Unit 4 · पाठ · 8 teaching hours · 20 min read
व्यावसायिक पत्र (व्यावहारिक लेखन)
What the syllabus asks for 10
- व्यावसायिक पत्रको परिचय र प्रकार
- पाठको नमुना पत्रको विश्लेषण
- व्यावसायिक पत्र लेख्ने विधि
- खाम लेखन
- अन्य व्यावहारिक लेखनका नमुना
- विधागत विशेषता — व्यावहारिक लेखन
- भाषाशैली र शब्दावली
- नमुना पत्रको समीक्षात्मक टिप्पणी
- शब्दार्थ
- पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
'व्यावसायिक पत्र' कुनै रचना होइन, व्यावहारिक लेखन सिकाउने पाठ हो। पाठ्यपुस्तकमा कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्रले ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनीलाई पठाएको आपूर्ति सम्झौतासम्बन्धी पत्र नमुनाका रूपमा दिइएको छ, र त्यसैको आधारमा खाम, भरपाई, तमसुक, करारनामा, मन्जुरीनामा, विज्ञापन, सूचना, बोलपत्र, टिप्पणी-आदेश र सम्पादकलाई चिठी सिकाइएको छ। कक्षा १२ को परीक्षामा व्यावहारिक लेखनबाट ४ अङ्क, प्रतिवेदन-टिप्पणीबाट ५ अङ्क र बुँदाटिपोट-सारांशबाट ५ अङ्क आउँछ; यस एकाइले तीनै क्षेत्रलाई छोएको छ। पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व वाक्यका प्रकार (सरल, मिश्र, संयुक्त) र 'य' तथा 'ए' को वर्णविन्यास हो।
(१) पत्रको ढाँचा — पत्रशीर्ष, मिति, पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर, प्रापक, विषय, व्यहोरा र हस्ताक्षर क्रमैसँग मिलाउनु; ढाँचा बिग्रे अङ्क कटिन्छ। (२) भरपाई, सूचना, विज्ञापन, तमसुक जस्ता नमुनाको पहिचान र लेखन। (३) दिइएको अनुच्छेदको एक तिहाइमा नबढ्ने सारांश। तीनओटै ठाउँमा 'सङ्क्षिप्त र सटीक' लेख्नु पहिलो सर्त हो।
4.1 व्यावसायिक पत्रको परिचय र प्रकार
कुनै संस्था, कम्पनी, कार्यालय वा व्यक्तिले आफ्नो व्यापार, सेवा वा कामको सिलसिलामा अर्का संस्था वा व्यक्तिलाई औपचारिक भाषा र निश्चित ढाँचामा लेखेर पठाउने पत्रलाई व्यावसायिक पत्र भनिन्छ।
व्यावसायिक पत्र निजी चिठीभन्दा फरक हुन्छ। यसमा भावना होइन, काम, तथ्य, मिति र निर्णय प्रधान हुन्छ; अभिलेखका लागि सुरक्षित राखिन्छ र कहिलेकाहीँ कानुनी प्रमाणका रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ।
| प्रकार | उद्देश्य | उदाहरण |
|---|---|---|
| सोधपुछ पत्र | मूल्य, वस्तुको विवरण वा सेवाबारे जानकारी माग्ने | पुस्तक पसलले प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग नयाँ पुस्तकको सूची माग्नु |
| माग/आदेश पत्र | वस्तु वा सेवा किन्न अनुरोध गर्ने | कम्पनीले कृषि उपजको आपूर्ति माग्नु |
| प्रस्ताव पत्र | सहकार्य वा बिक्री-वितरणको प्रस्ताव राख्ने | ज्वालामाई कम्पनीले सहकार्यको प्रस्ताव पठाउनु |
| स्वीकृति/प्रत्युत्तर पत्र | प्रस्ताव स्वीकार वा अस्वीकार गरी जवाफ दिने | पाठको कर्नाली केन्द्रको पत्र |
| गुनासो पत्र | गुणस्तर, ढिलाइ वा गल्तीबारे उजुरी गर्ने | बिग्रेको सामान आएकोमा उजुरी |
| भुक्तानी/सम्झना पत्र | बाँकी रकम तिर्न सम्झाउने | उधारो असुलीका लागि पत्र |
4.2 पाठको नमुना पत्रको विश्लेषण
पाठ्यपुस्तकको नमुना पत्रको बनावट यस्तो छ:
| क्रम | भाग | नमुनामा के आएको छ |
|---|---|---|
| १ | पत्रशीर्ष | कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र, चिसापानी, कैलाली |
| २ | मिति | २०७८/०१/०२ |
| ३ | पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर | प. स. र च. नं. |
| ४ | प्रापक | श्रीमान् प्रमुख, ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनी, कोहलपुर, बाँके |
| ५ | विषय | आपूर्ति सम्झौता सम्बन्धमा |
| ६ | व्यहोरा | प्राप्त पत्रको उल्लेख, प्रस्ताव स्वीकार, सहकार्यको अपेक्षा, वस्तुको सूची |
| ७ | समापन | भावना चौधरी, प्रबन्ध निर्देशक |
पत्रको व्यहोरा कसरी बनेको छ. पहिलो अनुच्छेदमा प्राप्त पत्रको मिति २०७७/१२/२५ उल्लेख गरी पत्र प्राप्त भएको जानकारी दिइएको छ। त्यसपछि प्रस्ताव सहर्ष स्वीकार गरिएको छ। तेस्रो कुरामा आफ्नो अघिल्ला सहकार्यको अनुभव जनाई यथाशीघ्र सम्झौता गर्न अनुरोध गरिएको छ। अन्त्यमा आफ्नो कम्पनीले दिन सक्ने वस्तुको सूची दिइएको छ — अन्न, माछामासु, दुग्ध पदार्थ, बिउबिजन, फर्निचर र घरेलु सामान।
पाठको नमुनामा पहिले प्रापकको सम्बोधन (श्रीमान् प्रमुख …) र ठेगाना, त्यसपछि विषय आएको छ। निजी चिठीको जस्तो 'आदरणीय…' लेखेर विषय नलेख्नुहोस्। विषय सधैँ 'सम्बन्धमा' शब्दमा टुङ्गिन्छ, जस्तै "विषय : आपूर्ति सम्झौता सम्बन्धमा।"
4.3 व्यावसायिक पत्र लेख्ने विधि
चरण १ — पत्रशीर्ष. सबैभन्दा माथि पठाउने संस्थाको नाम र ठेगाना लेखिन्छ। हाम्रो नमुनामा 'कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र, चिसापानी, कैलाली'। यो बिचमा वा सिङ्गो चौडाइमा लेखिन्छ।
चरण २ — मिति र सङ्ख्या. मिति (२०७८/०१/०२ ढाँचामा) दायाँतिर; पत्र सङ्ख्या (प. स.) र चलानी नम्बर (च. नं.) बायाँतिर लेखिन्छ। चलानी नम्बर पठाउने संस्थाको दर्ता पुस्तिकाको क्रमसङ्ख्या हो, जसले पत्रलाई अभिलेखमा खोज्न मद्दत गर्छ।
चरण ३ — प्रापक. 'श्रीमान्' वा 'श्री' लेखेर पदको नाम, संस्थाको नाम र ठेगाना लेखिन्छ।
चरण ४ — विषय. एक वाक्यको सङ्क्षिप्त शीर्षक, अन्त्यमा 'सम्बन्धमा'।
चरण ५ — व्यहोरा. तीनओटा अनुच्छेदमा — (क) सन्दर्भ र प्राप्त पत्रको उल्लेख, (ख) मुख्य कुरा र निर्णय, (ग) अनुरोध वा अपेक्षा। भाषा औपचारिक, छोटो र स्पष्ट हुनुपर्छ।
चरण ६ — समापन. दस्तखत, नाम र पद।
प्रश्न. हालसालै प्रकाशित पुस्तक पठाइदिन भनी तपाईँको घरनजिकैको पुस्तक पसलले नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, कमलादी, काठमाडौँलाई लेख्ने पत्र लेख्नुहोस्। [४]
नमुना उत्तर.
साहित्य पुस्तक पसल बजार चोक, ०००००
प. स. : ००० च. नं. : ००० मिति : २०८२/०१/१५
श्रीमान् कुलपति नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान कमलादी, काठमाडौँ ।
विषय : नयाँ प्रकाशित पुस्तक पठाइदिने सम्बन्धमा ।
यस पसलले विगत धेरै वर्षदेखि साहित्य, भाषा र अनुसन्धानका पुस्तक बिक्री-वितरण गर्दै आएको छ। हाम्रा ग्राहक र पाठकबाट प्रतिष्ठानबाट हालसालै प्रकाशित पुस्तकको माग बढ्दै गएको छ।
अतः प्रतिष्ठानबाट हालसालै प्रकाशित पुस्तकको सूची, मूल्य र पसललाई दिइने बिक्री कमिसनसहित पुस्तक पठाइदिन हुन अनुरोध छ। मूल्य भुक्तानी पुस्तक प्राप्त भएपछि नियमानुसार गरिने व्यहोरा जानकारी गराउँछु ।
भवदीय ००००० सञ्चालक
यो नमुनामा ढाँचा (शीर्ष, मिति, प्रापक, विषय, व्यहोरा, दस्तखत) र भाषा (औपचारिक, 'अनुरोध छ' मा टुङ्गिने) दुवै मिलेको छ।
4.4 खाम लेखन
पत्र पठाउँदा खाम पनि निश्चित ढाँचामा लेखिन्छ। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा बायाँ माथिपट्टि पठाउने (नाम र ठेगाना), दायाँ माथि टिकट र तल दायाँतिर पाउने (प्रापकको नाम र ठेगाना) लेखिएको छ।
| भाग | खाममा ठाउँ | नमुना |
|---|---|---|
| पठाउने | बायाँ माथि | कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र, चिसापानी २, कैलाली |
| टिकट | दायाँ माथि | हुलाक टिकट |
| पाउने | तल दायाँतिर | श्री ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनी, कोहलपुर ३, बाँके |
4.5 अन्य व्यावहारिक लेखनका नमुना
(क) भरपाई
भरपाई भनेको पैसा वा वस्तु बुझिलिएको प्रमाणका रूपमा बुझ्नेले दिने लिखित कागज हो। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा जुम्ला कृषि ज्ञान कार्यालयको कार्यशालामा विज्ञ प्रस्तोताले पारिश्रमिक बुझिलिएको भरपाई छ।
भरपाई नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट उपहारस्वरूप प्राप्त बृहत् नेपाली शब्दकोश दुई प्रति कालिका पुस्तकालय, रसुवाका लागि तपसिलबमोजिम बुझिलिई यो भरपाई गरिदियौँ।
तपसिल : बृहत् नेपाली शब्दकोश — दुई प्रति
बुझिलिने : ०००००, प्रमुख, कालिका पुस्तकालय, रसुवा दस्तखत : ००००० मिति : २०८२ साल ०००००
(ख) तमसुक
तमसुक भनेको ऋण लिएको र फिर्ता गर्ने कबोल गरेको कानुनी लिखत हो। यसमा ऋण लिने (आसामी), ऋण दिने (साहु), रकम (अङ्क र अक्षरमा), ब्याजदर, चुक्ता गर्ने अवधि, कबोल, साक्षी, लेखक र मिति अनिवार्य हुन्छन्। नमुनामा जयप्रसाद पराजुलीले गङ्गाराम दाहालबाट रु. ५०,०००।– (अक्षरेपि पचास हजार मात्र) वार्षिक आठ प्रतिशत ब्याजमा लिई दुई वर्षभित्र सावाँ-ब्याज चुक्ता गर्ने कबोल गरेका छन्। साक्षीको र आसामीको औँठा छापसमेत राखिन्छ।
(ग) सम्झौता पत्र / करारनामा
करारनामा दुई पक्षबिच कुनै काम गर्ने र त्यसबापत पारिश्रमिक दिने सर्तसहितको लिखित सम्झौता हो। नमुनामा कमलामाई नगरपालिकाले (पहिलो पक्ष) दयाराम उपाध्यायलाई (दोस्रो पक्ष) कार्यालय सहयोगीका रूपमा एक वर्षका लागि मासिक रु. १३,५००।– पारिश्रमिकमा राखेको छ।
| अङ्ग | नमुनामा |
|---|---|
| पक्ष | पहिलो पक्ष र दोस्रो पक्ष |
| कामको विवरण | कार्यालय सहयोगीका रूपमा तोकिएका काम |
| पारिश्रमिक | मासिक रु. १३,५००।– |
| सम्झौता भङ्गको सर्त | कम्तीमा १५ दिनको लिखित सूचना |
| बिदा | महिनामा १ दिन, सञ्चित नहुने |
| चाडपर्व खर्च | एक महिनाको तलब बराबर |
| अवधि | २०७८ साउन १ देखि २०७९ असार मसान्तसम्म |
| दस्तखत र रोहबर | दुवै पक्ष र वडा अध्यक्ष/वडा सचिव |
(घ) मन्जुरीनामा
मन्जुरीनामा भनेको कुनै व्यक्तिले आफ्नो हक वा काम अर्काले गर्न दिएको सहमतिको लिखित कागज हो। नमुनामा अनुसन्धानको दोस्रो किस्ता रकम आफ्नो तर्फबाट अर्को अनुसन्धाताले बुझ्न पाउने गरी जयेश्वर साहले राजर्षि जनक अध्ययन अनुसन्धान प्रतिष्ठानलाई मन्जुरी दिएका छन्।
(ङ) विज्ञापन र सूचना
विज्ञापन वस्तु, सेवा वा रिक्त पदको जानकारी सार्वजनिक गर्ने लेख हो। सूचना कार्यक्रम, मिति र काम जानकारी गराउने आधिकारिक लेख हो। नमुनामा ज्योति माध्यमिक विद्यालयले नेपाली शिक्षक पदमा दरखास्त आह्वान गरेको छ, राप्ती यातायात सेवाले बिजुली बसको प्रचार गरेको छ, र लुम्बिनी साहित्य समाजले कविता महोत्सवको सूचना दिएको छ।
प्रश्न. नयाँ वर्षका दिन १२ कक्षाका सबै विद्यार्थी शैक्षिक भ्रमणमा जाने विषयमा विद्यालयका प्रधानाध्यापकबाट जारी हुने सूचना लेख्नुहोस्। [४]
नमुना उत्तर.
शैक्षिक भ्रमणसम्बन्धी सूचना मिति : २०८२/०१/०१
यस विद्यालयका कक्षा १२ का सम्पूर्ण विद्यार्थीलाई नयाँ वर्षको अवसरमा शैक्षिक भ्रमणमा लगिने भएकाले इच्छुक सबै विद्यार्थीले सोही दिन बिहान ६ बजे विद्यालयको प्राङ्गणमा उपस्थित हुन यो सूचनामार्फत जानकारी गराइन्छ।
कार्यक्रमको विवरण मिति : ००००० गन्तव्य : ००००० उपस्थित हुने समय : बिहान ६ बजे खर्च : ००००० सम्पर्क : कक्षाशिक्षक
प्रधानाध्यापक
सूचनाका अनिवार्य अङ्ग: शीर्षक, मिति, व्यहोरा (को, कहिले, कहाँ, किन), कार्यक्रमको विवरण, जारी गर्नेको नाम र पद।
(च) बोलपत्र
बोलपत्र भनेको निर्माण वा खरिद जस्ता कामका लागि आइच्छुक फर्म वा कम्पनीबाट मूल्यसहितको प्रस्ताव आह्वान गर्ने सूचना हो। नमुनामा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको रेसुङ्गा क्याम्पसले अनुसन्धान पत्रिका छपाइका लागि सिलबन्दी बोलपत्र आह्वान गरेको छ। यसमा बोलपत्र फाराम पाइने र दर्ता गर्ने अन्तिम मिति, धरौटी, आवश्यक कागजात (नागरिकता, व्यवसाय दर्ता, कर चुक्ता आदि), बोलपत्र खोल्ने समय र स्वीकृत गर्ने अधिकार सुरक्षित रहने जस्ता सर्त हुन्छन्।
(छ) टिप्पणी र आदेश
टिप्पणी कार्यालयभित्रका कर्मचारीले कुनै विषयको तथ्य, विश्लेषण र सुझाव लेखी निर्णयका लागि माथिल्लो अधिकारीसमक्ष पेस गर्ने आन्तरिक लेखन हो। आदेश पेस भएको टिप्पणी हेरी प्रमुखले गरेको निर्णय हो। नमुनामा पूर्वाधार विकास कार्यालय, गाईघाट उदयपुरका शाखा अधिकृतले तीन कम्पनीको कबोल अङ्क तुलना गरी सबैभन्दा कम कबोल (रु. ४,८४,०००।–, लागत अनुमानभन्दा १.२२% घटी) गर्ने पञ्चमी निर्माण सेवालाई कार्यादेश दिन पेस गरेका छन् र कार्यालय प्रमुखले स्वीकृत गरेका छन्।
| टिप्पणीको भाग | नमुनामा |
|---|---|
| कार्यालय र मिति | पूर्वाधार विकास कार्यालय, गाईघाट, २०७७/०८/३१ |
| शीर्षक | टिप्पणी र आदेश |
| प्रापक | श्रीमान् कार्यालय प्रमुख |
| विषय | दरभाउपत्र स्वीकृति सम्बन्धमा |
| पृष्ठभूमि | स्वीकृत कार्यक्रम र दररेट माग गरिएको पत्र |
| तथ्य र तुलना | तीन कम्पनीको तुलनात्मक तालिका |
| सुझाव | सबैभन्दा कम कबोल गर्नेलाई कार्यादेश |
| पेस गर्ने | शाखा अधिकृतको दस्तखत |
| निर्णय र आदेश | कार्यालय प्रमुखको स्वीकृति |
(ज) सम्पादकलाई चिठी
सम्पादकलाई चिठी भनेको सार्वजनिक समस्या वा समसामयिक विषयमा पत्रिकाका सम्पादकलाई लेखेर सम्बद्ध पक्षको ध्यानाकर्षण गराउन पठाइने पत्र हो। नमुनामा शिव पोखरेलले गोरखापत्रका सम्पादकलाई बढ्दो प्रदूषण र यसको समाधानका उपाय (विद्युतीय सवारी, वृक्षरोपण, आगलागी रोकथाम) उल्लेख गरी चिठी लेखेका छन्।
मिति → श्रीमान् सम्पादक, पत्रिकाको नाम, ठेगाना → विषय : ध्यानाकर्षण सम्बन्धमा → व्यहोरा (समस्या, कारण, समाधानका सुझाव, अपेक्षा) → भवदीय, नाम र ठेगाना।
4.6 विधागत विशेषता — व्यावहारिक लेखन
दैनिक, कार्यालयीय, व्यापारिक वा कानुनी काम चलाउन निश्चित ढाँचा र औपचारिक भाषामा लेखिने तथ्यपरक लेखनलाई व्यावहारिक लेखन भनिन्छ।
| विशेषता | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| निश्चित ढाँचा | पत्रशीर्ष, मिति, प. स., च. नं., प्रापक, विषय, व्यहोरा, दस्तखत |
| औपचारिक भाषा | "सहर्ष स्वीकार गर्छ", "यथाशीघ्र", "अनुरोध गर्छ" |
| सङ्क्षिप्तता | व्यहोरा तीन-चार अनुच्छेदमै टुङ्गिन्छ |
| स्पष्टता | एउटा पत्रमा एउटै विषय; मिति, रकम र मापन अङ्क र अक्षर दुवैमा |
| तथ्यपरकता | प्राप्त पत्रको मिति २०७७/१२/२५; वस्तुको सूची |
| प्रमाण र अभिलेख | प. स., च. नं., भरपाई, दस्तखत, साक्षी |
| निर्धारित उद्देश्य | सहकार्य, आपूर्ति, ऋण, करार, सूचना जस्ता काम पूरा गर्नु |
| भावनाहीन तटस्थ स्वर | निजी सम्बन्धको मीठो शब्द, कविता वा अलङ्कार हुँदैन |
पाठमै दिइएको सुनिता दङ्गालको चिठी निजी चिठी हो — 'दाजु' भनी सम्बोधन, गाउँको खबर र आत्मीय अपेक्षा छ; शीर्ष, विषय र चलानी नम्बर छैन। कर्नाली केन्द्रको पत्र व्यावसायिक पत्र हो। परीक्षामा व्यावसायिक पत्र सोध्दा निजी चिठीको भावुकता र 'तपाईँको प्यारी बहिनी' जस्तो अन्त्य नराख्नुहोस्।
4.7 भाषाशैली र शब्दावली
- शैली: औपचारिक, प्रशासनिक, सङ्क्षिप्त र तथ्यपरक। वाक्य छोटा र एकै अर्थ दिने हुन्छन्।
- शब्दस्रोत: तत्सम र संस्कृतनिष्ठ शब्द (प्रबन्ध, अवगत, दीर्घकालीन, सङ्कलित, वितरण, सहकार्य, प्रस्ताव, यथाशीघ्र, सहर्ष) र कार्यालयीय प्रचलित शब्द (तपसिल, बुझिलिनु, सक्कल, चुक्ता)।
- आदर: 'यस कम्पनी', 'त्यस कम्पनी', 'अनुरोध छ' जस्ता अन्य-पुरुष र आदरार्थी प्रयोग।
- समापनका सूत्र: 'भवदीय' (सम्बोधित व्यक्तिप्रति आदर देखाउने अन्त्य), 'सादर अनुरोध छ', 'धन्यवाद'।
- सङ्केत शब्द: 'उपर्युक्त विषयमा', 'मिति ०००० को पत्रानुसार', 'तपसिलबमोजिम', 'सम्बन्धमा'।
4.8 नमुना पत्रको समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष. कर्नाली केन्द्रको पत्र छोटो, स्पष्ट र ढाँचामा मिलेको छ। प्राप्त पत्रको मिति उल्लेख गर्दा सन्दर्भ स्पष्ट भएको छ, प्रस्ताव स्वीकारको निर्णय पहिलो अनुच्छेदमै आएको छ र अन्त्यमा वस्तुको सूची दिँदा आगामी काम सजिलो भएको छ। भाषा औपचारिक र विनम्र छ।
कमजोर पक्ष. पत्रमा मूल्य वा पैसा सम्बन्धी सर्त, आपूर्तिको मात्रा र समयसीमा छैन; 'हाम्रो वेबसाइटमा उपलब्ध छ' भनेर मूल्यसूची पत्रभित्र दिइएको छैन। सूचीमा माछा, खसी, कुखुरा र फर्निचर एउटै क्रममा राखिँदा वर्गीकरण अलि कमजोर देखिन्छ।
समग्र मूल्याङ्कन. यो नमुना एउटा पहिलो प्रत्युत्तर पत्रका रूपमा राम्रो छ। पत्रको ढाँचा सिक्न यो पर्याप्त छ; वास्तविक सम्झौताका लागि भने मूल्य, मात्रा र समयसहितको दोस्रो चरणको पत्र चाहिन्छ।
4.9 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रबन्ध | बन्दोबस्त, चाँजोपाँजो |
| अवगत | जानेको वा बुझेको |
| सहर्ष | खुसीसाथ, खुसीले युक्त |
| दीर्घकालीन | लामो समय |
| सङ्कलित | बटुलिएको |
| वितरण | बाँडफाँड |
| सहकार्य | दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्ति वा संस्थाले मिलेर गरिने काम |
| प्रस्ताव | कुनै कामको आरम्भ वा सम्पादनका लागि प्रस्तुत गरिएको विचार |
| यथाशीघ्र | जतिसक्दो चाँडो |
| तपसिल | विस्तृत विवरणको सूची |
| सक्कल | मौलिक प्रति, नक्कल होइन |
| चुक्ता | पूरा तिरेको, बाँकी नरहेको |
| सावाँ | ऋणमा लिएको मूल रकम |
| आसामी | ऋण लिने वा कुनै काममा बाँधिने व्यक्ति |
| रोहबर | कागजमा उपस्थित रही प्रमाणित गर्ने व्यक्ति |
| अक्षरेपि | अक्षरमा पनि |
| धरौटी | जमानतका रूपमा राखिएको रकम |
| बोलपत्र | निर्माण वा खरिदका लागि मूल्यसहितको प्रस्ताव आह्वान गर्ने सूचना |
| भवदीय | तपाईँको (पत्रको अन्त्यमा प्रयोग हुने आदरार्थी शब्द) |
| ध्यानाकर्षण | ध्यान तान्ने काम |
4.10 पाठसँग जोडिएको भाषातत्त्व
(क) वाक्यका प्रकार — सरल, मिश्र र संयुक्त
| प्रकार | परिचय | उदाहरण |
|---|---|---|
| सरल वाक्य | एउटा मात्र उद्देश्य र विधेय भएको | हावा चल्यो। |
| मिश्र वाक्य | एउटा प्रधान उपवाक्य र एक वा बढी आश्रित उपवाक्य (जब–तब, भने, कि) भएको | जब हावा चल्यो तब जाडो भयो। |
| संयुक्त वाक्य | दुई वा बढी स्वतन्त्र उपवाक्य र, अनि, तर, वा जस्ता संयोजकले जोडिएको | हावा चल्यो अनि जाडो भयो। |
पाठ्यपुस्तकका अभ्यास (हल):
| सरल वाक्य | मिश्र वाक्य | संयुक्त वाक्य |
|---|---|---|
| किताब बजारमा आयो। म किताब पढ्छु। | जब किताब बजारमा आयो तब म किताब पढ्छु। | किताब बजारमा आयो र म किताब पढ्छु। |
| पानी पर्यो। बाटो हिलो भयो। | पानी परेकाले बाटो हिलो भयो। | पानी पर्यो अनि बाटो हिलो भयो। |
| उसले परिश्रम गर्यो। उसले मिठो फल पायो। | उसले परिश्रम गरेकाले मिठो फल पायो। | उसले परिश्रम गर्यो र मिठो फल पायो। |
| नेपाल सुन्दर छ। संसारलाई थाहा छ। | नेपाल सुन्दर छ भन्ने कुरा संसारलाई थाहा छ। | नेपाल सुन्दर छ र संसारलाई यो थाहा छ। |
(ख) 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास
'य' र 'ए' एउटै जस्तो सुनिने ठाउँमा गडबड हुन्छ, विशेषगरी क्रियापदमा।
| 'ए' भएका शब्द | 'य' भएका शब्द |
|---|---|
| एक, एघार, एकतिस, एकाउन्न, एकता, एकाग्र, एकादशी, एकान्त | वायु, अनुयायी, यही, यसो, यस्तो, यस, त्यस, योग्य |
| गए, आए, खाए, भए, लिए, दिएँ, लाएँ, खाएँ, पढाएँ, दिएर | पेय, शिष्य, दृश्य, हास्य, कार्य, वाक्य, गद्य, पद्य |
नियम: क्रियाको भूतकालमा 'ए' (गए, खाए, दिएँ), भने तत्सम शब्दको अन्त्यमा 'य' (शिष्य, दृश्य, कार्य) आउँछ।
एकाइको सारांश
- 'व्यावसायिक पत्र' व्यावहारिक लेखन सिकाउने पाठ हो; नमुना पत्र कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्रले ज्वालामाई कम्पनीलाई लेखेको आपूर्ति सम्झौतासम्बन्धी पत्र हो।
- पत्रको क्रम: पत्रशीर्ष → मिति, प. स. र च. नं. → प्रापक → विषय → व्यहोरा → दस्तखत, नाम, पद।
- विषयको अन्त्य 'सम्बन्धमा' ले हुन्छ; पहिले सम्बोधन, पछि विषय लेखिन्छ।
- खाममा: पठाउने (बायाँ माथि), टिकट (दायाँ माथि), पाउने (तल दायाँ)।
- व्यावहारिक लेखनका नमुना: भरपाई, तमसुक, करारनामा, मन्जुरीनामा, विज्ञापन/सूचना, बोलपत्र, टिप्पणी-आदेश, सम्पादकलाई चिठी।
- तमसुकका अङ्ग: आसामी, साहु, रकम (अङ्क र अक्षरमा), ब्याजदर, अवधि, साक्षी, मिति।
- निजी चिठी र व्यावसायिक पत्र फरक छन्: भावना र आत्मीयता बनाम तथ्य र औपचारिकता।
- भाषातत्त्व: वाक्यका तीन प्रकार — सरल, मिश्र, संयुक्त; 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास।
अभ्यास प्रश्न
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- व्यावसायिक चिठीको सबैभन्दा माथि के लेखिन्छ ? [१]
- पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर कुन अक्षरले जनाइन्छ ? [१]
- व्यावसायिक चिठीमा सम्बोधन र विषयको रखाइक्रम कस्तो हुन्छ ? [१]
- 'भवदीय' शब्द कहिले प्रयोग हुन्छ ? [१]
- तमसुकमा रकम कुन दुई रूपमा लेखिन्छ ? [१]
उत्तर
१. पठाउने संस्थाको नाम र ठेगाना (पत्रशीर्ष)।
२. क्रमशः 'प. स.' र 'च. नं.' ले।
३. पहिले सम्बोधन (प्रापकको पद, संस्था, ठेगाना) र त्यसपछि विषय लेखिन्छ।
४. पत्रको अन्त्यमा, दस्तखतभन्दा अघि आदर जनाउन।
५. अङ्क र अक्षर (अक्षरेपि) दुवैमा।
शब्दभण्डार (३ अङ्क)
- शब्द र अर्थको जोडा मिलाउनुहोस् : प्रबन्ध, अवगत, दीर्घकालीन, सङ्कलित, वितरण, सहकार्य, प्रस्ताव, यथाशीघ्र, सहर्ष। [३]
- विपरीतार्थक शब्द लेख्नुहोस् : हार, दाहिने, रुनु, आफ्नो, दिन, आय, सक्कली, निराशा, प्रतिकूल, जस। [३]
- लघुतावाचक शब्द लेख्नुहोस् : किरो, कोदालो, गाग्रो, चिम्टा, चरो, थाल, ठेको, पुस्तक। [३]
उत्तर
६. प्रबन्ध – बन्दोबस्त; अवगत – जानेको, बुझेको; दीर्घकालीन – लामो समय; सङ्कलित – बटुलिएको; वितरण – बाँडफाँड; सहकार्य – मिलेर गरिने काम; प्रस्ताव – कामका लागि प्रस्तुत विचार; यथाशीघ्र – जतिसक्दो चाँडो; सहर्ष – खुसीसाथ।
७. हार × जित; दाहिने × देब्रे; रुनु × हाँस्नु; आफ्नो × पराया; दिन × रात; आय × व्यय; सक्कली × नक्कली; निराशा × आशा; प्रतिकूल × अनुकूल; जस × अपजस।
८. किरो – किरी; कोदालो – कोदाली; गाग्रो – गाग्री; चिम्टा – चिम्टी; चरो – चरी; थाल – थाली; ठेको – ठेकी; पुस्तक – पुस्तिका।
छोटो उत्तर (३ अङ्क)
- व्यावसायिक पत्रका अनिवार्य अङ्ग क्रमसँग लेख्नुहोस्। [३]
- दिइएको सुनिता दङ्गालको चिठी पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् : (क) गाउँमा के सुरु भएको छ ? (ख) जगराम काकाले कसरी आम्दानी गर्नुभयो ? (ग) कोरोना महामारीपछि गाउँमा कस्तो परिवर्तन भएको छ ? (घ) कृषिमा आधुनिकीकरण र व्यावसायीकरण भनेको के हो ? [३]
- खाम कसरी लेखिन्छ ? नमुनासहित देखाउनुहोस्। [३]
- तमसुक र करारनामाबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
९. पत्रशीर्ष (संस्थाको नाम र ठेगाना), मिति, पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर, प्रापकको सम्बोधन र ठेगाना, विषय, व्यहोरा, दस्तखत, नाम र पद।
१०. (क) गाउँमा कृषि जागरण सुरु भएको छ। (ख) जगराम काकाले बाख्रापालन र तरकारी खेतीबाट यस वर्ष दश लाख आम्दानी गर्नुभयो। (ग) धेरै युवा गाउँ फर्किँदै छन्, कृषिमा आधुनिकीकरण र व्यावसायीकरण सुरु भएको छ, कृषिजन्य उद्योग खुलेका छन् र सडक, कुलो, बिजुली, खानेपानीका काम भइरहेका छन्। (घ) आधुनिकीकरण भनेको परम्परागत खेतीलाई नयाँ प्रविधि, उन्नत बिउ र यन्त्रको प्रयोगले सुधार्नु हो; व्यावसायीकरण भनेको आफ्नै खपतका लागि गरिने खेतीलाई बजारका लागि नाफामुखी उत्पादनमा बदल्नु हो।
११. खाममा बायाँ माथि पठाउनेको नाम र ठेगाना, दायाँ माथि टिकट र तल दायाँतिर पाउनेको नाम र ठेगाना लेखिन्छ। जस्तै — पठाउने: कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र, चिसापानी २, कैलाली; पाउने: श्री ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनी, कोहलपुर ३, बाँके।
१२. तमसुक ऋण लिएको र फर्काउने कबोल गरेको एकतर्फी लिखत हो, जसमा रकम, ब्याज र अवधि हुन्छ। करारनामा दुई पक्षबिच काम र पारिश्रमिकसम्बन्धी दुवै पक्षका सर्त भएको सम्झौता हो, जसमा दुवै पक्ष र रोहबरको दस्तखत हुन्छ।
पाठगत बोध (४ अङ्क)
- पाठमा उल्लेख भएअनुसार ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनी, कोहलपुर, बाँकेले कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र, चिसापानी, कैलालीलाई मिति २०७७/१२/२५ मा लेखेको पत्र कस्तो हुन सक्छ, अनुमान गरी लेख्नुहोस्। [४]
नमुना उत्तर
ज्वालामाई उपभोग्य वस्तु सङ्कलन तथा वितरण कम्पनी कोहलपुर, बाँके ।
प. स. : ००० च. नं. : ००० मिति : २०७७/१२/२५
श्रीमान् प्रबन्ध निर्देशक कर्नाली उत्पादन तथा वितरण केन्द्र चिसापानी, कैलाली ।
विषय : उत्पादित वस्तुको बिक्री-वितरणसम्बन्धी सहकार्यको प्रस्ताव सम्बन्धमा ।
यस कम्पनी बाँके र आसपासका जिल्लामा उपभोग्य वस्तुको सङ्कलन तथा वितरणको काम गर्दै आएको छ। त्यस केन्द्रबाट उत्पादित तथा सङ्कलित कृषि तथा घरेलु उत्पादनको गुणस्तर र माग राम्रो रहेको हामीले जानकारी पाएका छौँ।
अतः त्यस केन्द्रबाट उत्पादित तथा सङ्कलित वस्तुको बिक्री-वितरणको जिम्मा यस कम्पनीलाई दिई दुई संस्थाबिच सहकार्य गर्न प्रस्ताव गर्छौँ। प्रस्ताव स्वीकार्य भए वस्तुको विवरण, मूल्यसूची र सम्झौताका सर्तसहित जानकारी गराइदिनुहुन अनुरोध छ।
भवदीय ००००० कार्यकारी निर्देशक
- यही एकाइको नमुनालाई आधार मानी दिइएको कार्यालयीय चिठीको प्रत्युत्तर लेख्नुहोस् : पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सानोठिमी, भक्तपुरले नेचासल्यान गाउँपालिका, सोलुखुम्बुलाई विद्यालय पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तकसम्बन्धी अभिमुखीकरण, तालिम र अन्तरक्रिया कार्यक्रम सञ्चालनको प्रस्ताव पठाएको छ। [४]
नमुना उत्तर
नेचासल्यान गाउँपालिका गाउँ कार्यपालिकाको कार्यालय, सोलुखुम्बु ।
प. स. : ००० च. नं. : ००० मिति : २०७८/०२/१५
श्रीमान् कार्यकारी निर्देशक पाठ्यक्रम विकास केन्द्र सानोठिमी, भक्तपुर ।
विषय : अभिमुखीकरण कार्यक्रम सञ्चालन सम्बन्धमा ।
त्यस केन्द्रको मिति २०७८/०२/०७ को पत्र प्राप्त भई व्यहोरा अवगत भयो। स्थानीय तहसँगको सहकार्यमा विद्यालय पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने केन्द्रको प्रस्तावप्रति यस गाउँपालिका आभारी छ।
यस गाउँपालिकाका शिक्षक र प्रधानाध्यापकका लागि दुई दिने अभिमुखीकरण कार्यक्रम आवश्यक भएकाले प्रस्तावको सहर्ष स्वीकार गरिन्छ। सहभागीको सङ्ख्या ०००, कार्यक्रम स्थल गाउँपालिकाको सभाहल र सम्भावित मिति ०००००।
अतः कार्यक्रमको प्रकृति, लागत र विस्तृत योजनासहित आवश्यक जानकारी यथाशीघ्र उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध छ।
भवदीय ००००० प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत
सारांश लेखन (५ अङ्क)
- दिइएको अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपी एक तिहाइमा नबढ्ने सारांश लेख्नुहोस् (नेपालका पाँच हावापानीको अनुच्छेद — उष्ण मनसुनी, न्यानो समशीतोष्ण, ठन्डा समशीतोष्ण, लेकाली र हिमाली)। [५]
नमुना उत्तर
बुँदाटिपोट. १. नेपालमा उचाइअनुसार मुख्यतः पाँच हावापानी पाइन्छ — उष्ण मनसुनी, न्यानो समशीतोष्ण, ठन्डा समशीतोष्ण, लेकाली र हिमाली। २. उष्ण मनसुनी हावापानी १२०० मिटरसम्म हुन्छ; गर्मीमा तापक्रम १५–४० डिग्री र वर्षा करिब २०० सेन्टिमिटर हुन्छ। ३. न्यानो समशीतोष्ण (१२००–२१०० मिटर) र ठन्डा समशीतोष्ण (२१००–३३०० मिटर) मा उचाइसँगै तापक्रम र वर्षा घट्दै जान्छ; दोस्रोमा हिउँदमा हिउँ पर्छ। ४. लेकाली (३३००–५००० मिटर) मा जाडोमा तापक्रम शून्यभन्दा तल र वर्षा करिब ४० सेन्टिमिटर हुन्छ; हिमाली (५००० मिटरभन्दा माथि) मा तापक्रम प्रायः ऋणात्मक हुन्छ र वर्षा हिउँका रूपमा पर्छ।
सारांश. नेपालमा समुद्री सतहबाट उचाइअनुसार उष्ण मनसुनी, न्यानो समशीतोष्ण, ठन्डा समशीतोष्ण, लेकाली र हिमाली गरी पाँच प्रकारको हावापानी पाइन्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम र वर्षा घट्दै जान्छ। तराई-चुरे क्षेत्रमा गर्मी ४० डिग्रीसम्म पुग्छ र वर्षा करिब २०० सेन्टिमिटर हुन्छ भने हिमाली भेगमा तापक्रम प्रायः ऋणात्मक हुन्छ र वर्षा हिउँको रूपमा पर्छ।
जाँच. मूल अनुच्छेदको लगभग एक तिहाइभित्रै (करिब ८०–९० शब्द) सारांश राखिएको छ, आफ्नै भाषा प्रयोग गरिएको छ र नयाँ कुरा थपिएको छैन।
भरपाई र टिप्पणी (४–५ अङ्क)
- दिइएको भरपाईको नमुना हेरी नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट कालिका पुस्तकालय, रसुवालाई उपहारस्वरूप प्रदान गरिएको बृहत् नेपाली शब्दकोश (दुई प्रति) त्यस पुस्तकालयका प्रमुखले बुझिलिएको भरपाईको नमुना तयार पार्नुहोस्। [४]
- 'हाम्रो विद्यालयमा पुस्तकालयको आवश्यकता' विषयमा प्रधानाध्यापकसमक्ष पेस गर्ने टिप्पणी लेख्नुहोस्। [५]
उत्तर
१६. यसै एकाइको भरपाईको नमुना (४.५ (क)) मा दिइएको छ। अनिवार्य अङ्ग: शीर्षक 'भरपाई', बुझिलिएको वस्तुको नाम र सङ्ख्या, दिने र बुझ्ने संस्था, बुझ्नेको नाम-पद-दस्तखत र मिति।
१७. नमुना उत्तर.
टिप्पणी मिति : २०८२/०१/२० श्रीमान् प्रधानाध्यापकज्यू विषय : पुस्तकालय स्थापना सम्बन्धमा ।
यस विद्यालयमा एक सय पचास भन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययन गर्छन्, तर आफ्नै पुस्तकालय नभएकाले सन्दर्भ सामग्री पढ्न, गृहकार्य गर्न र स्वअध्ययन गर्न विद्यार्थीलाई कठिनाइ भइरहेको छ। पाठ्यक्रमले पनि पठनबोध र सन्दर्भ अध्ययनलाई जोड दिएको छ। अतः विद्यालयको एउटा खाली कोठामा सानो पुस्तकालय सञ्चालन गर्न, अभिभावक र स्थानीय तहबाट पुस्तक सङ्कलन गर्न र एकजना शिक्षकलाई जिम्मेवारी दिन सुझाव पेस गर्दछु। निर्णयार्थ पेस छ।
पेस गर्ने : ०००००, शिक्षक
समीक्षात्मक (८ अङ्क)
- "व्यावहारिक लेखनमा भाषा भन्दा ढाँचा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।" यस भनाइसँग तपाईँ कत्तिको सहमत हुनुहुन्छ ? पाठमा दिइएका नमुनाका आधारमा तर्कसहित लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
भूमिका. व्यावहारिक लेखन भनेको कार्यालय, व्यापार र कानुनी काममा प्रयोग हुने लेखन हो। यसमा कलात्मकता होइन, कामको सफलता प्रधान हुन्छ। म यस भनाइसँग आंशिक रूपमा सहमत छु — ढाँचा महत्त्वपूर्ण छ, तर भाषा पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
ढाँचा किन महत्त्वपूर्ण छ ? पहिलो, कर्नाली केन्द्रको पत्रमा पत्रशीर्ष, मिति, प. स., च. नं., प्रापक र विषय भएकाले पत्र अभिलेखमा खोज्न र पठाउने संस्था चिन्न सजिलो हुन्छ। दोस्रो, तमसुक र करारनामामा रकम, ब्याजदर, अवधि, साक्षी र दस्तखत निश्चित क्रममा नहुँदा कानुनी प्रमाण कमजोर हुन्छ। तेस्रो, बोलपत्र र सूचनामा मिति, समय र सर्त क्रमबद्ध नहुँदा विवाद हुन सक्छ। यसरी ढाँचाले पारदर्शिता र प्रमाणको भूमिका खेल्छ।
भाषा किन आवश्यक छ ? ढाँचा मिले पनि भाषा अस्पष्ट, लामो वा अशुद्ध भए अर्थ बाङ्गिन सक्छ। 'सहर्ष स्वीकार', 'यथाशीघ्र', 'अनुरोध छ' जस्ता औपचारिक शब्दले पत्रको स्वर मर्यादित बनाउँछन्। अङ्क र अक्षर दुवैमा रकम लेख्ने चलन भाषाकै शुद्धता हो; 'पचास हजार' र ५०,०००।– एकै हुनुपर्छ।
निष्कर्ष. त्यसैले ढाँचा ढाँचा नै हो, तर भाषाबिनाको ढाँचा खोक्रो हुन्छ र ढाँचाबिनाको भाषा अनुशासनहीन। परीक्षामा र वास्तविक जीवनमा दुवै मिल्नुपर्छ। यस पाठको सन्देश पनि यही हो।
भाषातत्त्व (३ अङ्क)
- सरल वाक्यबाट मिश्र र संयुक्त वाक्य बनाउनुहोस् : "पानी पर्यो। बाटो हिलो भयो।" [३]
- 'य' र 'ए' प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द छुट्याई लेख्नुहोस्। [३]
उत्तर
१९. मिश्र — पानी परेकाले बाटो हिलो भयो। संयुक्त — पानी पर्यो अनि बाटो हिलो भयो।
२०. 'ए' — एक, एघार, गए, भए, खाए; 'य' — वायु, यही, योग्य, कार्य, शिष्य।
Practise more: Nepali question bank