Unit 7 · पाठ · 7 teaching hours · 22 min read

हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली

What the syllabus asks for 12

कवि परिचय
कविताको पृष्ठभूमि
विषयवस्तु — सार
खण्डगत व्याख्या
मूल भाव
विधागत विशेषता — गीति कविता
लय, गति र यति
भाषाशैली र अलङ्कार
समीक्षात्मक टिप्पणी
गजलको संरचना
भाषातत्त्व — उपसर्ग, प्रत्यय र सन्धि
शब्दार्थ

यो पाठ राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले रचेको गीति कविता हो। हिमालका टाकुरा एउटा जीवित पात्र बनेर नेपालीलाई बोलाउँछन् र नेपालीले उकाली, देउराली, पातल, नागियुँ हुँदै हिउँ र विषको खतरा पन्छाउँदै "मर्नै पर्छ भने पर पुगी मरौँ" भनेर शिखरतिर लाग्ने सङ्कल्प गर्छन्। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यस्तै पाठबाट आउँछन्। यस पाठको सबैभन्दा सोधिने ठाउँ हुन् — हिमाली परिवेशको चित्रण र नझुक्ने नेपाली मानसिकता। पाठसँगै रहेको गजलको संरचना र उपसर्ग-प्रत्यय-सन्धिको भाषातत्त्व पनि यहीँ समेटिएको छ।

परीक्षाले खोज्ने तीन कुरा

(१) कविताको परिवेश — उकाली, देउराली, पातल, नागियुँ, ओडार, छङ्गाछुर, खगर र त्यहाँका कस्तूरी, चौँरी, भेडा, नौरङ्गे डाँफे, बुकी फूल र धुपी। (२) नेपालीको मानसिकता — नझुक्ने, नडराउने, नदेखेको हेर्ने रहर भएको, ज्यानको बाजी थाप्ने। (३) गजलको संरचना — मिसरा, सेर, मत्ला, मक्ता, काफिया, रदिफ, बहर र कविता र गजलको भिन्नता।

7.1 कवि परिचय

माधवप्रसाद घिमिरे (वि.सं. १९७६ असोज ७ — वि.सं. २०७७, सन् २०२० मा १०० वर्षको उमेरमा निधन) को जन्म लमजुङ जिल्लाको एउटा गाउँमा भएको हो। तीन वर्षको उमेरमा आमाको मृत्यु भएकाले उनी बुबा र हजुरआमाको साहारामा हुर्किए। ११ वर्षको उमेरमै घर छाडेर संस्कृत पढ्न दुरेडाँडा गए, त्यसपछि काठमाडौँ र बनारसमा अध्ययन गरे।

उनको पहिलो प्रकाशित रचना १४ वर्षको उमेरमा गोरखापत्रमा छापिएको थियो। पछि गोरखापत्रको सहसम्पादक र सम्पादक भए। सन् १९७९ देखि १९८८ सम्म तत्कालीन राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान (हालको नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान) का उपकुलपति र १९८८ देखि १९९० सम्म कुलपति भएर काम गरे। नेपाल सरकारले उनलाई सन् २००३ मा राष्ट्रकविको उपाधिबाट सम्मान गर्‍यो।

विषय	विवरण
जन्मस्थान	लमजुङ
पहिलो रचना	१४ वर्षको उमेरमा गोरखापत्रमा
प्रमुख काव्यकृति	गौरी, मालती मङ्गले, शकुन्तला, राजेश्वरी, अश्वत्थामा
अन्य कृति	मञ्जरी, इन्द्रकुमारी, राष्ट्रनिर्माता, किन्नर-किन्नरी, चारु चर्चा, हिमाल वारि हिमाल पारि
लोकप्रिय गीत	गाउँछ गीत नेपाली, नेपाली हामी रहौला कहाँ
सम्मान	राष्ट्रकवि, त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार, साझा पुरस्कार, गोरखा दक्षिणबाहु
काव्यधारा	स्वच्छन्दतावादी, छन्दोबद्ध र शास्त्रीय परम्परा

उनी छन्दोवादी कवि हुन् — कविताको मुख्य शक्ति लय हो भन्ने विश्वास राख्ने। हिमाल, पहाड, प्रकृति, राष्ट्रप्रेम र मानवतावाद उनका बारम्बारका विषय हुन्। उनकी पहिलो पत्नी गौरीको स्मृतिमा लेखिएको 'गौरी' खण्डकाव्य नेपाली साहित्यको सबैभन्दा लोकप्रिय कृतिमध्ये मानिन्छ।

घिमिरे किन 'छन्दोवादी' कवि भनिन्छन्

नेपाली कवितामा एउटा समय आएको थियो जब कविले लय तोडेर मुक्त शैलीमा लेख्न थाले। घिमिरेले सुरुदेखि अन्त्यसम्म छन्द र लयलाई नै कविताको प्राण ठाने। त्यसैले उनका कविता पढ्दा होइन, गाउँदा बढी स्वाद आउँछ। यही पाठ त्यसको प्रमाण हो — यसको प्रत्येक पङ्क्तिमा नियमित गति र यति छ।

7.2 कविताको पृष्ठभूमि

नेपाल संसारका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालमध्ये आठ वटाको घर हो। हिमालले नेपाललाई पर्यटन, जलस्रोत, जडीबुटी र पहिचान दिएको छ। यही पहिचानलाई घिमिरेले यस कवितामा एउटा यात्राको रूप दिएका छन् — हिमालका डाँडाले बोलाएपछि साथीहरूको एउटा टोली उकालो लाग्छ, बाटामा गोठालिनी भेट्छ, जडीबुटी र कस्तूरीको खोजी गर्छ, हिउँको जोखिम भोग्छ र अन्त्यमा फर्कनुभन्दा माथि पुगेरै मर्ने निर्णय गर्छ।

कविताको भाषा सरल छ तर संस्कृति गहिरो छ। गोठाल्नीले गाईलाई लाला, ओदी, निनी भनेर बोलाउने, चौँरी चराउने, भेडा चराउने, देउरालीको बिसौनी — यी सबै हिमाली र पहाडी नेपालको जीवित दैनिकी हुन्। कविले यिनै साना दृश्यबाट राष्ट्रिय स्वाभिमानको ठुलो कुरा उठाएका छन्।

7.3 विषयवस्तु — सार

कविता गीति शैलीमा लेखिएको हो र यसको सुरुवात नै एउटा टेकले हुन्छ — हिमचुलीले हामीलाई बोलाउँछन्, त्यसैले उकालीमा हाम्रा पाइला हल्का भएर उचालिन्छन्। यो टेकले सम्पूर्ण कवितामा बोलावट र उत्साहको स्वर बनाइदिन्छ।

photograph — **चित्र १.** चोला उपत्यकाबाट देखिएको आमा दब्लम शिखर — हिमचुलीले जसरी बोलाउँछन् भनेर कविले लेखेका छन्, त्यही दृश्य। स्रोत: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

कविताको कथा सात खण्डमा बाँडेर बुझ्दा सजिलो हुन्छ।

पहिलो खण्ड — बोलावट। हिमचुली बोलाउँछन्, उकालीमा पाइला हल्का हुन्छन्। यात्रा उत्साहबाट सुरु हुन्छ, डर वा बाध्यताबाट होइन।

दोस्रो खण्ड — उकाली र देउराली। बाटोको चिसो पानी अँजुलीले खाइन्छ, देउरालीको बिसौनीमा सुसेलीले गीत गाइन्छ। वनभित्र ढुङ्गामाथि बसेर गोठालिनी गाउँछिन् र गाईलाई लाला, ओदी, निनी भनेर बोलाउँछिन्। उनले 'कहाँ जाने दाइ' भन्ने सोध्दा उत्तर हुन्छ — हिमालको बुटी खोज्न।

तेस्रो खण्ड — डोरेटा, पातल, लेक। डोरेटामा कस्तूरी तृण च्यापेर हेर्छ, पातपातमा चरा नाच्ने पातलले घेर्छ। टाकुरामा कुहिरोको दौडादौडी हुन्छ, लेकदेखि इन्द्रनी वनबेँसी छुन्छ, भेडा र चौँरी चर्छन्।

चौथो खण्ड — बुकी फूल र नौरङ्गे डाँफे। बुकी फूलको बास्नाले सबैतिर ढाक्छ, धुपी उत्तरतिर झुकेर उत्तरैमा डाक्छ। नागियुँमा आफैँ नेटो काटेर उक्लिन्छन्, जहाँबाट नौरङ्गे डाँफेले प्वाँख खोल्छ। राति ओडारमा वास हुन्छ, जहाँबाट कस्तूरीको बास्ना फुट्छ।

पाँचौँ खण्ड — मानिसविहीन एकान्त। अब मान्छे कोही भेट्ने छैनन्, पहरामा छहराको ध्वनि मात्र खाली बज्छ। छङ्गाछुर भिर तलतिर छ, खगरमा हावा नै हराउँछ। सामलतुमल झारझुर पारेर खाइन्छ र 'एकै बाजी' फर्केर एक पटक हेरी माया मारेर अघि बढिन्छ।

छैटौँ खण्ड — जोखिमको चरम। हिउँ बगेर बाटो रोकिन सक्छ, विषले सास रोकिन सक्छ। पाइला-पाइलामा मुटु हान्छ, तर फर्कियो भने यतिन्जेलको दुःख खेर जान्छ।

सातौँ खण्ड — सङ्कल्प। हिउँमा पाइलाको छाप देखेर कसले के भन्ला भन्ने चिन्ता छैन। जुन पाइला उठ्यो, उठिहाल्यो; ज्यानको बाजी थापियो, थापिहाल्यो। "मर्नैपर्छ भने पनि पर पुगी मरौँ, नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ" — यही कविताको शिखर हो। अन्त्यमा जति चढ्यो उति हिमचुली बाँकी छ र नदेखेको कुरा हेर्ने रहर बाँकी छ।

7.4 खण्डगत व्याख्या

कविताका शब्द पहाडी र हिमाली परिवेशबाट आएका छन्, त्यसैले हरेक कठिन शब्दको आफ्नै चित्र छ। तलको रेखाचित्रले कविताको यात्रालाई तल-माथि क्रममा देखाएको छ।

**चित्र २.** कविताको यात्रा — उकालीदेखि हिमचुलीसम्म। प्रत्येक तहमा कविताले चित्रण गरेको स्थान र जीवन।

खण्ड	पङ्क्ति/कवितांश	विषय	सोधिने प्रश्न
१	हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली … हल्का पाइला हाम्रा	हिमालको बोलावट र उत्साह	कवितामा हिमचुलीले के गर्छन् ?
२	उकालीको चिसो पानी … लाला, ओदी, निनी	गाउँले जीवन र गोठालिनी	'देउरालीको बिसौनीमा सुसेलीले गाउँला' को तात्पर्य के हो ?
३	उनी सोध्लिन् … पातलले घेर्लान्	हिमालको बुटी खोज्ने उद्देश्य	गोठाल्नीले गाईलाई कसरी बोलाउँछिन् ?
४	टाकुरामा कुहिराको … चम्री चर्लान्	लेकका पशु र प्राकृतिक दृश्य	हिमाली भेगका जनावर र बोटबिरुवाबारे लेख्नुहोस्
५	मग मग बुकी फूलको … नउरङ्गे डाँफे	हिमाली वनस्पति र चरा	बुकी, धुपी, नागियुँ के हुन् ?
६	हाम्रो होला राती राती … माया मारी	एकान्त, ओडार, छहराको ध्वनि	नेपालीको कस्तो मानसिकता देखिन्छ ?
७	हिउँ बगी बगी … हामीलाई रहर	खतरा, दृढता र सङ्कल्प	नेपालीले हिमचुलीबाट कस्तो प्रेरणा पाएका छन् ?

सात खण्ड सम्झने सूत्र

बो-उ-प-बु-मा-जो-स — बोलावट, उकाली-देउराली, पातल-लेक, बुकी-डाँफे, मानिसविहीन एकान्त, जोखिम, सङ्कल्प।

व्याख्या कसरी लेख्ने

कवितांशको व्याख्या गर्दा चरण १ — सन्दर्भ (कुन कविता, कसको रचना, कुन प्रसङ्ग), चरण २ — अर्थ (शब्दार्थ, भावार्थ, साङ्केतिक अर्थ) र चरण ३ — निचोड (कविताको केन्द्रीय सन्देशसँग जोड्ने) क्रम अपनाउनुहोस्।

कवितांशको व्याख्या — पूर्ण नमुना

प्रश्न. "मर्नैपर्छ भने पनि पर पुगी मरौँ / नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ" — व्याख्या गर्नुहोस्। [३]

चरण १ — सन्दर्भ। प्रस्तुत कवितांश राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' गीति कवितामा आएको हो। हिउँ र विषको जोखिमबिच पनि अघि बढ्ने निश्चय गरेका यात्रीको दृढता यहाँ व्यक्त भएको छ।

चरण २ — अर्थ। मृत्यु एक दिन सबैलाई आउँछ, त्यसैले डरले बाटो बिचमै फर्किएर मर्नुभन्दा लक्ष्य नजिक पुगेर मर्नु राम्रो हो भन्ने भाव पहिलो पङ्क्तिमा छ। दोस्रो पङ्क्तिमा हिमालको उदाहरण छ — जो हिमाल सदियौँदेखि कसैसामु झुकेको छैन, त्यसैको काखमा हुर्केका नेपाली झुकेर किन मर्ने ? यहाँ 'झुक्नु' भनेको हार मान्नु र स्वाभिमान गुमाउनु हो।

चरण ३ — निचोड। यो कवितांश सम्पूर्ण कविताको केन्द्रीय सन्देश हो — नेपालीको स्वभाव हिमालजस्तै अटल र स्वाभिमानी छ। कठिनाइले डराएर फर्कनु होइन, लक्ष्यतिर लम्किँदै सम्मानसाथ मर्न तयार हुनु नेपाली पहिचान हो।

7.5 मूल भाव

हिमाल नेपालको पहिचान हो र हिमालजस्तै अटल, निडर र स्वाभिमानी हुनु नेपालीको स्वभाव हो — यही कविताको मूल भाव हो। हिमालको काखमा हुर्किएका नेपालीले प्रकृतिको सुन्दरताको आनन्द लिन्छन्, जडीबुटी र पशुपालनबाट जीविका चलाउँछन्, तर त्यतिमा मात्र सन्तुष्ट हुँदैनन्। नदेखेको हेर्ने र नजानेको जान्ने रहरले उनीहरूलाई शिखरतिर तान्छ। जोखिम आए पनि पछि नफर्किने, मर्नुपरे पनि माथि पुगेर मर्ने दृढता यस कविताको केन्द्रीय सन्देश हो।

7.6 विधागत विशेषता — गीति कविता

यो रचना कविता विधाको हो, र कविताभित्र गीति (गेय) कविताको उदाहरण हो। पाठ्यपुस्तकले पद्य कविता, गीत र गजललाई बद्धलयमा संरचित विधाका रूपमा चिनाएको छ। तसर्थ परीक्षामा "यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्" भनी सोधिँदा तलको तालिकाअनुसार लेख्नुहोस्।

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
भावना वा विचारको कलात्मक अभिव्यक्ति	हिमालप्रतिको प्रेम र स्वाभिमानको भावना कलात्मक भाषामा
लयको प्रधानता	प्रत्येक पङ्क्ति ४-४-४-२ अक्षरको गति र यतिमा
गेयात्मकता	जोडिएको टेक 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' गाउन मिल्ने
अनुप्रास/अन्त्यानुप्रास	हाम्रा-राम्रा, हेर्लान्-घेर्लान्, ढाक्ला-डाक्ला, होला-छोला
बिम्ब र प्रतीक	हिमचुली, डाँफे, कस्तूरी, बुकी फूल — राष्ट्रिय पहिचानका प्रतीक
मानवीकरण	हिमचुलीले मान्छेलाई 'बोलाउँछन्'
लोकजीवनको छाप	गोठालिनी, लाला-ओदी-निनी, देउराली, सुसेली
एक भाव-केन्द्र	सुरुदेखि अन्त्यसम्म हिमाल र नेपालीको स्वाभिमान

गीति कविता

कविको वैयक्तिक अनुभूति वा भावनालाई लयबद्ध गेय रूपमा प्रस्तुत गर्ने कविता गीति कविता हो। यसमा कथानकभन्दा भाव प्रधान हुन्छ र लय नै यसको विधा-परिचायक संरचक हुन्छ।

गीत र गीति कविता मिसाउने गल्ती

गीत सङ्गीतमा बाँधेर गाइने रचना हो; गीति कविता त्यस्तो कविता हो जुन गाउन मिल्ने लयमा छ तर अनिवार्य रूपमा सङ्गीतबद्ध हुन्छ भन्ने छैन। पाठ्यपुस्तकले यसलाई 'गीति कविता'का रूपमा राखेको छ। यसलाई महाकाव्य, खण्डकाव्य वा लोकगीत भनेर नलेख्नुहोस्।

7.7 लय, गति र यति

कविताको लय बुझ्न गति (एक सासमा पढिने अक्षर सङ्ख्या) र यति (रोकिने ठाउँ) चिन्नुपर्छ। पाठ्यपुस्तकले पहिलो हरफलाई यसरी देखाएको छ।

४ अक्षर	४ अक्षर	४ अक्षर	२ अक्षर
हामीलाई	बोलाउँछन्	हिमचुली	राम्रा
उकालीमा	उचालिन्छन्	हल्का पाइला	हाम्रा

यसरी प्रत्येक हरफ १४ अक्षरको छ र चार खण्डमा (४-४-४-२) रोकिएर पढिन्छ। पाठ्यसामग्रीले यसलाई नेपाली लोकछन्दको सवाई ढाँचासँग जोडेर चिनाउने गरेको छ। पहिलो र दोस्रो हरफको अन्त्यमा 'राम्रा' र 'हाम्रा' मिलेकाले यो अन्त्यानुप्रासयुक्त छ।

शुद्ध उच्चारण अभ्यास (अक्षर छुट्याएर)

शब्द	अक्षर छुट्याइ
सुसेली	सु.से.लि
हिमचुली	हिम्.चु.लि
शिखर	सि.खर्
उक्लियौँला	उक्.लि.यौँ.ला
मर्नैपर्छ	मर्नै.पर्छ
सामलतुमल	सा.मल्.तु.मल्

7.8 भाषाशैली र अलङ्कार

शैली: गीतात्मक, संवादात्मक र बिम्बप्रधान। पहिलो पुरुष बहुवचन ('हामी') मा यात्राको स्वर छ, बीचमा गोठालिनीसँगको कल्पित संवाद पनि आउँछ।
शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (शिखर, ध्वनि, इन्द्रनी, विष), तद्भव शब्द (बाटो, हावा, पाइला, फूल) र ठेट लोकशब्द (डोरेटो, तिरिन, नागियुँ, खगर, सामलतुमल, निनी, ओडार) को मिश्रण छ। आगन्तुक शब्द लगभग छैन।
कथ्य रूपको प्रयोग। लय मिलाउन कथ्य शब्द प्रयोग भएका छन् — कल्ले (कसले), नउरङ्गे (नौरङ्गे), चम्री (चौँरी), गोठालिनी (गोठाल्नी)।
मानवीकरण — 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' — हिमाल जड हुँदाहुँदै बोलाउने पात्रजस्तै छ।
अनुप्रास — 'राम्रा/हाम्रा', 'हेर्लान्/घेर्लान्', 'ढाक्ला/डाक्ला', 'हिलाएर/झुलाएर'; यसैले कविता गुनगुनाउन मिल्छ।
पुनरुक्ति र ध्वन्यात्मकता — 'मग मग बुकी फूलको वासना', 'हिउँ बगी बगी', 'विष लागी लागी'।
प्रश्नालङ्कार — 'नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ' — उत्तर दिन नखोजिएको प्रश्न, जसले दृढता बढाउँछ।
भविष्यको सम्भावनार्थ रूप — उक्लियौँला, गाउँला, हेर्लान्, चर्लान् — यात्रा कल्पना हो, तर त्यसमा निश्चयको स्वर छ।

कथ्य रूप र स्तरीय रूप (पाठ्यपुस्तकको अभ्यास ४)

गीतमा प्रयोग भएको कथ्य रूप	स्तरीय रूप
कल्ले	कसले
नउरङ्गे	नौरङ्गे
चम्री	चौँरी
गोठालिनी	गोठाल्नी
सोध्लिन्	सोध्नेछिन्
बोलाउलिन्	बोलाउनेछिन्
हेर्लान्, घेर्लान्	हेर्नेछन्, घेर्नेछन्
ढाक्ला, डाक्ला	ढाक्नेछ, डाक्नेछ

7.9 समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष। कविताको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको लय र प्रकृतिचित्रण हो। हिमाल, गोठाल्नी, कस्तूरी, डाँफे, बुकी फूल — प्रत्येक दृश्य नेपाली माटोको हो र पाठकले चिनिहाल्छ। पहिलो टेक र अन्तिम सङ्कल्पबिच यात्राको स्पष्ट सङ्गठन छ; उकालीबाट हिमचुलीसम्म पुग्ने क्रम कवितामा मात्र होइन पाठकको मनमा पनि तह-तह उक्लिन्छ। स्वाभिमानको सन्देश कुनै भाषणले होइन, दृश्य र क्रियाबाट दिइएको छ।

कमजोर पक्ष। धेरै स्थानीय शब्द (तिरिन, नागियुँ, खगर, सामलतुमल) शब्दकोश नहेरी बुझ्न गाह्रो पर्ने भएकाले नयाँ पाठकलाई सुरुमा अवरोध हुन्छ। कविताको यात्रा कल्पित र सम्भावनार्थमा छ, त्यसैले वास्तविक हिमाली जीवनको कठोरता (गरिबी, बसाइँसराइ, जलवायु सङ्कट) आउँदैन। साथै, 'मर्नैपर्छ भने पर पुगी मरौँ' जस्तो पङ्क्तिले जोखिमलाई अलिक रोमाञ्चक बनाएको छ।

समग्र मूल्याङ्कन। यसका सीमा हुँदाहुँदै यो कविता नेपाली छन्दोबद्ध गीति कवितामा प्रकृति र राष्ट्रिय स्वाभिमानको सुन्दर मेलका रूपमा स्थापित छ। लयको पकड, बिम्बको ताजापन र सन्देशको स्पष्टताले यसलाई कक्षा १२ को स्मरणीय पाठ बनाएको छ।

7.10 गजलको संरचना

यस पाठको बोध अभ्यासमा गजलको संरचना पनि सोधिएको छ। पाठ्यपुस्तकले दिएको सामग्रीअनुसार कविता विचार वा भावनाको लयबद्ध कलात्मक भाषिक अभिव्यक्ति हो र यसका तीन संरचक हुन् — विचार/भावना, लय र भाषा। यीमध्ये विचार र भाषा कथा, निबन्ध जस्ता अन्य विधामा पनि हुन्छन्; तर लय कवितामा मात्र हुने भएकाले यही कविताको विधा परिचायक संरचक हो।

लयका आधारमा कविताका प्रकार

प्रकार	लय	उदाहरण
गद्य कविता	मुक्त (स्वतन्त्र) लय	पाठ्यपुस्तकको मुक्तलयको उदाहरण
पद्य कविता	बद्ध लय (छन्द)	लेखनाथको श्लोक
गीत र गजल	बद्ध लय (गजलमा बहर)	'सुनेकै हो मैले'
लोक कविता	लोकलय	लोकगीत

पद्य कविताको लघुरूप मुक्तक हो — पूर्वापर सन्दर्भबाट मुक्त र आफैँमा पूर्ण एउटा श्लोक।

गजल

बहर (छन्दको एक प्रकार) मा लेखिने, दुई पङ्क्तिका सेरहरू मिलेर बन्ने, प्रत्येक सेरको दोस्रो मिसरा हमकाफिया (अनुप्रासान्त) भएको तथा रदिफ दोहोरिने काव्य विधा गजल हो। गजलमा सामान्यतया पाँचदेखि एघारसम्म सेर हुन्छन्।

संरचक	अर्थ	उदाहरण (पाठ्यपुस्तकको गजल)
बहर	गजलमा प्रयोग हुने छन्द	सम्पूर्ण गजलको लय
मिसरा	गजलको एक पङ्क्ति	'सुनेकै हो मैले पनि बुढापाकाबाट'
सेर	दुई मिसराको जोडा	पाठको गजलमा छ वटा सेर
मत्ला	पहिलो सेर; दुवै मिसरा अन्त्यानुप्रासयुक्त	बुढापाकाबाट / आँखाबाट
मक्ता	अन्तिम सेर; गजलकारले नाम वा उपनाम राख्न सक्ने	'मनु'
काफिया	रदिफभन्दा अघिको अनुप्रासयुक्त शब्द	पाखा, डाँका, भाका, चाका, काखा
रदिफ	प्रत्येक सेरको दोस्रो मिसराको अन्त्यमा दोहोरिने शब्द	'बाट'

कविता र गजल — एउटै नभन्नुहोस्

कविता (पद्य कविता) छन्दमा लेखिन्छ; गजल बहरमा। छन्द र बहरको ढाँचा फरक भएकाले दुवैको संरचना फरक हुन्छ। साथै, गजलमा मत्ला, मक्ता, सेर, काफिया, रदिफ जस्ता संरचक हुन्छन्, पद्य कवितामा हुँदैनन्।

7.11 भाषातत्त्व — उपसर्ग, प्रत्यय र सन्धि

यस पाठको व्याकरण अभ्यासमा शब्दनिर्माणका तीन प्रक्रिया आएका छन्। विस्तृत नियम कक्षा १२ को शब्दनिर्माणका एकाइमा छ; यहाँ पाठ्यपुस्तकका अभ्यासको समाधान दिइएको छ।

(क) उपसर्ग व्युत्पन्न शब्द र आधार पद

व्युत्पन्न शब्द	उपसर्ग	आधार पद
अत्यावश्यक	अति	आवश्यक
अधिकार	अधि	कार
समृद्ध	सम्	ऋद्ध
सुस्वास्थ्य	सु	स्वास्थ्य
समुचित	सम्	उचित
अपरिहार्य	अ	परिहार्य
आहार	आ	हार
विहार	वि	हार
संरक्षण	सम्	रक्षण
प्रतिकूल	प्रति	कूल
अवरोध	अव	रोध
प्रकोप	प्र	कोप
निराकरण	निर्	आकरण

(ख) 'सम्' उपसर्ग लागेर बनेका शब्द

आधार पद	सम् + आधार	उपसर्ग व्युत्पन्न शब्द
ऋद्ध	सम् + ऋद्ध	समृद्ध
सद्	सम् + सद्	संसद्
मान	सम् + मान	सम्मान
हार	सम् + हार	संहार
वाद	सम् + वाद	संवाद
सार	सम् + सार	संसार
रक्षण	सम् + रक्षण	संरक्षण
वेदना	सम् + वेदना	संवेदना
स्मरण	सम् + स्मरण	संस्मरण
गठन	सम् + गठन	सङ्गठन
तुलित	सम् + तुलित	सन्तुलित

(ग) प्रत्यय लागेर बनेका शब्द

व्युत्पन्न शब्द	आधार	प्रत्यय
स्मरणीय	स्मृ	अनीय
भुलक्कड	भुल्	अक्कड
सृजन	सृज्	अन
गमन	गम्	अन
स्मृति	स्मृ	ति
श्रुति	श्रु	ति
नीति	नी	ति
वचन	वच्	अन
नृत्य	नृत्	य
दैनिक	दिन	इक
स्वर्णिम	स्वर्ण	इम
राष्ट्रिय	राष्ट्र	ईय
सुन्दरता	सुन्दर	ता

(घ) सन्धि विच्छेद

शब्द	सन्धि विच्छेद
सदाचार	सत् + आचार
सज्जन	सत् + जन
सन्देश	सम् + देश
निष्क्रियता	निः + क्रियता
निष्काम	निः + काम
व्यायाम	वि + आयाम
अत्यधिक	अति + अधिक
परीक्षित	परि + ईक्षित
सङ्कल्प	सम् + कल्प
उद्देश्य	उत् + देश्य

7.12 शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
हिमचुली	हिउँले ढाकेको हिमालको टुप्पो, शिखर
उकाली	माथितिर उक्लिने बाटो
देउराली	पहाडको उकालो सकिने ठाउँ, जहाँ देउता वा चौतारो हुन्छ
बिसौनी	यात्रामा आराम गर्ने ठाउँ
सुसेली	मुखबाट निकालिने सिट्ठी जस्तो मधुर आवाज
गोठालिनी (गोठाल्नी)	गाईवस्तु चराउने महिला
लाला, ओदी, निनी	गाईका बाछाबाछीलाई माया गरेर बोलाइने नाम
डोरेटो	एक-दुई जना मात्र हिँड्न मिल्ने सानो बाटो
कस्तूरी	हिमाली भेगमा पाइने मृग, जसको नाभिमा सुगन्धित पदार्थ हुन्छ
तिरिन	घाँस, पराल आदिको थोरै अंश
पातल	सधैँ हराभरा भइरहने लेकको सेपिलो र घना जङ्गल
टाकुरा	शिखर, डाँडाको टुप्पो
कुहिरो	जमिनमाथि फैलिने बाक्लो धुवाँजस्तो बादल
इन्द्रनी	इन्द्रेणी, इन्द्रधनुष
निगालो	पहाडमा पाइने बाँसको एक जात
बुकी	हिमाली भेगमा पाइने झारविशेष
धुपी	हिमाली भेगको सुगन्धित रूख, जसका पात धूपमा प्रयोग हुन्छन्
नागियुँ	चौँरी गाई चर्ने ठाउँ
नौरङ्गे डाँफे	नौ रङ भएको हिमाली चरा, नेपालको राष्ट्रिय पन्छी
ओडार	ढुङ्गाको खोँच, गुफा
पहरा	ठाडो र अग्लो भिर
छङ्गाछुर	ज्यादै अग्लो र विकट भिर वा पहरो
खगर	वर्षभरिमा नौ महिना हिउँले ढाकिने ठाउँ
सामलतुमल	अन्न आदि खाने कुरा
नापजाप	अनुमान र हिसाबकिताब
रहर	इच्छा, चाहना

एकाइको सारांश

कवि माधवप्रसाद घिमिरे (वि.सं. १९७६ – २०७७), लमजुङमा जन्म, राष्ट्रकवि (सन् २००३), छन्दोवादी र शास्त्रीय परम्पराका कवि।
रचना गीति कविता; टेक 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' ले सुरुवात; प्रत्येक हरफ ४-४-४-२ अक्षर (१४ अक्षर) को गति-यतिमा।
यात्राक्रम — उकाली, देउराली, डोरेटो, पातल, लेक, नागियुँ, ओडार, खगर, छङ्गाछुर, हिमचुली।
हिमाली परिवेश — कस्तूरी, भेडा, चौँरी (चम्री), बुकी फूल, धुपी, निगालो, नौरङ्गे डाँफे, गोठालिनी।
नेपालीको मानसिकता — हिमालजस्तै अटल, नझुक्ने, मृत्युदेखि नडराउने, नदेखेको हेर्ने रहर भएको।
सन्देश — "मर्नैपर्छ भने पनि पर पुगी मरौँ, नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ"; सफलताको शिखर चुम्ने सङ्कल्प।
अलङ्कार/शैली — मानवीकरण, अनुप्रास, पुनरुक्ति, प्रश्नालङ्कार, कथ्य शब्दको प्रयोग।
गजलका संरचक — बहर, मिसरा, सेर, मत्ला, मक्ता, काफिया, रदिफ। सामान्यतया ५–११ सेर। कविता छन्दमा र गजल बहरमा।
लयका आधारमा कविता — गद्य (मुक्त लय), पद्य (बद्ध लय), लोक (लोकलय); गीत र गजल पद्य कविताका भेद; मुक्तक पद्य कविताको लघुरूप।
भाषातत्त्व — उपसर्ग (सम्, सु, अ, वि, प्रति), प्रत्यय (अनीय, अक्कड, ति, इक, ता) र सन्धि (सदाचार = सत् + आचार)।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : डोरेटो, पातल, खगर, सामलतुमल। [१]
दिइएका शब्दसँग मिल्ने अनुप्रासयुक्त शब्द कविताबाट टिप्नुहोस् : राम्रा, शिखर, हेर्लान्, ढाक्ला, हिलाएर। [१]
दिइएका शब्दका पर्यायवाची कविताबाट खोज्नुहोस् : चिसो, टाकुरा, फूल, बाटो। [१]
कथ्य रूपका शब्द टिप्नुहोस् र स्तरीय रूप लेख्नुहोस् : कल्ले, चम्री, गोठालिनी, नउरङ्गे। [१]

उत्तर

१. डोरेटो — एक-दुई जना मात्र हिँड्न मिल्ने सानो बाटो। पातल — सधैँ हराभरा भइरहने लेकको सेपिलो र घना जङ्गल। खगर — वर्षभरिमा नौ महिना हिउँले ढाकिने ठाउँ। सामलतुमल — अन्न आदि खाने कुरा।

२. राम्रा — हाम्रा; शिखर — रहर; हेर्लान् — घेर्लान्; ढाक्ला — डाक्ला; हिलाएर — झुलाएर।

३. चिसो — शीतल; टाकुरा — शिखर; फूल — पुष्प; बाटो — डोरेटो।

४. कल्ले — कसले; चम्री — चौँरी; गोठालिनी — गोठाल्नी; नउरङ्गे — नौरङ्गे।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

कवितामा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ? [२]
'देउरालीको बिसौनीमा सुसेलीले गाउँला' को तात्पर्य के हो ? [२]
'वनभित्र ढुङ्गामाथि गाउलिन् गोठालिनी' लाई सामान्य पदक्रममा लेख्नुहोस्। [२]
गोठाल्नीले गाईलाई कसरी बोलाउँछिन् ? [२]
कवितामा नेपालीको कस्तो मानसिकताको चित्रण गरिएको छ ? [२]
नेपालीले हिमचुलीबाट कस्तो प्रेरणा प्राप्त गरेका छन् ? [२]

उत्तर

१. कवितामा उकाली, देउराली, वनपाखा जस्ता पहाडी भौगोलिक परिवेशका साथै बिसौनीमा सुसेली हाल्दै गीत गाउने, गोठालो जाने र गाई चराउने रमणीय नेपाली परम्परा तथा हिमाली भेगका कस्तूरी, चौँरी, भेडा र नौरङ्गे डाँफेको परिवेश चित्रण गरिएको छ।

२. देउरालीमा थकाइ मार्दै चिसो बतासको आनन्द लिँदै सुसेली हाल्ने र गीत गाउने, अनि प्रकृतिको रमाइलो अनुभूति लिने भन्ने तात्पर्य हो।

३. गोठाल्नी वनभित्र ढुङ्गामाथि गाउँछिन्।

४. गोठाल्नीले गाईलाई 'लाला, ओदी, निनी' भनेर बोलाउँछिन्।

५. कवितामा नेपालीको साहसी, शूर र वीर मानसिकताको चित्रण छ। नेपालीहरू हिमालजस्तै अटल र नझुक्ने स्वाभिमानी छन्, मृत्युसँग डराउँदैनन्, नदेखेको हेर्न र नजानेको जान्न चाहने जिज्ञासु छन्।

६. नेपालीहरू हिमचुलीको काखमा हुर्केका छन्। हिमचुलीले कहिल्यै नझुकी निर्भय र स्वाभिमानी बन्न, नयाँ कुरा गर्न र सफलताको शिखर चुमेर राष्ट्रको नाम चम्काउन प्रेरणा दिएको छ।

पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)

हिमाली भेगमा पाइने जनावर र बोटबिरुवाबारे कविताका आधारमा एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्। [५]
कविताले चित्रण गरेको यात्राको क्रम पङ्क्ति उद्धृत नगरी वर्णन गर्नुहोस्। [५]

उत्तर

१. नेपालको हिमाली भेग निकै चिसो हुने भएकाले त्यहाँ सीमित तर विशेष प्रकारका जीवजन्तु र वनस्पति पाइन्छन्। कवितामा भेडा र चौँरी जस्ता बाक्ला रौँ भएका पशुको उल्लेख छ; यिनले निगालाको टुप्पा र चमरको झुप्पा चर्दै हिउँ पर्ने ठाउँमा जीवन बाँच्छन्। कस्तूरी मृग डोरेटा र वनबेँसीमा देखिन्छ र त्यसको सुगन्ध हिमाली हावामा फैलिन्छ। चराहरूमा पातपातमा नाच्ने चराको समूह र नौ रङ्गी डाँफेको उल्लेख छ। वनस्पतिमा बुकी फूल, धुपी, निगालो र हिमालको बुटी (जडीबुटी) आएका छन्। यी सबैले हिमालयको जैविक विविधता र जीविकाको आधार देखाउँछन्।

२. कविताको यात्रा हिमचुलीको बोलावटबाट सुरु हुन्छ र उकाली-देउरालीको बाटो हुँदै वन पुग्छ, जहाँ गोठालिनी भेटिन्छ। त्यसपछि डोरेटा र पातल हुँदै लेक पुगिन्छ, जहाँ भेडा र चौँरी चर्छन्। अझ माथि नागियुँमा पुगेर राति ओडारमा वास बस्छन्। त्यसपछि मानिसको बसोबास छाडिन्छ, पहरामा छहराको ध्वनि मात्र सुनिन्छ र छङ्गाछुर भिर र खगरको जोखिम आउँछ। हिउँ र विषले सास रोक्ने खतरा हुँदाहुँदै यात्रीहरू फर्कन्नन् र ज्यानको बाजी थापेर अघि बढ्छन्। अन्त्यमा जति चढ्यो उति हिमचुली बाँकी नै छ भन्दै शिखरको रहर व्यक्त गरिन्छ।

गजल र भाषातत्त्व — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

कविता भनेको के हो ? [२]
कविता र गजलमा के अन्तर छ ? [२]
गजलका संरचक के के हुन् ? [२]
गजलका प्रत्येक सेरको दोस्रो मिसरा कस्तो हुनुपर्छ ? [२]
सन्धि विच्छेद गर्नुहोस् : सदाचार, निष्क्रियता, व्यायाम, उद्देश्य। [२]

उत्तर

१. कविता विचार वा भावनाको लयबद्ध कलात्मक भाषिक अभिव्यक्ति हो।

२. कविता (पद्य कविता) छन्दमा लेखिन्छ भने गजल बहरमा लेखिन्छ। छन्द र बहरको ढाँचा फरक भएकाले दुईको संरचनामा भिन्नता हुन्छ।

३. गजलका संरचक बहर, मिसरा, सेर, मत्ला, मक्ता, काफिया र रदिफ हुन्।

४. प्रत्येक सेरको दोस्रो मिसरा हमकाफिया अर्थात् अन्त्यानुप्रासयुक्त (काफियासहित रदिफ भएको) हुनुपर्छ।

५. सदाचार = सत् + आचार; निष्क्रियता = निः + क्रियता; व्यायाम = वि + आयाम; उद्देश्य = उत् + देश्य।

व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)

"जति चढ्यो उति बाँकी हिमचुली शिखर / नदेखेको कुरा हेर्ने हामीलाई रहर।" [३]

उत्तर

१. सन्दर्भ। यी पङ्क्ति माधवप्रसाद घिमिरेको 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' कविताका अन्तिम पङ्क्ति हुन्। अर्थ। शिखर जति चढ्दै गए पनि हिमचुली अझै माथि देखिन्छ, अर्थात् सफलताको सीमा हुँदैन; नयाँ ज्ञान, अनुभव र उपलब्धिको खोजी निरन्तर चल्छ। नेपालीको रहर सधैँ नदेखेको र नजानेको कुरातिर तानिन्छ। निचोड। यसले ज्ञानको खोज र लक्ष्यको यात्रा कहिल्यै नसकिने प्रक्रिया हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)

'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' कवितामा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ, समीक्षात्मक प्रतिक्रिया लेख्नुहोस्। [८]
'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' कविताले दिएको सन्देश समीक्षात्मक ढङ्गले लेख्नुहोस्। [८]
यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]

नमुना उत्तर

१. राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेद्वारा रचित 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' कविता प्रकृतिचित्रण र राष्ट्रिय स्वाभिमानको सुन्दर मेल भएको गीति कविता हो। छन्दोबद्ध शैलीका कवि घिमिरेले यसमा नेपालको मनमोहक हिमाली परिवेश प्रस्तुत गरेका छन्।

कवितामा हिमचुलीको काखमा रहेको, तेस्रो ध्रुवको देश नेपालको परिवेश देखिन्छ। लेकको सेपिलो र घना पातल, जहाँ चराचुरुङ्गी नाच्छन्; एक-दुई जना मात्र हिँड्न मिल्ने डोरेटा; चिसो र स्वच्छ पानी; कुहिराले ढाकिएको टाकुरा — यी सबैले हिमाली सौन्दर्यलाई जीवन्त बनाएका छन्। बुकी फूलको बास्ना, धुपी र निगालाजस्ता वनस्पति, र कस्तूरी र नौरङ्गे डाँफेको स्वतन्त्र उपस्थितिले यो परिवेशलाई अझ आकर्षक बनाएको छ।

यसै परिवेशमा मानिसको जीवन पनि गाँसिएको छ। हिमाली भेगका बासिन्दाले भेडा र चौँरी पालेर र हिमालको बुटी सङ्कलन गरेर जीविका चलाउँछन्; गोठालिनी वनभित्र ढुङ्गामाथि बसेर गाउँछिन् र गाईलाई लाला, ओदी, निनी भनेर बोलाउँछिन्। देउरालीको बिसौनी र सुसेली नेपाली ग्रामीण संस्कृतिका जीवित चित्र हुन्। यसमा नयाँ कुरा गर्न उत्सुक र समस्याबाट पछि नहट्ने साहसी नेपालीको बसोबास देखाइएको छ।

यसरी कविले प्रकृतिलाई मानवीकरण गरेर नेपाललाई प्राकृतिक आभूषणले सजिएको सुन्दर देशका रूपमा चित्रण गरेका छन्। परिवेशको यही चित्रले कवितालाई स्वाभिमान र साहसको सन्देशसम्म पुर्‍याएको छ।

२. यस कविताको सन्देश हिमालजस्तै अटल, निडर र स्वाभिमानी बन्ने आह्वान हो। कवितामा नेपालीहरू हिमचुलीको काखमा हुर्किएका र त्यसैको चरित्र ओढेका छन्। हिमाल सदियौँदेखि कसैसामु झुकेको छैन; त्यसैले नेपालीले पनि कसैसामु झुक्नु हुँदैन।

मृत्यु प्रकृतिको नियम हो, एक दिन सबैले मर्नै पर्छ भन्ने बुझेका नेपाली मृत्युदेखि डराउँदैनन्; मातृभूमिको निम्ति हाँसी-हाँसी प्राण दिन तयार छन्। तर कविताको सन्देश मर्ने मात्र होइन, माथि पुग्ने पनि हो — 'पर पुगी मरौँ'। हिउँ र विषको जोखिम पन्छाएर नदेखेको कुरा हेर्ने, नजानेको जान्ने रहरले नयाँ कीर्ति राख्ने प्रेरणा दिन्छ।

समग्रमा हिमचुलीले बोलाएको स्वर हामी सबैले सुन्नुपर्छ — धैर्य, साहस र आत्मबल कहिल्यै नडगमगाई सफलताको शिखर चुम्नु र राष्ट्र र राष्ट्रियतालाई चम्काउनु नै यस कविताको मुख्य सन्देश हो।

३. यो रचना गीति कविता विधाको हो। कविता विचार वा भावनाको लयबद्ध कलात्मक अभिव्यक्ति हो र लय यसको विधा-परिचायक संरचक हो। यस रचनामा प्रत्येक हरफ ४-४-४-२ को गति-यतिमा बाँधिएको छ र टेक 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' ले गेयात्मकता दिएको छ। अनुप्रास (राम्रा-हाम्रा, हेर्लान्-घेर्लान्, ढाक्ला-डाक्ला) ले लयलाई बलियो बनाएको छ।

भावको दृष्टिले यसमा कविको वैयक्तिक अनुभूति भन्दा समष्टिगत ('हामी') राष्ट्रिय भावना प्रधान छ; हिमालप्रतिको प्रेम र स्वाभिमानको कलात्मक अभिव्यक्ति छ। हिमचुली, डाँफे, कस्तूरी र बुकी फूल — यी बिम्ब र प्रतीकले नेपाली पहिचान झल्काएका छन्। मानवीकरण (हिमचुलीले बोलाउँछन्), पुनरुक्ति (बगी बगी, लागी लागी) र प्रश्नालङ्कार (किन झुकी मरौँ) जस्ता अलङ्कारले कवितालाई कलात्मक बनाएका छन्। गोठालिनी, लाला-ओदी-निनी र देउराली जस्ता लोकजीवनका चित्र पनि छन्।

निष्कर्षमा लय, गेयता, बिम्ब, अलङ्कार र एकै भावकेन्द्र — यी विशेषताले यो रचनालाई छन्दोबद्ध गीति कविताको उत्कृष्ट उदाहरण बनाएका छन्।

सिर्जना अभ्यास (४ अङ्क)

आफूलाई मन पर्ने विषयमा चार सेरको एउटा गजल रचना गर्नुहोस् र त्यसमा रदिफ र काफिया औँल्याउनुहोस्। [४]

नमुना उत्तर

१. विषय — विद्यार्थी जीवन।

सपनाको दियो हृदयमा जगाउनु पर्छ आँधीबेहरीमा पनि हाँसेर गाउनु पर्छ

उकालीले थकाए पनि पाइला नरोकी हिमालको टुप्पामा झन्डा उठाउनु पर्छ

साथीको हात समाएर सँगै, आफ्नै बलमा कठिन बाटोलाई सहज बनाउनु पर्छ

'पथिक' भन्छ यही सन्देश सबैले हृदयमा नयाँ पिँढीलाई यही बाटो देखाउनु पर्छ

रदिफ — 'पर्छ' (प्रत्येक सेरको दोस्रो मिसराको अन्त्यमा दोहोरिने शब्द)। काफिया — जगाउनु, गाउनु, उठाउनु, बनाउनु, देखाउनु (रदिफभन्दा अघिका अनुप्रासयुक्त शब्द)। मत्ला — पहिलो सेर, जसका दुवै मिसरा काफिया र रदिफमा टुङ्गिएका छन्। मक्ता — अन्तिम सेर, जसमा उपनाम 'पथिक' छ।

Practise more: Nepali question bank