Unit 18 · व्याकरण · 11 min read
क्रियाका भाव: सामान्य, आज्ञा, इच्छा, सम्भावना, सङ्केत
What the syllabus asks for 8
- भाव भनेको के हो
- सामान्य भाव
- आज्ञार्थ भाव
- इच्छार्थ भाव
- सम्भावनार्थ भाव
- सङ्केतार्थ भाव
- भाव, काल र पक्ष — तीनै सँगै
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
"ऊ जान्छ", "ऊ जाओस्", "ऊ जाला", "तिमी जाऊ", "ऊ गएको भए" — पाँचै वाक्यमा धातु जा- उही छ, तर बोल्नेको मनोभाव फरक छ। कतै तथ्य भनिएको छ, कतै आदेश, कतै कामना, कतै अनुमान, कतै सर्त। यही मनोभावलाई भाव भनिन्छ। परीक्षामा काल-पक्ष-भाव-वाच्य मिलेर ५ अङ्क आउँछ र भाव त्यसको सबैभन्दा भरपर्दो हिस्सा हो, किनभने हरेक भावको आफ्नै स्पष्ट क्रियाचिनो छ — चिनो थाहा भए उत्तर पक्का। कक्षा ११ मा भावको नाम मात्र चिनाइएको थियो; यहाँ पाँचै भावको पूरा रूपावली र तिनको रूपान्तरण सिकिन्छ।
(१) दिइएको वाक्यको भाव नाम लिएर भन्न सक्नु। (२) किन त्यो भाव हो भन्ने क्रियाचिनो देखाउन सक्नु। (३) एउटा भावको वाक्यलाई अर्को भावमा फेर्न सक्नु। (४) सङ्केतार्थका दुई किसिम (सम्भव र असम्भव) छुट्याउन सक्नु — यहीँ सबैभन्दा धेरै अङ्क काटिन्छ।
18.1 भाव भनेको के हो
क्रियाले कामका साथै बोल्नेको मनोभाव — कथन, आदेश, कामना, अनुमान वा सर्त — समेत जनाउँछ। क्रियाको यही मनोभावसूचक रूपलाई भाव भनिन्छ। नेपालीमा पाँच भाव छन्।
18.2 सामान्य भाव
कुनै काम भएको, भइरहेको वा हुने भनी सोझै कथन गर्ने क्रियारूपलाई सामान्य भाव (विध्यर्थ वा निश्चयार्थ) भनिन्छ। यसमा कुनै आदेश, कामना वा शङ्का हुँदैन।
| काल | रूप | वाक्य |
|---|---|---|
| वर्तमान | जान्छ | ऊ विद्यालय जान्छ। |
| भूत | गयो | ऊ विद्यालय गयो। |
| भविष्यत् | जानेछ | ऊ विद्यालय जानेछ। |
| निषेध | जाँदैन | ऊ विद्यालय जाँदैन। |
सामान्य भावमै प्रश्न पनि सोधिन्छ — ऊ विद्यालय जान्छ ? भाव सामान्य नै रहन्छ, वाक्यको अर्थगत भेद मात्र प्रश्नवाचक हुन्छ।
18.3 आज्ञार्थ भाव
आदेश, अनुरोध, निर्देशन, अनुमति वा निषेध जनाउने क्रियारूपलाई आज्ञार्थ भाव भनिन्छ। यो प्रायः मध्यम पुरुषमा प्रयोग हुन्छ र क्रियामा काल देखिँदैन।
धातु गर्- को आज्ञार्थ रूपावली:
| कर्ता | आदर तह | आज्ञार्थ रूप | वाक्य |
|---|---|---|---|
| तँ | अति निम्न | गर् | तँ यो काम गर्। |
| तिमी | सामान्य | गर | तिमी यो काम गर। |
| तपाईं | आदरार्थ | गर्नुहोस् | तपाईं यो काम गर्नुहोस्। |
| हजुर | उच्च आदर | गर्नुहोस् | हजुर यो काम गर्नुहोस्। |
| ऊ (अन्य) | — | गरोस् | ऊ आफ्नो काम गरोस्। |
| उनीहरू | — | गरून् | उनीहरू आफ्नो काम गरून्। |
निषेधात्मक आज्ञार्थ — अगाडि न- थपिन्छ: नगर्, नगर, नगर्नुहोस्, नगरोस्।
आज्ञार्थमा सर्वनाम र क्रियाको तह मिल्नुपर्छ। × तपाईं यहाँ बस। — सर्वनाम आदरार्थ, क्रिया सामान्य। ✓ तपाईं यहाँ बस्नुहोस्। वा ✓ तिमी यहाँ बस। अनि आज्ञार्थ वाक्यको अन्त्यमा पूर्णविराम लाग्छ, प्रश्नचिह्न होइन — × जानुहोस् ?
18.4 इच्छार्थ भाव
शुभकामना, आशीर्वाद, प्रार्थना वा चाहना जनाउने क्रियारूपलाई इच्छार्थ भाव भनिन्छ। यसको मुख्य चिनो एकवचनमा -ओस् र बहुवचनमा -ऊन् हो।
| वाक्य | के जनायो |
|---|---|
| तपाईंको यात्रा सुखद होस्। | शुभकामना |
| देशमा शान्ति छाओस्। | प्रार्थना |
| सबै विद्यार्थी उत्तीर्ण होऊन्। | कामना (बहुवचन) |
| भगवान्ले सबैको भलो गरून्। | आशीर्वाद |
| तिमीलाई दीर्घायु प्राप्त होस्। | आशीर्वाद |
रूप मिल्दाजुल्दा भए पनि दुई फरक हुन्। कसोटी १ — कसलाई ? आज्ञार्थमा वक्ताले श्रोता (मध्यम पुरुष) लाई भन्छ; इच्छार्थमा प्रायः अन्य पुरुष वा भाग्यलाई कामना गरिन्छ। कसोटी २ — के ? आज्ञार्थमा श्रोताले गर्न सक्ने काम हुन्छ (ढोका बन्द गर्नुहोस्); इच्छार्थमा श्रोताको वशबाहिरको कुरा हुन्छ (तपाईंको यात्रा सुखद होस्)।
18.5 सम्भावनार्थ भाव
काम हुन सक्छ भन्ने अनुमान, सम्भावना वा शङ्का जनाउने क्रियारूपलाई सम्भावनार्थ भाव भनिन्छ। यसको चिनो -ला, -ली, -लास्, -लान्, -ौँला हो।
| कर्ता | रूप | वाक्य |
|---|---|---|
| म | जाउँला | म भोलि जाउँला। |
| हामी | जाऔँला | हामी भोलि जाऔँला। |
| तँ | जालास् | तँ पनि जालास्। |
| तिमी | जाउलाउ / जाला | तिमी पनि जाउला। |
| ऊ | जाला | ऊ आज घर जाला। |
| उनी (स्त्री) | जाली | उनी आज घर जाली। |
| उनीहरू | जालान् | उनीहरू आज घर जालान्। |
होला, हुनसक्छ, सायद, कदाचित् जस्ता शब्दले पनि सम्भावना बढाउँछन् — सायद ऊ आउला।
ऊ जानेछ मा निश्चय छ — भविष्यत् काल, सामान्य भाव। ऊ जाला मा अनिश्चय छ — सम्भावनार्थ भाव। परीक्षामा -ला देखेर "भविष्यत् काल" लेख्नु सबैभन्दा सामान्य गल्ती हो। -नेछ = निश्चय; -ला = अनुमान।
18.6 सङ्केतार्थ भाव
एउटा काम हुनका लागि अर्को काम हुनुपर्ने सर्त जनाउने क्रियारूपलाई सङ्केतार्थ भाव भनिन्छ। यसमा दुई खण्ड हुन्छन् — सर्त खण्ड (यदि …) र फल खण्ड (… भने)।
| किसिम | सर्त खण्ड | फल खण्ड | नमुना |
|---|---|---|---|
| सम्भव सङ्केत | यदि + भूत + भने | वर्तमान/भविष्यत् | यदि तिमी पढ्यौ भने पास हुन्छौ। |
| असम्भव सङ्केत | यदि + -एको भए | -थ्यो / -न्थ्यो | यदि तिमीले पढेको भए पास हुन्थ्यौ। |
पहिलोमा पढ्ने मौका अझै छ; दोस्रोमा पढिएन, अब हुँदैन — बितेको कुराको कल्पना मात्र हो।
× यदि ऊ आयो म जान्छु। → ✓ यदि ऊ आयो भने म जान्छु। यदि बिना पनि -ए भने ले सर्त जनाउन सकिन्छ — ऊ आए भने म जान्छु — तर यदि राखिएपछि भने छुटाउनु हुँदैन। अनि फल खण्डको काल सर्तको किसिमसँग मिल्नुपर्छ — × यदि पढेको भए पास हुन्छ।
18.7 भाव, काल र पक्ष — तीनै सँगै
एउटै क्रियामा भाव, काल र पक्ष तीनै एकसाथ रहन्छन्। तर सामान्य भावमा मात्र तीनै काल स्पष्ट देखिन्छन्; बाँकी चार भावमा काल धमिलो हुन्छ, किनभने आदेश, कामना, अनुमान र सर्त भविष्यतिर फर्केका हुन्छन्।
| भाव | काल देखिन्छ ? | टिप्पणी |
|---|---|---|
| सामान्य | देखिन्छ — तीनै | गर्छ / गर्यो / गर्नेछ |
| आज्ञार्थ | देखिँदैन | आदेश सधैँ आउँदो समयका लागि |
| इच्छार्थ | देखिँदैन | कामना पनि आउँदो समयका लागि |
| सम्भावनार्थ | धमिलो | प्रायः भविष्य, तर गरेको होला ले भूत अनुमान जनाउँछ |
| सङ्केतार्थ | दुवै खण्डमा फरक | सर्त भूत रूपमा, फल वर्तमान/-थ्यो रूपमा |
परीक्षामा उत्तर लेख्ने क्रम
"क्रियाको व्याकरणिक विश्लेषण गर्नुहोस्" भन्ने प्रश्नमा धातु — काल — पक्ष — भाव — पुरुष — वचन — आदर यही क्रममा लेख्नुहोस्। जस्तै "गर्दै हुनुहुन्थ्यो" — धातु गर्-, काल भूत, पक्ष अपूर्ण, भाव सामान्य, पुरुष अन्य, वचन एकवचन, आदर आदरार्थ।
18.8 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
| × अशुद्ध | ✓ शुद्ध | किन |
|---|---|---|
| तपाईं यहाँ बस। | तपाईं यहाँ बस्नुहोस्। | आज्ञार्थमा आदर मिलेन |
| तिमी यहाँ बस्नुहोस्। | तिमी यहाँ बस। | आदर बढी भयो |
| तँ यहाँ बस। | तँ यहाँ बस्। | अति निम्न रूप |
| भित्र जानुहोस् ? | भित्र जानुहोस्। | आज्ञार्थमा पूर्णविराम |
| सबै सफल होस्। | सबै सफल होऊन्। | बहुवचनमा -ऊन् |
| ऊ सफल होऊन्। | ऊ सफल होस्। | एकवचनमा -ओस् |
| भगवान्ले भलो गरोस् (सबैको) | भगवान्ले सबैको भलो गरून् | आदरार्थ बहुवचन |
| ऊ जाला — भविष्यत् काल | ऊ जाला — सम्भावनार्थ भाव | -ला अनुमानको चिनो |
| ऊ जानेछ — सम्भावनार्थ | ऊ जानेछ — सामान्य भाव | -नेछ निश्चयको चिनो |
| उनीहरू आउला। | उनीहरू आउलान्। | बहुवचनमा -लान् |
| उनी आउला। (स्त्री) | उनी आउली। | स्त्रीलिङ्गमा -ली |
| म जाला। | म जाउँला। | प्रथम पुरुषको रूप |
| यदि ऊ आयो म जान्छु। | यदि ऊ आयो भने म जान्छु। | भने छुट्यो |
| यदि पढेको भए पास हुन्छ। | यदि पढेको भए पास हुन्थ्यो। | असम्भव सर्तमा -थ्यो |
| यदि पढ्यौ भने पास हुन्थ्यौ। | यदि पढ्यौ भने पास हुन्छौ। | सम्भव सर्तमा वर्तमान |
| नगर्नुहोस् है ? | नगर्नुहोस् है। | आज्ञार्थ, प्रश्न होइन |
| तिमी नजाऊ न ? | तिमी नजाऊ। | निषेधात्मक आज्ञार्थ |
| ढोका बन्द होस्। (अह्राउने अर्थमा) | ढोका बन्द गर्नुहोस्। | आदेश हो, कामना होइन |
| तपाईंको यात्रा सुखद गर्नुहोस्। | तपाईंको यात्रा सुखद होस्। | कामना हो, आदेश होइन |
| सायद ऊ आउनेछ। | सायद ऊ आउला। | सायद सँग सम्भावनार्थ |
| पक्कै ऊ आउला। | पक्कै ऊ आउनेछ। | पक्कै सँग निश्चय |
| ऊ गएको भए भेट्छु। | ऊ गएको भए भेट्थेँ। | असम्भव सर्तको फल |
| उनीहरू गरोस्। | उनीहरू गरून्। | बहुवचन |
| यदि ऊ आए भने भने म जान्छु। | यदि ऊ आए भने म जान्छु। | भने दोहोरियो |
| हामी जालौँ। | हामी जाऔँला। | प्रथम बहुवचन सम्भावनार्थ |
प्रश्न. निम्न वाक्यका भाव क्रियाचिनोसहित लेख्नुहोस् — (क) तपाईंलाई दीर्घायु प्राप्त होस्। (ख) ऊ सायद भोलि आउली। (ग) तिमी यो चिठी पढ।
समाधान. (क) क्रिया होस् मा -ओस् छ र यो श्रोताको वशको कुरा होइन, कामना हो → इच्छार्थ भाव। (ख) क्रिया आउली मा -ली छ र सायद ले अनिश्चय जनाउँछ → सम्भावनार्थ भाव। (-ली स्त्रीलिङ्ग एकवचनको रूप हो।) (ग) क्रिया पढ मध्यम पुरुष तिमी लाई दिइएको आदेश हो → आज्ञार्थ भाव।
प्रश्न. "ऊ समयमै घर पुग्छ।" लाई आज्ञार्थ, इच्छार्थ, सम्भावनार्थ र सङ्केतार्थ भावमा फेर्नुहोस्।
समाधान. आज्ञार्थ — मध्यम पुरुषमा लगी आदेश बनाउने: तिमी समयमै घर पुग। इच्छार्थ — -ओस् लगाएर कामना बनाउने: ऊ समयमै घर पुगोस्। सम्भावनार्थ — -ला लगाएर अनुमान बनाउने: ऊ समयमै घर पुग्ला। सङ्केतार्थ — सर्त थपेर: यदि ऊ छिटो हिँड्यो भने समयमै घर पुग्छ।
प्रश्न. "यदि मैले त्यो कुरा थाहा पाएको भए म त्यहाँ जान्थेँ।" — यस वाक्यको भाव, किसिम र निहित अर्थ लेख्नुहोस्।
समाधान. १. यदि … भए ले सर्त जनायो → सङ्केतार्थ भाव। २. सर्त खण्डमा -एको भए र फल खण्डमा -थेँ छ → असम्भव (कल्पित) सङ्केत। ३. निहित अर्थ — मैले थाहा पाइनँ, त्यसैले गइनँ। बितेको कुराको कल्पना मात्र हो।
उत्तर. सङ्केतार्थ भाव, असम्भव किसिम; वक्ता त्यहाँ गएनन् भन्ने बुझिन्छ।
पाठको सार
- भाव = क्रियाले जनाउने बोल्नेको मनोभाव। नेपालीमा पाँच भाव छन्।
- सामान्य भाव — सोझो कथन; चिनो -छ, -यो, -नेछ।
- आज्ञार्थ भाव — आदेश/अनुरोध; चिनो गर्, गर, गर्नुहोस्, गरोस्, गरून्; प्रायः मध्यम पुरुष; निषेधमा न-।
- इच्छार्थ भाव — कामना/आशीर्वाद; चिनो -ओस् (एकवचन), -ऊन् (बहुवचन)। आज्ञार्थसँग छुट्याउने कसोटी — काम श्रोताको वशमा छ कि छैन।
- सम्भावनार्थ भाव — अनुमान/शङ्का; चिनो -ला, -ली, -लास्, -लान्, -ौँला। -ला भविष्यत् काल होइन।
- सामान्य भावमा मात्र तीनै काल स्पष्ट देखिन्छन्; बाँकी चार भाव प्रायः आउँदो समयतिर फर्केका हुन्छन्।
- सङ्केतार्थ भाव — सर्त; सम्भव (यदि + भूत + भने → वर्तमान फल) र असम्भव (यदि + -एको भए → -थ्यो फल) दुई किसिम। यदि सँग भने अनिवार्य।
अभ्यास
भाव लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- तिमी छिटो घर जाऊ। [1]
- सबैको मनोकामना पूरा होस्। [1]
- ऊ सायद भोलि आउला। [1]
- यदि पानी पर्यो भने खेल रोकिन्छ। [1]
- उनीहरू हिजो पोखरा गए। [1]
उत्तर
१. आज्ञार्थ भाव — मध्यम पुरुषलाई दिइएको आदेश, क्रिया जाऊ।
२. इच्छार्थ भाव — -ओस् चिनो, कामना जनायो।
३. सम्भावनार्थ भाव — -ला चिनो, सायद ले अनिश्चय जनायो।
४. सङ्केतार्थ भाव — यदि … भने ले सर्त जनायो (सम्भव किसिम)।
५. सामान्य भाव — सोझो कथन, कुनै आदेश/कामना/शङ्का छैन।
निर्देशित भावमा फेर्नुहोस् (१ अङ्क)
- ऊ पुस्तक पढ्छ। (आज्ञार्थमा) [1]
- ऊ पुस्तक पढ्छ। (इच्छार्थमा) [1]
- ऊ पुस्तक पढ्छ। (सम्भावनार्थमा) [1]
- तिमी काम गर। (आदरार्थ आज्ञार्थमा) [1]
- उनीहरू सफल हुन्छन्। (इच्छार्थमा) [1]
उत्तर
६. तिमी पुस्तक पढ।
७. ऊ पुस्तक पढोस्।
८. ऊ पुस्तक पढ्ला।
९. तपाईं काम गर्नुहोस्।
१०. उनीहरू सफल होऊन्। — बहुवचनमा -ऊन्।
शुद्ध पार्नुहोस् (१ अङ्क)
- तपाईं यहाँ बस। [1]
- सबै विद्यार्थी उत्तीर्ण होस्। [1]
- यदि ऊ आयो म जान्छु। [1]
- उनीहरू भोलि आउला। [1]
- यदि पढेको भए पास हुन्छ। [1]
उत्तर
११. तपाईं यहाँ बस्नुहोस्। — आदरार्थ सर्वनामसँग आदरार्थ आज्ञार्थ।
१२. सबै विद्यार्थी उत्तीर्ण होऊन्। — बहुवचनमा -ऊन्।
१३. यदि ऊ आयो भने म जान्छु। — यदि सँग भने अनिवार्य।
१४. उनीहरू भोलि आउलान्। — बहुवचन सम्भावनार्थ -लान्।
१५. यदि पढेको भए पास हुन्थ्यो। — असम्भव सर्तको फल खण्डमा -थ्यो।
भाव र किसिम दुवै लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- यदि मैले थाहा पाएको भए म आउँथेँ। [1]
- यदि तिमी हिँड्यौ भने समयमै पुग्छौ। [1]
- ढोका बन्द नगर्नुहोस्। [1]
- देशमा शान्ति छाओस्। [1]
- उनी आज घर आउली। [1]
उत्तर
१६. सङ्केतार्थ — असम्भव किसिम। -एको भए + -थेँ; वक्ताले थाहा पाएनन्।
१७. सङ्केतार्थ — सम्भव किसिम। यदि + भूत + भने + वर्तमान फल।
१८. आज्ञार्थ — निषेधात्मक। अगाडि न- थपिएको आदरार्थ आदेश।
१९. इच्छार्थ। -ओस् चिनो, प्रार्थना जनायो।
२०. सम्भावनार्थ। -ली स्त्रीलिङ्ग एकवचनको अनुमानसूचक रूप।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- क्रियाका पाँच भाव एक-एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- आज्ञार्थ र इच्छार्थ भावबिचको भिन्नता दुई कसोटीसहित छुट्याउनुहोस्। [3]
- सम्भावनार्थ भाव र भविष्यत् काल कसरी फरक छन् ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- सङ्केतार्थ भावका दुई किसिम क्रियारूपसहित उदाहरण दिई देखाउनुहोस्। [3]
- धातु आउ- लाई पाँचै भावमा राखी वाक्य बनाउनुहोस्। [3]
उत्तर
२१. सामान्य — ऊ घर जान्छ। आज्ञार्थ — तिमी घर जाऊ। इच्छार्थ — ऊ सकुशल घर पुगोस्। सम्भावनार्थ — ऊ घर जाला। सङ्केतार्थ — यदि ऊ हिँड्यो भने घर पुग्छ।
२२. कसोटी १ — कसलाई ? आज्ञार्थमा वक्ताले श्रोता (मध्यम पुरुष) लाई भन्छ — तपाईं ढोका बन्द गर्नुहोस्; इच्छार्थमा प्रायः अन्य पुरुषलाई वा भाग्यलाई कामना गरिन्छ — उहाँ सकुशल पुग्नुहोस्। कसोटी २ — के ? आज्ञार्थमा काम श्रोताको वशमा हुन्छ; इच्छार्थमा वशबाहिर हुन्छ — तपाईंको यात्रा सुखद होस् मा श्रोताले चाहेर यात्रा सुखद बनाउन सक्दैनन्, त्यसैले यो इच्छार्थ हो।
२३. भविष्यत् कालमा काम हुने कुरामा निश्चय हुन्छ र क्रियामा -नेछ लाग्छ — ऊ भोलि आउनेछ। सम्भावनार्थ भावमा अनिश्चय/अनुमान हुन्छ र क्रियामा -ला, -ली, -लान् लाग्छ — ऊ भोलि आउला। पहिलो काल हो, दोस्रो भाव; -ला देखेर भविष्यत् काल भन्नु गलत हो।
२४. (क) सम्भव सङ्केत — सर्त अझै पूरा हुन सक्छ। रूप: यदि + भूत + भने, फल खण्डमा वर्तमान/भविष्यत् — यदि पानी पर्यो भने खेल रोकिन्छ। (ख) असम्भव (कल्पित) सङ्केत — सर्त पूरा भएन, अब हुँदैन। रूप: यदि + -एको भए, फल खण्डमा -थ्यो/-न्थ्यो — यदि पानी परेको भए खेल रोकिन्थ्यो।
२५. सामान्य — ऊ बिहान आउँछ। आज्ञार्थ — तिमी बिहान आऊ। इच्छार्थ — ऊ बिहानै आओस्। सम्भावनार्थ — ऊ बिहान आउला। सङ्केतार्थ — यदि ऊ बिहान आयो भने हामी सँगै जान्छौँ।
Practise more: Nepali question bank