अष्टनारानको थोत्रो घर।
- समय: वि.सं. २०११ को वरिपरि; जेठ-असारको रोपाइँ र वर्षाको मौसम।
- सामाजिक परिवेश: सामन्ती र दुई वर्गमा बाँडिएको समाज; गुभाजु र कविराजको विश्वास; काजकिरिया, भोजभतेर र दाइजोको भार।
- आर्थिक परिवेश: किसान र सिकर्मी-ज्यामीको गरिबी; पेस्की, सापटी र ऋणको जाल।
- प्राकृतिक परिवेश: लगातार तीन दिनको वर्षा, जीर्ण घर, बाढी — अन्त्यको दुःखद घटनालाई तयार पार्ने तत्त्व।
पाठ्यपुस्तकको अभ्यास १३ (रोपाइँको अंश) बाट परिवेश: जेठ १५ गते, बर्सात धेरै भएकाले धेरैको असार सकिएको; किसान खुसी; शिवनारानको रोपाइँ एक हप्ताअघि सकिएकाले परिवार प्रफुल्ल; तर थोत्रो घरको भत्किने डर; अलिकति पानी पर्दा दुई तलासम्म चुहिने, बतास आउँदा क्यार्रकुर्र आवाज आउने; यस कारण पानी-बतासको दिन परिवारका सदस्य डरले त्राहिमाम् हुने।
5.7 मूल भाव
उपन्यासको केन्द्रीय सन्देश यो हो — श्रमको सम्मान, शोषणको विरोध र कुप्रथाको अन्त्य; जातिजाति र भेगभेगबिचको मेलमिलापले नै समृद्ध र अखण्ड समाज बन्छ। यसलाई यी बुँदामा राख्न सकिन्छ:
- श्रम नै पूजा — किसानका सिद्धान्त र शिवनारानको कर्मशीलता।
- शोषणको पर्दाफास — सहयोगको भेष बनाएर आउने सामन्ती र स्वार्थी पात्रको विरोध।
- कुप्रथाको विरोध — महँगो काजकिरिया, भोजभतेर र दाइजोले गरिबलाई ऋणमा डुबाउँछ।
- अन्तरजातीय-अन्तरक्षेत्रीय एकता — नेवार-तामाङ र नेवार-मधेसी विवाह।
- नारी चेतना — रञ्जनादेवीको सम्झाइ र नानीथकुँको आत्मनिर्णय।
5.8 विधागत विशेषता — उपन्यास
जीवन र समाजको विस्तृत चित्रण गर्ने, बहुघटना, बहुपात्र र बहुपरिवेश भएको, मध्यम देखि लामो आयामको गद्य आख्यानलाई उपन्यास भनिन्छ।
| उपन्यासका तत्त्व | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| कथावस्तु | अष्टनारानको बिमारदेखि शिवनारानको परिवारको बाढीमा अन्त्यसम्म ३१ परिच्छेदमा विस्तारित |
| पात्र | अष्टनारान, शिवनारान, नानीथकुँ, डाक्टर, सुरमान, रञ्जनादेवी, रामबहादुर आदि अनेक |
| परिवेश | काठमाडौँ उपत्यका, २०११ सालको समाज, रोपाइँ र वर्षाको मौसम |
| द्वन्द्व | बाह्य (किसान-सामन्ती, गरिब-धनी) र आन्तरिक (नानीथकुँको मनको द्वन्द्व) |
| उद्देश्य | श्रमको महत्त्व, शोषणको विरोध र कुप्रथाको अन्त्य |
| संवाद | पात्रको स्वभाव देखाउने बोलीचालका संवाद (अष्टनारानको उपदेश, रामबहादुरको घुमाउरो बोली) |
| दृष्टिबिन्दु | तृतीय पुरुष सर्वज्ञ — लेखकले सबै पात्रको मन पढेका छन् |
| शैली | यथार्थवादी, वर्णनात्मक र व्यङ्ग्यपूर्ण; नेवारी शब्द प्रयोग |
| शीर्षक | 'एक चिहान' प्रतीकात्मक, अन्त्यको सङ्केतसहित |
'विरहिणी दमयन्ती' जस्तो कथा एउटा घटना वा जीवनको एउटा पक्षमा सीमित र छोटो हुन्छ; 'एक चिहान' जस्तो उपन्यास मा धेरै घटना, धेरै पात्र, लामो समय र जीवनको बृहत् चित्र हुन्छ। त्यसैले उपन्यासमा 'चरित्र चित्रण' मा एक पात्र होइन पात्रहरूको सम्बन्ध पनि हेरिन्छ।
5.9 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: सरल, बोलीचालको र यथार्थवादी शैली; वर्णनमा व्यङ्ग्य र करुणा मिसिएको।
- शब्दस्रोत: तद्भव र आगन्तुक शब्द बढी, नेवारी शब्दको प्रचुर प्रयोग — गुभाजु (तान्त्रिक), बिचाः (सिधा), खर्पन (बोक्ने साधन), क्वेना (किनारको खोच), माचाछी (एकसरो परिवार)। तत्सम शब्द सीमित।
- मुहावरा र उखान: 'असार बिगार्नु' (किसानको वर्ष बिगार्नु), 'त्राहिमाम् हुनु' (आत्तिनु)।
- उपमा: "विजेता झैँ प्रफुल्ल भएर फुलिरहेको" (रोपाइँ सकिएपछिको शिवनारानको परिवार)।
- प्रतीक: 'चिहान' (सामूहिक मृत्यु र गरिबीको अन्त्य), 'रोपाइँ' (श्रम र जीवन), 'थोत्रो घर' (जीर्ण सामाजिक व्यवस्था), 'असार' (किसानको भाग्य)।
- व्यङ्ग्य: 'दयाभित्र कुविचार', 'राक्षस कसरी देवता भयो' जस्ता वाक्यले सामन्तीको सहयोगी मुखौटामाथि चोट गर्छन्।
5.10 शीर्षकको सार्थकता
'एक चिहान' शीर्षक सार्थक छ, किनभने (१) उपन्यासको अन्तिम परिच्छेदमा शिवनारानको सिङ्गो परिवार बाढी र भत्किएको घरमा पुरिएर एउटै चिहानमा पुग्छ, (२) गरिबीको आगोले अष्टनारानदेखि शिवनारानसम्म एकपछि अर्को जीवन निल्छ, (३) यो एउटा परिवारको होइन, गरिबीले मारिएका सबै किसान परिवारको साझा चिहान को प्रतीक हो। शीर्षकले उपन्यासको भाव र अन्त्य दुवैलाई समेटेको छ।
5.11 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. उपन्यासले काठमाडौँको ज्यापू किसानको जीवनलाई बिल्कुल नजिकबाट देखाएको छ, र त्यसको यथार्थता यसको सबैभन्दा ठुलो बल हो। अष्टनारानका किसान सिद्धान्त, शिवनारानको विवेक र रञ्जनादेवीको नारी-चेतनाले उपन्यासलाई केवल दुःखको कथा होइन, विचारको कृति बनाएका छन्। दाइजो र भोजभतेरविनाको अन्तरजातीय विवाहको प्रस्तुति समयभन्दा अघिको प्रगतिशील दृष्टि हो। नेवारी शब्दको प्रयोगले परिवेशलाई सजीव बनाएको छ।
कमजोर पक्ष. पात्रहरू केही हदसम्म 'असल' र 'खराब' बाँडिएका छन्; डाक्टर र सुरमान लगभग एकरङ्गी खल पात्र लाग्छन्। अन्त्यमा सिङ्गो परिवारलाई प्राकृतिक प्रकोपमा समाप्त गर्ने निर्णय अचानक र अत्यन्त कठोर लाग्न सक्छ; सामाजिक शोषणको समाधान निकालिनुको सट्टा त्यो दुर्भाग्यमा विलीन हुन्छ। पाठ्यपुस्तकमा सङ्क्षिप्तीकृत रूप भएकाले पाठकले पूर्ण विकास पाउँदैनन्।
समग्र मूल्याङ्कन. यी सीमा हुँदाहुँदै 'एक चिहान' नेपाली सामाजिक यथार्थवादी उपन्यासको महत्त्वपूर्ण कृति हो। यसले श्रमको सम्मान, अन्यायको विरोध र समतामूलक समाजको सपना एकैसाथ बोकेको छ।
5.12 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| रुजु | कुनै कुरा ठिक छ कि छैन भनी जाँच्ने काम |
| कविराज | आयुर्वेदिक उपचार गर्ने चिकित्सकको एक उपाधि |
| पेस्की | काम पूरा हुनु पहिले दिइने रकम |
| तल्सिङ | मोहीलाई जग्गा कमाउन दिने व्यक्ति, जग्गाधनी |
| समवेदना | उस्तै दुःखको अनुभव |
| निर्दयी | दया नभएको |
| अकर्मण्य | केही पनि काम नगर्ने, निष्क्रिय |
| मुराद | भित्री आशय |
| सान्त्वना | आश्वासन, ढाडस |
| हथुङ्गा | हातको नाडीदेखि औँलाका टुप्पासम्मको भाग |
| दागबत्ती | शवका मुखमा राख्ने बत्ती |
| कृतज्ञता | अरूले गरेको गुनप्रति धन्यवाद दिने भाव |
| गुभाजु | बिरामीलाई झारफुक गर्ने नेवार समुदायका तान्त्रिक व्यक्ति |
| माचाछी | जोइपोइ र बालबच्चाको एकसरो परिवार मात्र |
| बिचाः | क्रिया गर्ने पुत्रीलाई बन्धुवर्गका तर्फबाट दिइने सिधा |
| डल्लेठो | डल्ला फोर्ने काठको हतियार |
| खर्पन | काठमाडौँमा प्रचलित मालसामान बोक्ने साधन |
| क्वेना | बाँध, किनार, कुना, नदीको भुमरी पर्ने खोच |
समानार्थी शब्द (अभ्यास ३): दीक्षा — मन्त्रोपदेश; सितिमिति — हत्तपत्त; उपचार — इलाज; पेटपालो — गुजारा; मृत्यु — निधन; बोली — वाणी; मौन — चुप; तत्क्षण — तत्काल; फजिती — मुस्किल।
श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द (अभ्यास ५): दिन–दीन; दिशा–दिसा; शव–सब; बाँस–बास; प्रदान–प्रधान; कोस–कोश; जाति–जाती; ताप–टाप; सिता–सीता।
समूहवाचक शब्द (अभ्यास ६): कमिला–ताँती; गाईवस्तु–बथान; मौरी–गोलो; बाँस–घारी; दाउरा–खलियो; डोरी–माला; मानिस–जमात; मकै–थाङ्ग्रो; भेडा–बथान; पर्वत–शृङ्खला; सिपाही–फौज।
प्रतीकात्मक शब्द (अभ्यास ७): कुवेर — धनी; रामराज्य — सम्पन्न र सुखी राज्य; दुर्वासा — रिसाहा; दधिची — त्यागी; सुदामा — गरिब; जुको — परजीवी; सावित्री — पतिव्रता; गङ्गा — पवित्रता; स्याल — बाठो; ब्वाँसो — धूर्त; एकलव्य — लगनशील; मौरी — परिश्रमी; लक्ष्मण रेखा — सीमा वा मर्यादा; कर्ण — दानी; कुम्भकर्ण — धेरै सुत्ने; भगीरथ प्रयत्न — कठिन प्रयास; विदुर — ज्ञानी; युधिष्ठिर — धर्मात्मा; शकुनि — कपटी; नारद — कुरौटे।
5.13 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
(क) काल र पक्ष
| पक्ष | भूतकाल | वर्तमान काल | भविष्यत् काल |
|---|---|---|---|
| सामान्य | ऊ गयो। | ऊ जान्छ। | ऊ जाने छ। |
| अपूर्ण | ऊ जाँदै थियो। | ऊ जाँदै छ। | ऊ जाँदै हुने छ। |
| पूर्ण | ऊ गएको थियो। | ऊ गएको छ। | ऊ गएको हुने छ। |
| अज्ञात | ऊ गएछ। | — | — |
| अभ्यस्त | ऊ जान्थ्यो। | — | — |
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
अभ्यास ५ — वर्तमान कालको अपूर्ण पक्ष: "शिवनारान आज साबिक झैँ समयमै खेतमा जाँदै छन्। आजैदेखि उनले नानीथकुँलाई पनि खेतमा लैजान सुरु गर्दै छन्। रोपाइँ सकिएकाले खेतको सुरक्षाका लागि आजदेखि खेतमा खाने र सुत्ने अर्थात् रातदिन खेतैमा बस्ने बन्दोबस्त पनि शिवनारानले गर्दै छन्। खास गरेर शिवनारानको कोठाको एक परिवार खेतैमा बस्न थाल्दै छ। नानीथकुँ र पुननारानकी स्वास्नी अनि उनका दुई केटाकेटीसहित दिनभरि खेतमा काम गरी साँझमा फर्कदै छन्।"
अभ्यास ६ — भूतकालको अज्ञात पक्ष: "डाक्टर गोदत्तप्रसादले आफू विवाहित र छोराछोरीको बाबु हुँ भन्ने पनि बिर्सिएछन्। उनी नानीथकुँका घरमा धाउन थालेछन्। उनीहरू एकान्तमा भेट्ने र कुराकानी गर्न थालेछन्। त्यो कुरा थाहा पाएर शिवनारानले नानीथकुँलाई सम्झाएछन्। डाक्टर गोदत्तप्रसादकी पत्नी रञ्जनादेवीले पनि सम्झाइछन्। अन्त्यमा नानीथकुँले पनि कुरा बुझिछन्। नानीथकुँ र गोदत्तप्रसादबिच सम्बन्ध टुटेछ।"
पहिचानको तरिका: -एछ / -इछ जोडिएको क्रिया (बिर्सिएछन्, धाउन थालेछन्) अज्ञात पक्ष हो — जुन कुरा वक्ताले आफैँ देखेको होइन, पछि थाहा पाएको हो। -थ्यो / -थ्यौँ (जान्थ्यो) अभ्यस्त पक्ष हो — विगतमा बारम्बार हुने बानी।
(ख) शिरबिन्दु, चन्द्रबिन्दु र पञ्चम वर्ण
| पछिको वर्ण | अघि आउने पञ्चम वर्ण वा बिन्दु | उदाहरण |
|---|---|---|
| क, ख, ग, घ | ङ् | अङ्क, शङ्ख, गङ्गा, मङ्गल, सङ्घ |
| च, छ, ज, झ (तत्सम) | ञ् | अञ्चल, पञ्च, पुञ्ज, व्यञ्जन |
| ट, ठ, ड, ढ (तत्सम) | ण् | पण्डित, कण्ठ, दण्ड, खण्ड |
| त, थ, द, ध | न् | सन्त, बन्धन, भिन्न, पन्थ |
| प, फ, ब, भ | म् | कम्प, अम्बा, लम्ब, स्तम्भ |
| य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ज्ञ (तत्सम) | शिरबिन्दु (ं) | संयम, संसार, संहार, वंश, संवाद |
अभ्यास ७ — वर्णानुक्रम: अँगार, अँध्यारो, अंश, भयौँ, वंश, सँग, संयम, संरक्षण, संलग्न, संवाद, संशय, संसार, संहार। (चन्द्रबिन्दुयुक्त शब्द अघि, तत्सम शिरबिन्दुयुक्त शब्द वर्णक्रमले)
एकाइको सारांश
- 'एक चिहान' हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६) को सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो; प्रकाशन वि.सं. २०१७, पाठ्यपुस्तकमा सङ्क्षिप्तीकृत रूप २०६७।
- प्रधान स्वअध्ययनबाट लेखक बने; जन्म १९७२ माघ १२, ढोकाटोल मरुहिटी, काठमाडौँ; निधन क्षयरोगले २०१६ माघ १०; अर्को उपन्यास स्वास्नीमान्छे (२०११)।
- कथा काठमाडौँको ज्यापू किसान परिवार मा केन्द्रित; वि.सं. २०११ को लगातार ठुलो वर्षा र बाढीबाट प्रभावित।
- मुख्य पात्र: अष्टनारान, लतमाया, शिवनारान, पुननारान, हर्षनारान, नानीथकुँ; खल पात्र: डाक्टर गोदत्तप्रसाद, सुरमान सुब्बा, रामबहादुर; सहायक: रञ्जनादेवी, रामखेलावन राउत, पुतली तामाङ।
- किसान सिद्धान्त: किसान अन्नदाता हुन्; श्रम नै पूजा हो; बुबा मरे पनि असार बिगार्नु हुँदैन।
- विवाह: हर्षनारान-पुतली तामाङ र नानीथकुँ-रामखेलावन राउत — दाइजो र भोजभतेरबिना; अन्तरजातीय-अन्तरक्षेत्रीय एकताको सन्देश।
- अन्त्य: तीन दिनको वर्षाले बाढी र जीर्ण घर भत्काएर शिवनारानको सिङ्गो परिवारको अन्त्य; यही 'एक चिहान'।
- विधा: उपन्यास — बहुपात्र, बहुघटना, विस्तृत परिवेश, तृतीय पुरुष दृष्टिबिन्दु।
- भाषातत्त्व: काल (भूत, वर्तमान, भविष्यत्) र पक्ष (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अज्ञात, अभ्यस्त); पञ्चम वर्ण र शिरबिन्दुको प्रयोग।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'एक चिहान' उपन्यासका लेखक को हुन् ? [१]
- अष्टनारानका तीन छोराका नाम लेख्नुहोस्। [१]
- अष्टनारानले आफ्नो काजकिरियाका लागि कति रुपियाँ कहाँ गाडेर राखेका थिए ? [१]
- डाक्टर गोदत्तप्रसादले घरमा आउन कति रुपियाँ फी कबोल गराए ? [१]
- नानीथकुँको विवाह कोसँग भयो ? [१]
- उपन्यासको अन्त्य कसरी हुन्छ ? [१]
उत्तर
१. हृदयचन्द्रसिंह प्रधान।
२. शिवनारान, पुननारान र हर्षनारान।
३. पच्चीस रुपियाँ, छिँडीमा ढिकीनेर खाल्टो खनेर।
४. पाँच रुपियाँ।
५. मधेसी युवक रामखेलावन राउतसँग।
६. तीन दिनको लगातार वर्षाले बाढी र जीर्ण घर भत्किएर शिवनारानको परिवारको मृत्युमा।
शब्दभण्डार (३ अङ्क)
- दिइएका शब्द-अर्थको जोडा मिलाउनुहोस् : रुजु, कविराज, पेस्की, तल्सिङ, समवेदना, निर्दयी, अकर्मण्य, मुराद, सान्त्वना, हथुङ्गा, दागबत्ती, कृतज्ञता। [३]
- श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द लेख्नुहोस् : दिन, दिशा, शव, बाँस, प्रदान, कोस। [३]
- अनेकार्थक शब्दलाई फरक अर्थ दिने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : उत्तर, गोल, बाली, वर, हार, जाली। [३]
उत्तर
७. शब्दार्थ खण्डको तालिका हेर्नुहोस्।
८. दिन–दीन; दिशा–दिसा; शव–सब; बाँस–बास; प्रदान–प्रधान; कोस–कोश।
९. उत्तर — उनले सबै प्रश्नको उत्तर दिइन्; उत्तर दिशाबाट हावा चल्यो। गोल — पृथ्वी गोल छ; उसले खेलमा एक गोल गर्यो। बाली — यसपाली धानको बाली राम्रो भयो; हर्केको गाई बाली गएछ। वर — नारायणी नदीको वर मेरो घर छ; चौतारीमा वरको रुख छ। हार — उसले प्रतियोगितामा हार पायो; मैले उपहारमा हार दिएँ। जाली — जाली नोट चलाउनु अपराध हो; ऊ निकै जाली भएछ।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- अष्टनारानले श्रीमती, छोराहरू र छोरीलाई पहिलो परिच्छेदमा के भनेर सम्झाउँछन् ? [३]
- "प्रेम हुन केही गाह्रो छैन" भन्नुको तात्पर्य के हो ? [३]
- 'एक चिहान' उपन्यासमा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ? कुनै तीन बुँदा लेख्नुहोस्। [३]
- "कोटेश्वर अब मानिसका घारी र ठेलमठेल … आधुनिक जङ्गलमा फेरिसकेको थियो" — अनुच्छेदका आधारमा (क) 'उस्तरी बस्ती थिएन' भनेको के ? (ख) कोटेश्वरमा अहिले कस्ता मानिस बस्छन् ? [३]
- उपन्यासमा रोपाइँको दिन नानीथकुँ किन खुसी देखिन्छिन् ? [३]
उत्तर
१०. अष्टनारानले छोराछोरीलाई जन्माएपछि पनि गाँसबासको केही व्यवस्था गर्न नसकेको, सधैँ पूजा गरे पनि भगवान्ले नसुनेको दुःख सुनाउँदै उनीहरूलाई आमा र बहिनीलाई जस्तोसुकै कष्ट सहेर पनि हेला नगर्न भन्छन्। अब आफ्नो अन्तिम अवस्था आएकाले औषधि नगर्न र गाडेर राखेको २५ रुपियाँले काजकिरिया गर्न पनि भन्छन्।
११. मानिस सजिलै, छिटै र कुनै श्रम, बुद्धि वा समय नखर्चीकन प्रेम सम्बन्धमा जोडिन सक्छ। दुई समान मनका मानिसको दिल मिलेपछि उनीहरूले जाति, संस्कृति, दुरी र भाषासम्म हेर्दैनन्। यसैले प्रेम हुन गाह्रो हुँदैन भनिएको हो।
१२. (क) काठमाडौँ उपत्यकाको किसान समाज र वि.सं. २०११ को वरिपरिको समय। (ख) वर्षा र रोपाइँको मौसम, थोत्रो चुहिने घर। (ग) गरिबी, ऋण, कुप्रथा र सामन्ती शोषणको सामाजिक-आर्थिक परिवेश।
१३. (क) त्यहाँ अहिलेजस्तो घना बस्ती थिएन; तितेपातीका घारी र खरीका रुख मात्र थिए। (ख) नेता, कार्यकर्ता, सेना-पुलिस, वकिल-न्यायाधीश, साहु-महाजन, उद्योगी-व्यापारी र चोर-फटाहा सबै बस्छन्।
१४. नानीथकुँलाई थाहा छ, उनका बाबु अष्टनारानलाई रोपाइँको दिनमा जस्तो सुख अरू कुनै दिन हुँदैनथ्यो। त्यसैले आफ्नो मनमा पीडा भए पनि रोपाइँमा खुसी नहुनु पिताको आत्मालाई दुःख दिनु हो भन्ने सम्झेर उनी अरूजस्तै नाच्दै-गाउँदै खुसी मनाउँछिन्।
पाठगत बोध (८ अङ्क)
- 'एक चिहान' उपन्यासका आधारमा शिवनारानको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [८]
- डाक्टर गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बाका चरित्रमा पाइने समानता के के हुन्, उपन्यासका आधारमा लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर — प्रश्न १६
भूमिका. हृदयचन्द्रसिंह प्रधानको 'एक चिहान' उपन्यासमा डाक्टर गोदत्तप्रसाद र सुरमान सुब्बा दुवै खल पात्र हुन्। बाहिरबाट उनीहरू सहयोगी र प्रतिष्ठित देखिन्छन्, तर भित्रभित्र स्वार्थ बोकेका छन्।
पहिलो समानता — नानीथकुँप्रति अनैतिक लोभ. सुरमानले कारिन्दा रामबहादुरमार्फत विवाहको प्रस्ताव पठाएर र डाक्टरले भावुक प्रेम देखाएर दुवैले नानीथकुँलाई नै हात पार्न खोजेका छन्। दुवैको उद्देश्य उसको जवानी हो।
दोस्रो समानता — सहयोगको भेष. सुरमानले पठाएको देशी तान र डाक्टरको निःशुल्क उपचार गरिबको भलाइ जस्ता देखिन्छन्। तर शिवनारानले भनेका छन्, 'सामन्तीको दयाभित्र कुविचार हुन्छ' — यी दयामा स्वार्थ लुकेको छ।
तेस्रो समानता — पारिवारिक कर्तव्यको बेवास्ता. दुवै विवाहित र बालबच्चावाला हुँदाहुँदै अरूको घरको सरल युवतीतिर लागेका छन्। डाक्टरले पत्नी र छोराछोरीलाई बिर्सेर नानीथकुँको घरमा धाउँछन्।
चौथो समानता — निर्दयता र धूर्तता. अष्टनारान मरणासन्न हुँदा पनि डाक्टरले फी नपाई आउन मान्दैनन्; सुरमानले गरिब किसानको कमजोरीको फाइदा उठाउन रामबहादुरसँग झुठो कसम समेत खुवाउँछन्। दुवैमा मानवीय संवेदनाको अभाव छ।
पाँचौँ समानता — वर्गीय शक्तिको प्रयोग. दुवै धन, पद र शिक्षाको बलमा गरिबलाई थर्काउन सक्ने वर्गका प्रतिनिधि हुन्।
निष्कर्ष. यसरी दुवै पात्र तरिका फरक भए पनि शोषक समाजका दुई अनुहार हुन्। उनीहरूको चरित्रले गरिबले सहयोग र शोषणको भेद चिन्न सक्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
- नानीथकुँको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [८]
- रञ्जनादेवीको चरित्र चित्रण गर्नुहोस्। [८]
प्रश्न १७ र १८ मा यही एकाइको '५.५ पात्र परिचय' का नानीथकुँ र रञ्जनादेवीका अनुच्छेदलाई भूमिका, चारओटा गुण (प्रमाणसहित) र निष्कर्षको ढाँचामा फैलाउनुहोस्। नानीथकुँ: सरलता → डाक्टरको जाल → द्वन्द्व → रञ्जनादेवीको सम्झाइ → सम्बन्ध-त्याग → आत्मनिर्णय र विवाह। रञ्जनादेवी: शिक्षित → पतिलाई समझाउने → नानीथकुँलाई अस्मिता सिकाउने → नारी एकता।
उद्धरण र अंशका प्रश्न (४ अङ्क)
- "दुनियाँमा सब थोक हुन गाह्रो छ। समय लाग्छ, श्रम लाग्छ, बुद्धि खर्चिनुपर्छ तर प्रेम हुन केही गाह्रो छैन।" (क) प्रेम हुन केही गाह्रो छैन भन्नुको तात्पर्य के हो ? (ख) यस अंशमा प्रेमका बारेमा कसरी व्याख्या गरिएको छ ? [४]
- "रुपियाँ पैसा नभएर वा नपुगेर किसानलाई हाहाकार पर्ने अवस्था उहाँलाई जाहेर छ" — यो कुरा कसले, कसलाई र किन भनेका हुन् ? [४]
उत्तर
१९. (क) प्रेमका लागि समय, श्रम र बुद्धिको खर्च चाहिँदैन; दिल मिलेपछि मानिस एकै क्षणमा जोडिन सक्छ। (ख) प्रेमलाई जाति, संस्कृति, भाषा, दुरी र सुखदुःखले नरोक्ने बलियो तर छिटो जन्मने भावनाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यसले अल्लारे र भावुक प्रेम पछि दुःख दिन सक्ने चेतावनी पनि दिन्छ।
२०. यो कुरा सुरमान सुब्बाका कारिन्दा रामबहादुरले शिवनारानसँग भनेका हुन्। उनले आफ्नो वास्तविक उद्देश्य (नानीथकुँको हात मागेर सुरमानको प्रस्ताव दिने) लुकाई रोपाइँको बेलामा किसानलाई पैसा चाहिने कुराको बहाना बनाएर भावुक बनाउन खोजेका हुन्। रामबहादुर 'पहिलो दर्जाका धूर्त' हुन्।
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- 'एक चिहान' उपन्यासमा नेपाली समाजको कस्तो अवस्थाको चित्रण गरिएको छ, वर्णन गर्नुहोस्। [८]
- हर्षनारान-पुतली तथा नानीथकुँ-रामखेलावन राउतका बिचको विवाहबाट उपन्यासले के सन्देश दिन खोजेको छ, स्पष्ट पार्नुहोस्। [८]
- उपन्यासको अन्त्य तपाईँलाई ठिक कि बेठिक लाग्यो ? लेखक भएको भए कसरी अन्त्य गर्नुहुन्थ्यो ? [८]
नमुना उत्तर — प्रश्न २१
भूमिका. 'एक चिहान' वि.सं. २०११ को वरिपरिको काठमाडौँ उपत्यकाको समाजमा आधारित उपन्यास हो। यसमा वर्गीय असमानता, शोषण, अन्धविश्वास र गरिबीले थिचिएको समाजको यथार्थ चित्रण गरिएको छ।
१. दुई वर्गमा विभाजित समाज. एकातिर सुरमान सुब्बा, डाक्टर गोदत्तप्रसाद र साहु जस्ता शक्तिशाली हुने-खाने छन्; अर्कोतिर अष्टनारानका परिवार जस्ता किसान, सिकर्मी र ज्यामी छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य र न्यायमा हुने-खानेकै पहुँच छ।
२. सहयोगको भेषमा शोषण. सुरमानले तान पठाउनु र डाक्टरले उपचार गर्नु गरिबको भलाइ जस्तो देखिए पनि भित्र स्वार्थ छ। शिवनारानले 'सामन्तीको दयाभित्र कुविचार हुन्छ' भनी यो यथार्थ छर्लङ्ग पारेका छन्।
३. कुप्रथा र गरिबी. मृत्युपछि गरिने महँगो काजकिरिया, दानदक्षिणा, भोजभतेर र विवाहमा दाइजोले गरिबलाई ऋणमा डुबाउँछ। अष्टनारान र उनका सन्तानले यसको विरोध गर्छन्।
४. जातीय विभेद र चेतनाको सुरुआत. समाजमा जातपातको भेदभाव छ, तर हर्षनारान-पुतली तामाङ र नानीथकुँ-रामखेलावन राउतको विवाहले अन्तरजातीय एकताको नयाँ चेतना देखाउँछ।
५. श्रमजीवीको असुरक्षित जीवन. सारा जीवन मिहिनेत गर्ने किसानको घर जीर्ण छ; उनीहरू सुख सपना देखिरहेकै बेला प्राकृतिक प्रकोपमा बग्छन्। यसले सामाजिक व्यवस्थाले गरिबलाई सुरक्षा दिन नसकेको देखाउँछ।
निष्कर्ष. यसरी 'एक चिहान' ले २०११ सालको नेपाली समाजलाई वर्ग, सम्पत्ति, शिक्षा र प्रथाका दृष्टिले नग्न रूपमा देखाएको छ, र परिवर्तन श्रम, चेतना र एकताबाट सम्भव छ भन्ने सन्देश दिएको छ।
प्रश्न २२ — सन्देश: (क) दाइजो र भोजभतेर कुप्रथा हुन्, गरिबलाई ऋणमा पार्छन्; (ख) विवाहमा दुलाहा-दुलही मुख्य, आडम्बर होइन; (ग) नेवार-तामाङ र नेवार-मधेसी विवाह = हिमाल, पहाड, उपत्यका र तराईको एकता; (घ) आत्मीय प्रेम र गुणका आधारमा जीवनसाथीको छनोट — नानीथकुँको पहिलेको भावुक आकर्षणभन्दा फरक। प्रश्न २३ — आफ्नो मत स्पष्ट लेखेर कारण दिनुहोस्। ठिक भए: शीर्षक सार्थक हुने, समाजको निर्मम यथार्थ देखिने, गरिबलाई थिच्ने व्यवस्था तोडिनुपर्छ भन्ने जोड। बेठिक भए: सिङ्गो परिवार प्रकृतिले मेटाउनु अचानक र निराशावादी; वैकल्पिक अन्त्य — बाढीपछि बाँचेको सदस्य (जस्तै नानीथकुँ वा भाइ) ले अधुरो सपना बोकेर अघि बढ्ने आशा।
भाषातत्त्व (३ अङ्क)
- काल र पक्षका पाँच प्रकार उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [३]
- 'खेल्, हिँड्, खा, बस्, घुम्, नाच्' धातुबाट बनेका भूतकालिक क्रियापद प्रयोग गरी शैक्षिक भ्रमणबारे एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
२४. सामान्य (ऊ गयो), अपूर्ण (ऊ जाँदै थियो), पूर्ण (ऊ गएको थियो), अज्ञात (ऊ गएछ), अभ्यस्त (ऊ जान्थ्यो)।
२५. गत वर्ष हामी शैक्षिक भ्रमणमा चितवन गयौँ। बिहानै बसमा बस्यौँ र बाटोभर गीत गाउँदै हिँड्यौँ। पुगेपछि हामीले जङ्गलमा घुम्यौँ, हात्तीको पीठमा बस्यौँ र साँझ नदीकिनारमा खेल्यौँ। घर फर्किँदा सबै थाकेका थियौँ, तर भ्रमणबाट हामीले धेरै कुरा सिक्यौँ।
Practise more: Nepali question bank