Unit 8 · पाठ · 7 teaching hours · 21 min read
मातृत्व
What the syllabus asks for 12
- लेखक परिचय
- कथाको पृष्ठभूमि
- विषयवस्तु — सार
- खण्डगत व्याख्या
- पात्र परिचय
- मूल भाव
- विधागत विशेषता — कथा
- भाषाशैली र अलङ्कार
- समीक्षात्मक टिप्पणी
- ममताको निर्णय — पक्ष र विपक्ष
- भाषातत्त्व — समस्त र द्विरुक्त शब्द
- शब्दार्थ
यो पाठ भागीरथी श्रेष्ठले लेखेको सामाजिक-मनोवैज्ञानिक कथा हो। हवाईजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएकी एक आमा, पतिका साथी सुबोधको सहानुभूति र मायाको खोजी, अनि छोराछोरीप्रति सुबोधको बेवास्ता देखेर मातृत्वले जित्ने निर्णय — यही यस कथाको केन्द्र हो। परीक्षामा पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क यस्तै रचनाबाट सोधिन्छन्। यस पाठको सबैभन्दा सोधिने ठाउँ हुन् — ममताको मानसिक द्वन्द्व, मातृत्व र वैयक्तिक प्रेमबिचको टकराव र कथाका तत्त्व।
(१) कथाको आदि, मध्य र अन्त्यका मुख्य घटना (घटनाक्रम मिलाउने अभ्यासमा पनि सोधिन्छ)। (२) ममतामा मानसिक द्वन्द्व आउनुका कारण र ममताले सुबोधलाई त्याग्ने निर्णयको विश्लेषण। (३) 'जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्' भन्ने भनाइ र 'मेरा छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य हुन्' को व्याख्या।
8.1 लेखक परिचय
भागीरथी श्रेष्ठ (जन्म वि.सं. २००५, गुल्मीको मारिडी बजार) नेपाली कथा र उपन्यासकी लेखक हुन्। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातक तहसम्म अध्ययन गरेकी छन्। वि.सं. २०२३ मा 'रुरु' पत्रिकामा छापिएको कथा 'प्रबल इच्छा' उनको प्रारम्भिक प्रकाशित रचना मानिन्छ।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. २००५, गुल्मी (मारिडी बजार) |
| शिक्षा | स्नातक (त्रिभुवन विश्वविद्यालय) |
| प्रारम्भिक प्रकाशित रचना | 'प्रबल इच्छा' कथा (वि.सं. २०२३, रुरु) |
| पुस्तकको रूपमा पहिलो कृति | 'मालती' उपन्यास |
| कथासङ्ग्रह | मोहदेश (२०४४), विनम्रता (२०४९), रङ्गिन पोखरी (२०५०) |
| लेखनका विशेषता | नारी अन्तर्मन, समाजको यथार्थ, सरल भाषा, थोरै पात्र |
पाठ्यसामग्रीले उनलाई समाज-यथार्थ र नारी मनोविज्ञानलाई सरल भाषामा उतार्ने कथाकारका रूपमा चिनाएको छ। उनका कथामा ठुलो घटनाको भिडभाड हुँदैन; एउटा सानो प्रसङ्ग, दुई-तीन पात्र र भित्री उथलपुथल नै कथाको मुख्य सामग्री हुन्छ। 'मातृत्व' पनि त्यस्तै रचना हो।
लेखकको जन्ममिति र कृतिका बारेमा स्रोतअनुसार भिन्नता पाइन सक्छ। परीक्षामा जन्मसाल (वि.सं. २००५), जन्मस्थान (गुल्मी) र कथाको नाम मात्र दुरुस्त लेख्नुहोस्। सङ्ग्रहको प्रकाशन वर्ष निश्चित भए मात्र लेख्नुहोस्।
8.2 कथाको पृष्ठभूमि
नेपाली समाजले विधवाबाट अपेक्षा गर्छ — सेतो लुगा, शोक र आजीवन दिवङ्गत पतिको स्मृतिमा बाँच्ने जीवन। कथाकी नायिका ममता यही परम्पराका सामु उभिएकी छ। उसले पति गुमाएपछिको शून्यता, असुरक्षा र मायाको प्यास भोगेकी छ, तर उसको चाहना केवल शारीरिक साहचर्य होइन; बच्चाहरूका निम्ति एउटा 'टेक्ने हाँगो' पनि हो। कथाले प्रश्न उठाउँछ — एउटी आमाले आफ्नो पुनः जीवनको चाहना र छोराछोरीको हित चाहनाबिच कसरी सन्तुलन खोज्छे ?
कथा प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ। 'म' ममता आफैँ हो र आफ्ना कुरा आफैँ सुनाउँछे। त्यसैले पाठकले ममताको मनभित्र छिरेर उसको द्विविधा, डर, आशा र विद्रोह प्रत्यक्ष अनुभव गर्छ।
8.3 विषयवस्तु — सार
कथा केही महिनाअघिको एउटा शनिबारको प्रसङ्गबाट सुरु हुन्छ। ममता सदाझैँ झ्यालमा बसेर सुबोधको बाटो हेर्दै छ। दस वर्षको ठुलो छोराले 'आमा, के हेरिराख्नुहुन्छ ?' भनी सोध्छ। ममताले झुट बोल्न चाहँदिन, 'सुबोध अङ्कललाई' भन्छे। छोराले 'किन दिनदिनै आउनुहुन्छ ? सुबोध अङ्कल मन पर्दैन' भन्छ र उनी नआए हुन्थ्यो भन्छ, कारण — तपाईँ नहुँदा हामीलाई हपार्नुहुन्छ, गाली गर्नुहुन्छ। यही प्रश्नले ममताको मनमा अतीतको सम्झना जगाउँछ, र कथा पूर्वदीप्ति (फ्ल्यासब्याक) मा जान्छ।
आदि (सुरुको भाग)।
- एउटा शनिबार सदाझैँ ममताले झ्यालमा बसेर सुबोधको प्रतीक्षा गर्नु।
- छोराले सुबोध दिनदिनै आएको नरुचाएपछि ममताले 'उहाँले सबैलाई माया गर्नुहुन्छ' भनी बताउनु।
- हवाईजहाज दुर्घटनाले पति गुमाएकी ममता दुई छोराछोरीका साथ एक्लै बस्नु।
मध्य (बिचको भाग)।
- पतिको साथी सुबोधले आश्वासन र सहानुभूति दिँदै ममतालाई नजिक हुनु; 'ममता ! तिमी किन पिर लिन्छ्यौ' भनी 'तिमी' सम्बोधन गर्नु।
- ममता र सुबोधले एकअर्कालाई मन पराउन थाल्नु र प्रेम स्वीकार्नु; ममतामा खुसी, शङ्का र सामाजिक डर सँगै आउनु।
- सुरुका दिनमा एकअर्काको इच्छाअनुसार चल्नु — ममताको अनुनयले सुबोधले चुरोट छाड्नु; सुबोधको इच्छाले ममताले सेतो र पहेँलो साडी छाडी कलेजी, बैजनी, प्याजी रङको साडी लगाउन थाल्नु।
- सुबोधले ममतालाई आफ्नी ठानेपछि छोराछोरीलाई गाली गर्ने, हपार्ने, बाहिर लखेट्ने र बोर्डिङमा राख्न भन्ने गर्नु।
- हलुवाको प्रसङ्ग — छोराछोरीका लागि राखेको हलुवा पनि सुबोधले मागेर खानु, अनि छोराछोरी भोकाएर आउँदा 'पैसा दिएर बाहिर खान पठाऊ' भन्नु।
- छोरी चन्द्रमा राति नौ बजेसम्म घर नफर्किँदा सुबोधले खोज्न नसघाउनु; मोटरसाइकलले हानेर चन्द्रमा अस्पताल पुग्दा पनि सुबोधले पेट दुखेको बहाना बनाई नआउनु।
अन्त्य (अन्तिम भाग)।
- ममतालाई मातृत्वबोधले सताउनु — 'मेरा छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य हुन्'।
- सुबोधसँग रहँदा सुन्दर र सुखी परिवार बन्दैन भन्ने निष्कर्षमा पुगेर ममताले उसलाई परित्याग गर्नु।
- सुबोधले 'बदनाम गरिदिन्छु' भनी धम्क्याउँदा पनि ममता शान्त रहनु र 'जीवन नै नाटक हो, संसार नै रङ्गमञ्च हो' भन्नु।
- सुबोध गएपछि ममताको मन हलुङ्गो हुनु; छोराको निद्रामा 'आमा ! सुबोध अङ्कल मन पर्दैन' भन्ने बर्बराहट सुनेर 'अब कहिल्यै आउने छैन' भन्नु।
8.4 खण्डगत व्याख्या
कथाको संरचना वर्तमान → अतीत → वर्तमान का रूपमा छ। पहिलो र अन्तिम दृश्य वर्तमानका हुन्; बिचको लामो भाग ममताको स्मृतिको हो। यसैले घटनाको सिलसिला कालक्रमअनुसार होइन, स्मृतिको क्रमअनुसार आउँछ। परीक्षामा 'घटनाक्रम मिलाउनुहोस्' भनी सोध्दा कालक्रम अनुसार लेख्नुपर्छ।
| खण्ड | घटना | ममताको मनको अवस्था | सोधिने प्रश्न |
|---|---|---|---|
| १ | झ्यालमा प्रतीक्षा; छोराको प्रश्न | अपराधबोध र झुट नबोल्ने चाहना | ममता झ्यालमा कसको प्रतीक्षा गर्दै थिइन् ? |
| २ | पति गुमाएपछिको शून्यता; सुबोधको सान्त्वना | असुरक्षा र मायाको प्यास | ममता किन जीवनसाथीको खोजीमा थिइन् ? |
| ३ | अँगालो र प्रेमको स्वीकार | खुसी, तर शङ्का र लाज | ममता र सुबोध नजिकिनुको कारण के हो ? |
| ४ | चुरोट र साडीको प्रसङ्ग | एकअर्काप्रति समझदारी | कुन बानी कसलाई मन परेको थिएन ? |
| ५ | हलुवाको प्रसङ्ग | पहिलो तितो अनुभव | सुबोधले 'तिमीलाई सबैभन्दा माया कसको' भनी किन सोधे ? |
| ६ | छोराछोरीलाई लखेट्नु, सिनेमा | ग्लानि र द्वन्द्व | ममतामा मानसिक द्वन्द्व आउनुका कारण के हुन् ? |
| ७ | चन्द्रमा हराउनु र अस्पताल | पहिलो रिस, घृणाको पर्खाल | किन सुबोधसँगको सम्बन्ध अपराध ठानिन् ? |
| ८ | अन्तिम निर्णय र मुक्ति | विजयोल्लास र हलुङ्गोपन | ममताको मन किन हलुङ्गो भयो ? |
8.5 पात्र परिचय
| नाम | भूमिका | चारित्रिक विशेषता |
|---|---|---|
| ममता | नायिका र समाख्याता ('म' पात्र) | विधवा, दुई सन्तानकी आमा; कोमल, सङ्कोची तर आवश्यक बेला निर्णायक; प्रेम र मातृत्वबिच द्वन्द्वमा परेकी |
| सुबोध | प्रतिनायक | पतिका मिल्ने साथी; अग्लो, गोरो, स्मार्ट, ख्यालठट्टा गर्ने; तर स्वार्थी, शारीरिक आकर्षणमा सीमित, अधिकार जमाउने र छोराछोरीप्रति ईर्ष्यालु |
| छोरा | सहायक पात्र | दस वर्षको; निर्भीक, सत्यवादी, बालसुलभ प्रश्न गर्ने; सुबोधको स्वभाव सबैभन्दा छिटो बुझ्ने |
| चन्द्रमा (छोरी) | सहायक पात्र | सानी; कथाको मोड ल्याउने दुर्घटनाकी पात्र |
| दिवङ्गत पति | स्मृतिमा रहेको पात्र | छोराछोरीलाई माया गर्ने, हप्काउने होइन; ममताको सर्वस्व |
म-सु-छो-च — मता (नायिका), सुबोध (खलपात्र), छोरा (सत्यको स्वर), चन्द्रमा (मोड ल्याउने दुर्घटना)।
8.6 मूल भाव
मातृत्व स्त्रीको सबैभन्दा ठुलो शक्ति हो र आवश्यक पर्दा त्यही शक्तिले प्रेम, सहारा र सामाजिक भयभन्दा माथि उठ्न सिकाउँछ — यही कथाको मूल भाव हो। पति गुमाएपछि एउटी आमाले सुरक्षा र माया खोज्नु अस्वाभाविक होइन, तर त्यो खोजी सन्तानको हितको कसीमा खरो उत्रनुपर्छ। जुन सम्बन्धले छोराछोरीको ममता र सुरक्षामा आँच ल्याउँछ, त्यो सम्बन्ध जति आकर्षक भए पनि त्याज्य हुन्छ। यसरी कथाले 'जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्' भन्ने विचारलाई पुष्टि गर्छ।
8.7 विधागत विशेषता — कथा
यो रचना कथा विधाको हो र दृष्टिबिन्दुको दृष्टिले प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुको कथा हो। पाठ्यपुस्तकको सामग्रीअनुसार जीवनको एउटा तर महत्त्वपूर्ण अंशलाई समेट्ने विशिष्ट घटनाको सिलसिलेवार प्रस्तुति कथा हो; घटनाको कार्यकारण शृङ्खलालाई कथानक भनिन्छ। परीक्षामा "यो रचनाको विधागत विशेषता लेख्नुहोस्" भनी सोधिँदा कथाका तत्त्वअनुसार लेख्नुहोस्।
| कथाका तत्त्व/विशेषता | यस पाठमा कसरी देखिन्छ |
|---|---|
| कथानक (कार्यकारण शृङ्खला) | पति गुमाउनु → सुबोधसँग नजिकिनु → छोराछोरीप्रति बेवास्ता → मातृत्वबोध → परित्याग |
| पात्र | थोरै — ममता, सुबोध, छोरा, चन्द्रमा; सबै मानवीय पात्र |
| परिवेश | केही महिनाअघि र वर्तमानको घर; झ्याल, कोठा, अस्पताल, सिनेमाघर — शहरी मध्यम वर्गीय परिवेश |
| दृष्टिबिन्दु | प्रथम पुरुष — 'म' (ममता) ले 'मैले', 'मेरो' भन्दै कथा भन्छे |
| भाषाशैली | वर्णनात्मक, संस्मरणात्मक र संवादात्मक; बिचमा पत्रात्मक स्वगत |
| सारवस्तु/उद्देश्य | मातृत्वको महत्ता; विधवाको मनोविज्ञान; स्वार्थी प्रेमको यथार्थ |
| शुरुआत, विकास, चरम, समापन | प्रश्नबाट सुरु; द्विविधाको विकास; अस्पताल प्रसङ्गमा चरम; परित्यागमा समापन |
| मनोवैज्ञानिक चित्रण | ममताको भित्री द्वन्द्व, डर, ग्लानि र विजयोल्लासको सूक्ष्म वर्णन |
जीवनको एउटा तर महत्त्वपूर्ण अंशलाई समेट्ने विशिष्ट घटनाको सिलसिलेवार प्रस्तुति कथा हो। कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिबिन्दु, भाषाशैली र सारवस्तु यसका तत्त्व हुन्।
'मातृत्व' मा एउटै घटनाचक्र, थोरै पात्र र थोरै समय छ, त्यसैले यो कथा हो, उपन्यास होइन। उपन्यासमा धेरै घटना, धेरै पात्र र लामो समयखण्ड हुन्छ। यसमा ममताले आफ्नो स्वगत गरे पनि यो आत्मकथा होइन, किनभने ममता काल्पनिक पात्र हो र लेखक आफैँ होइनन्।
8.8 भाषाशैली र अलङ्कार
- शैली: मनोवैज्ञानिक र संस्मरणात्मक। 'म' पात्रले आफ्नो मनका तरङ्ग र घटनाका स्मृति क्रमैसँग सुनाएको छ।
- शब्दस्रोत। तत्सम शब्द (सान्त्वना, मातृत्व, ग्लानि, नैराश्य, मृगतृष्णा, विजयोल्लास), तद्भव शब्द (छोराछोरी, हलुवा, झ्याल, अँगालो) र आगन्तुक शब्द (अङ्कल, डिस्टर्ब, स्मार्ट, एक्सिडेन्ट, सिनेमा, बोर्डिङ, ट्याक्सी, अस्पताल) को मिश्रण छ।
- अनुकरणात्मक शब्द। झलझली, लुरुलुरु, ढ्याङढ्याङ, तपतप, भलभल, चरचर्ती, चटक्चटक्, ढकमक्क, झकमक्क।
- उपमा — 'सुबोधको कुराले पानीको फोका झैँ पट्ट फुटेर बिलाउने कल्पना', 'तासको महल झैँ ढलिदियो', 'पतझरको पहेँलो पत्ता झैँ झरिसकेको माया'।
- रूपक — 'जीवनरुख' — 'सुबोध मेरो जीवनरुखमा जोडिएको मसिनो हाँगा हो भने छोराछोरी जरा, हाँगाबिँगा, फल सबै हुन्'; 'छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य'।
- प्रतीक/बिम्ब — सिन्दूर पुछिनु र चुरा फुट्नु (वैधव्य), सुरुङ (शून्यता), गाई र बाघ ('आजसम्म गाईलाई होइन बाघलाई माया गरिरहेछु' — सुबोधको वास्तविक स्वभावको प्रतीक), मृगतृष्णा (भ्रम), ज्वालामुखी (दबिएको रिस)।
- विरोधाभासात्मक चित्रण — ममताको बाहिरी सङ्कोच र भित्री विद्रोहको तुलना।
- सङ्केत र पूर्वदीप्ति — कथा वर्तमानको प्रश्नबाट अतीततिर जान्छ र फेरि वर्तमानमा फर्कन्छ।
- सूक्तिपरक वाक्य — 'आखिर जीवन नै नाटक हो, संसार नै रङ्गमञ्च हो।'
प्रश्न. "मेरा छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य हुन्।" — व्याख्या गर्नुहोस्। [३]
चरण १ — सन्दर्भ। प्रस्तुत भनाइ भागीरथी श्रेष्ठको 'मातृत्व' कथाबाट लिइएको हो। छोरी चन्द्रमा दुर्घटनामा परेका बेला पनि सुबोधले चिन्ता नगरेको देखेपछि ममताले गरेको आत्मचिन्तनमा यो भनाइ आएको छ।
चरण २ — अर्थ। चन्द्रमाले रातमा र सूर्यले दिनमा उज्यालो दिन्छन्; यी दुवैविना संसार अँध्यारो हुन्छ। त्यसरी नै ममताको जीवनमा छोरा र छोरी दुई उज्यालोका स्रोत हुन्। पतिको मृत्युपछिको अँध्यारो जीवनलाई अर्थ दिने आधार उनीहरू नै हुन्, र त्यसैले तिनको सुखमा आँच पुग्ने सम्बन्ध ममताका लागि अस्वीकार्य छ।
चरण ३ — निचोड। यो भनाइले ममताको मातृत्वको उच्चता र सम्पूर्ण कथाको केन्द्रीय निर्णयलाई सङ्केत गर्छ — प्रेमभन्दा माथि सन्तान हो।
8.9 समीक्षात्मक टिप्पणी
बलियो पक्ष। कथाको सबैभन्दा बलियो पक्ष मनोवैज्ञानिक चित्रण हो। ममताको डर, चाहना, अपराधबोध र आत्मसम्मान क्रमैसँग विकसित भएका छन्। प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुले पाठकलाई उसको मनभित्रै पुर्याउँछ। थोरै पात्र र अनावश्यक विस्तारविनाको कथाले सन्देशलाई केन्द्रित राखेको छ। छोराको 'सुबोध अङ्कल मन पर्दैन' भन्ने वाक्य कथाको सुरु र अन्त्यमा फर्केर आउने घेरा (परिक्रमा) ले कथालाई कलात्मक अन्त्य दिएको छ। हलुवा प्रसङ्गजस्ता साना घटनाबाट सुबोधको स्वभाव देखाइएको छ — भाषण दिएर होइन।
कमजोर पक्ष। सुबोधको चरित्र एकपक्षीय छ — सुरुमा सहानुभूति देखाउने उसले पछि पूर्ण खलपात्रको रूप लिन्छ; मानवीय जटिलता (उसको पक्ष, उसको पीडा) कतै आउँदैन। कतिपय स्थानमा ममताको स्वगत लामो र भाषणजस्तो हुन पुगेको छ। अन्त्यमा 'सुबोधबिना स्त्रीले जीवन बिताउन सक्छे' भन्ने आत्मनिर्भरताको आर्थिक पक्ष (ममताले जीविका कसरी चलाउँछे) आएको छैन।
समग्र मूल्याङ्कन। केही सीमा हुँदाहुँदै 'मातृत्व' नारी अन्तर्मनको यथार्थ चित्रण गर्ने र स्वार्थी प्रेम र निःस्वार्थ मातृत्वबिचको भेद देखाउने उत्कृष्ट कथा हो। विधवा जीवनसम्बन्धी परम्परागत धारणालाई प्रश्न गर्दै अन्तमा मातृत्वलाई विजयी बनाउनु यसको सशक्त पक्ष हो।
8.10 ममताको निर्णय — पक्ष र विपक्ष
पाठ्यपुस्तकले 'ममताले सुबोधलाई परित्याग गरेर छोराछोरीसँगै जीवन बिताउने निर्णय तपाईँलाई कस्तो लाग्यो, कथाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस्' भनी सोधेको छ। यस्तो प्रश्नमा आफ्नो मत स्पष्ट लेखेर कथाका प्रमाणले पुष्टि गर्नुपर्छ।
| पक्ष — निर्णय उचित | कथाको प्रमाण |
|---|---|
| सुबोधले सन्तानप्रति माया देखाएन | छोराछोरीलाई हपार्ने, लखेट्ने, बोर्डिङ पठाउन भन्ने |
| ममताको भावना र सुरक्षाको खोजी पूरा भएन | सुबोध सुखको साथी होइन, अधिकार जमाउने बन्यो |
| सन्तानको सुरक्षा सर्वोपरि | छोरीको दुर्घटनामा पनि सुबोधले पेट दुखेको बहाना गर्नु |
| स्वाभिमान र सत्यको जित | बदनामको धम्कीमा पनि ममताले 'पर्वाह छैन' भन्नु |
| विपक्ष — सीमा | कथाको आधार |
|---|---|
| तत्काल निर्णयले सुरक्षाको प्रश्न कायम राख्छ | छोराछोरी सानै छन्, आर्थिक आधारको उल्लेख छैन |
| पहिलेको निर्णयमा हतारो | 'निर्णय छिटो त भएन' भन्ने ममताकै शङ्का |
| समाजको प्रतिक्रियाको जोखिम | बदनामको धम्की र सामाजिक प्रतिष्ठाको डर |
निष्कर्ष। समग्रमा निर्णय उचित, साहसी र सन्तानप्रति उत्तरदायी छ। ममताले आफ्नो भूल स्वीकार्दै सुधार गरेको हो — यो कमजोरी होइन, बल हो।
8.11 भाषातत्त्व — समस्त र द्विरुक्त शब्द
(क) पाठमा आएका समस्त शब्द र विग्रह
| समस्त शब्द | विग्रह | समासको प्रकार |
|---|---|---|
| छोराछोरी | छोरा र छोरी | द्वन्द्व |
| हाँगाबिँगा | हाँगा र बिँगा | द्वन्द्व |
| जीवनरुख | जीवन रूपी रुख | कर्मधारय |
| दाजुभाइ | दाजु र भाइ | द्वन्द्व |
| दिदीबहिनी | दिदी र बहिनी | द्वन्द्व |
| भाइटीका | भाइको टीका | तत्पुरुष |
| काककुकुर | काग र कुकुर | द्वन्द्व |
| धनधान्य | धन र धान्य | द्वन्द्व |
| फूलमाला | फूलको माला | तत्पुरुष |
| पञ्चामृत | पाँच अमृतको समूह | द्विगु |
| लम्बोदर | लामो छ पेट जसको (गणेश) | बहुव्रीहि |
| पीताम्बर | पहेँलो छ लुगा जसको (विष्णु) | बहुव्रीहि |
| दीर्घायु | दीर्घ आयु | कर्मधारय |
| वायुपुत्र | वायुका पुत्र (हनुमान्) | तत्पुरुष |
| सप्तरङ्गी | सात रङ भएको | बहुव्रीहि |
(ख) पाठका द्विरुक्त शब्द र निर्माण प्रक्रिया
| द्विरुक्त शब्द | निर्माण प्रक्रिया |
|---|---|
| दिनदिनै | दिन + दिन + ै — शब्दको पूर्ण दोहोर्याइ |
| तप तप | तप + तप — अनुकरणात्मक शब्दको दोहोर्याइ |
| मग मग | मग + मग — गन्धको अनुकरणात्मक दोहोर्याइ |
| भलभल | भल + भल — आँसु बग्ने आवाजको अनुकरण |
| ढ्याङढ्याङ | ढ्याङ + ढ्याङ — मुटु ढुकढुक गर्ने आवाजको अनुकरण |
| लुरुलुरु | लुरु + लुरु — मन नलागी हिँड्ने अवस्थाको अनुकरण |
(ग) पाठमा प्रयुक्त पाँच अनुकरणात्मक शब्द र वाक्य प्रयोग
| शब्द | वाक्य |
|---|---|
| झलझली | छोराछोरी रोएको दृश्य मेरो आँखाअघि झलझली आयो। |
| लुरुलुरु | उसले भनेपछि दुवै बच्चा लुरुलुरु बाहिर गए। |
| ढ्याङढ्याङ | डरले मेरो मुटु ढ्याङढ्याङ बज्न थाल्यो। |
| तपतप | पसिना तपतप चुहिँदै उनी कोठामा पसे। |
| भलभल | दुःखले आँखाबाट आँसु भलभल बग्यो। |
(घ) टुक्का र तिनको अर्थ
| टुक्का | अर्थ |
|---|---|
| कम्मर कस्नु | दृढ भएर काममा लाग्नु |
| मन फुकाउनु | चित्त बुझाउनु, मनको शङ्का हटाउनु |
| नाक राख्नु | इज्जत जोगाउनु |
| डाँडो काट्नु | गाउँठाउँ छाडेर टाढा (परदेश) जानु |
| नाक काट्नु | इज्जत बिगार्नु, बेइज्जत गर्नु |
| देश पस्नु | कमाउन परदेश जानु |
| कुरा काट्नु | अर्काको निन्दा गर्नु |
नमुना अनुच्छेद। आफ्नै देशमा कम्मर कसेर काम गर्नु बुद्धिमानी हो। इमानदार भएर काम गर्दा परिवारको नाक राखिन्छ, तर नराम्रो काम गरेर खानदानको नाक काट्नुहुँदैन। गाउँ छाडेर डाँडो काट्नु परेमा वा देश पस्नुपरे पनि आफ्नो जरा नबिर्सिनु राम्रो हो। अरूको कुरा काटेर समय खेर फाल्ने बानी त्यस्तै हानिकारक छ।
8.12 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सर्वस्व | सारा सम्पत्ति, सबथोक |
| अप्रत्याशित | आकस्मिक, नसोचेको |
| ग्लानि | पछुतो, आत्मग्लानि |
| नैराश्य | निराशा |
| सङ्कीर्ण | सङ्कुचित, सानो सोचाइ |
| मृगतृष्णा | जलभ्रम; अस्तित्वहीन कुराको आशा |
| रोबिलो | धाक र तडकभडकले पूर्ण |
| शान्त | गतिहीन, चुपचाप |
| विजयोल्लास | जितको आनन्द |
| बैजनी | रातो र निलो मिसिएको, भन्टा रङको |
| ज्वालामुखी | पग्लेको चट्टान, तातो खरानी र धुवाँ ओकल्ने पहाड |
| सान्त्वना | आश्वासन, ढाडस |
| अनुनय | विनम्र निवेदन |
| शून्यता | रिक्तता, खालीपन |
| अकमकिनु | के गरूँ के गरूँ हुनु, अलमलिनु |
| पट्यार | दिक्क, वाक्क |
| मर्यादा | सीमा, सामाजिक इज्जत |
| आवेश | तीव्र भावना, जोस |
| आक्रोश | रिसले भरिएको बेचैनी |
| परित्याग | पूर्ण रूपमा छाड्नु |
एकाइको सारांश
- लेखक भागीरथी श्रेष्ठ (वि.सं. २००५, गुल्मी); कथा प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा; समाख्याता 'म' पात्र ममता।
- आदि — शनिबार झ्यालमा सुबोधको प्रतीक्षा; छोराको 'सुबोध अङ्कल मन पर्दैन'; हवाईजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएको अतीत।
- मध्य — सुबोधको सान्त्वनाबाट प्रेम; चुरोट छाड्ने, साडीको रङ फेर्ने; तर छोराछोरीलाई हपार्ने; हलुवा प्रसङ्ग; चन्द्रमाको दुर्घटना र सुबोधको बेवास्ता।
- अन्त्य — मातृत्वबोध; 'मेरा छोराछोरी चन्द्र र सूर्य'; सुबोधलाई परित्याग; धम्कीमा पनि शान्त; हलुङ्गो मन।
- ममताको मानसिक द्वन्द्वका कारण — पति गुमाएको असुरक्षा, सुबोधको मायाको आकर्षण, सामाजिक-धार्मिक परम्पराको डर, छोराछोरीप्रतिको ममता, सुबोधको बदलिएको स्वभाव।
- कथाका तत्त्व — कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिबिन्दु, भाषाशैली, सारवस्तु (उद्देश्य)।
- पूर्वदीप्ति संरचना, मनोवैज्ञानिक चित्रण, उपमा-रूपक-प्रतीक (जीवनरुख, गाई र बाघ, चन्द्र र सूर्य)।
- मूल भाव — मातृत्व सबभन्दा महान्; जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्।
- भाषातत्त्व — समस्त शब्द (छोराछोरी, जीवनरुख), द्विरुक्त शब्द (दिनदिनै, तप तप), अनुकरणात्मक शब्द (झलझली, ढ्याङढ्याङ), टुक्का (नाक काट्नु, डाँडो काट्नु)।
अभ्यास प्रश्न
शब्दभण्डार (१ अङ्क)
- दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् : सर्वस्व, ग्लानि, नैराश्य, मृगतृष्णा। [१]
- दिइएका अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोज्नुहोस् : (क) धाक र तडकभडकले पूर्ण (ख) जितको आनन्द (ग) रातो र निलो मिसिएको। [१]
- पाठबाट चारओटा अनुकरणात्मक शब्द टिप्नुहोस्। [१]
- 'नाक काट्नु' र 'डाँडो काट्नु' टुक्काको अर्थ लेख्नुहोस्। [१]
उत्तर
१. सर्वस्व — सारा सम्पत्ति; ग्लानि — पछुतो; नैराश्य — निराशा; मृगतृष्णा — जलभ्रम।
२. (क) रोबिलो (ख) विजयोल्लास (ग) बैजनी।
३. झलझली, लुरुलुरु, ढ्याङढ्याङ, तपतप।
४. नाक काट्नु — इज्जत बिगार्नु; डाँडो काट्नु — गाउँठाउँ छाडेर टाढा जानु।
पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- ममता झ्यालमा बसेर कसको प्रतीक्षा गर्दै थिइन् ? [२]
- ममता र सुबोध नजिकिनुको कारण के हो ? [२]
- ममताको कुन बानी सुबोधलाई मन परेको थिएन ? [२]
- सुबोधको कुन बानी ममतालाई मन परेको थिएन ? [२]
- ममता किन जीवनसाथीको खोजीमा थिइन् ? [२]
- ममताले कस्तो प्रेम चाहेकी थिइन् ? [२]
- ममताको मन किन हलुङ्गो भयो ? [२]
- ममता र सुबोधबिच मनमुटाव हुनुको कारण के हो ? [२]
उत्तर
१. ममता झ्यालमा बसेर सुबोधको प्रतीक्षा गर्दै थिइन्।
२. ममताले पति गुमाएकी थिइन् र सुबोध पतिका साथी भएका नाताले सान्त्वना दिन आउँथे। यसैबिच दुईले एकअर्कालाई मन पराउन थाले, जुन उनीहरू नजिकिनुको कारण हो।
३. ममताको सेतो र पहेँलो साडी लगाउने बानी सुबोधलाई मन परेको थिएन; उनले गुलाफी रङ मन पराउँथे।
४. सुबोधको चुरोट खाने बानी ममतालाई मन परेको थिएन।
५. ममताले पति गुमाएपछि आफू र छोराछोरीलाई असुरक्षित पाएकी थिइन्। घरको खालीपनलाई भर्ने, सुरक्षा र माया दिने र अपूरो जीवन पूरा गर्ने साथीको खोजीमा उनी थिइन्।
६. ममताले शारीरिकभन्दा मानसिक रूपमा बढी, पवित्र, निःस्वार्थ र आत्मिक प्रेम चाहेकी थिइन्।
७. सुबोधसँगको सम्बन्ध तोडेर छोराछोरीसँग जीवन बिताउने निर्णय लिएपछि ममताको मनबाट लामो समयको भार, पीडा र असत्यको बोझ हट्यो। घाँटीमा झुन्डिएको ढुङ्गा खसेजस्तो र पाकेको घाउ फुटेर सन्चो भएजस्तो भएकाले मन हलुङ्गो भयो।
८. ममताले छोराछोरीलाई आफ्नो जीवनको आधार मानिन्, तर सुबोधले तिनलाई हपार्ने, लखेट्ने र बेवास्ता गर्ने गरे। छोरी चन्द्रमा घाइते हुँदा पनि सुबोध अस्पताल नआएकाले ममताको विश्वास टुट्यो र दुईबिच मनमुटाव भयो।
पाठगत बोध — लामो उत्तर (५ अङ्क)
- ममतामा मानसिक द्वन्द्व आउनुका कारण के के हुन्, कथाका आधारमा लेख्नुहोस्। [५]
- सुबोधको चरित्र-चित्रण गर्नुहोस्। [५]
उत्तर
१. 'मातृत्व' कथामा ममताको मानसिक द्वन्द्व एकैपटक आएको होइन; कथाका अलग-अलग प्रसङ्गले क्रमैसँग बढाउँदै लगेका छन्। पहिलो कारण, पति गुमाएपछिको असुरक्षा र शून्यता हो। उनी एक्ली भएकी छिन् र सुरक्षा, माया र साथ चाहन्छिन्। दोस्रो, सुबोधको आकर्षण र सहानुभूति हो, जसले उनलाई नजिक तान्छ। तेस्रो, सामाजिक र धार्मिक परम्पराको डर हो — विधवा सधैँ विधवा रहून् भन्ने समाजको चाहना र बदनामको त्रास। चौथो, छोराछोरीप्रतिको ममता हो; तिनलाई सुबोधले हपार्दा र लखेट्दा उनी भित्रभित्रै विक्षिप्त हुन्छिन्। पाँचौँ, सुबोधको बदलिएको स्वभाव हो — सुरुमा मनोवैज्ञानिक सहारा जस्तो देखिएको उसले शारीरिक अधिकार जमाउन थाल्छ। यी सबै कारणले ममता एकातिर प्रेम र सुरक्षा, अर्कातिर सन्तान र आत्मसम्मानबिच बारम्बार चिरिन्छिन्; अन्ततः छोरी घाइते हुँदाको घटनाले द्वन्द्व टुङ्ग्याइदिन्छ।
२. सुबोध कथाको प्रतिनायक पात्र हो। पतिको साथीको रूपमा सुरु भएको उसको चरित्र क्रमशः खुल्दै जान्छ। उसमा बाहिरी व्यक्तित्व आकर्षक छ — अग्लो, गोरो, स्मार्ट, ख्यालठट्टा गर्ने। सुरुमा उसले सान्त्वना दिन्छ र चुरोट पनि छोड्छ। तर ममता 'आफ्नी' भएपछि उसको स्वार्थी र अधिकार जमाउने प्रवृत्ति देखिन्छ। ऊ ममतालाई आफूलाई सबैभन्दा बढी माया गर्न आग्रह गर्छ, छोराछोरीलाई 'डिस्टर्ब' गर्ने ठान्छ, तिनलाई बाहिर पठाउँछ र बोर्डिङमा राख्न भन्छ। हलुवाको प्रसङ्गमा उसले छोराछोरीको भागसमेत खान्छ। छोरी हराउँदा र घाइते हुँदा पनि उसले चिन्ता देखाउँदैन र बहाना बनाउँछ। ममताले सत्य बताएपछि ऊ बदनाम गर्ने धम्की दिन्छ, जसले उसको प्रतिशोधी स्वभाव देखाउँछ। यसरी सुबोध बाहिरबाट मायालु देखिए पनि भित्रबाट शारीरिक आकर्षणमा सीमित, स्वार्थी, ईर्ष्यालु र संवेदनहीन पात्र हो।
व्याख्या गर्नुहोस् (३ अङ्क)
- "नीरस जिन्दगीलाई रसाउन मायाको सङ्लो नदी चाहिन्छ। छहारीदार ओत चाहिन्छ। जिन्दगी हाँसो रोदन, दुःख पीडा, कथा व्यथाले भरिएको सामूहिक भेल हो। आपत्, सुख र दुःख सबैलाई पर्छ।" [३]
उत्तर
१. सन्दर्भ। यो भनाइ भागीरथी श्रेष्ठको 'मातृत्व' कथामा ममताले सुबोधसँगको प्रेमबारे आफूभित्रको द्विविधा र सामाजिक डरलाई चिर्दै गरेको विद्रोही सोचबाट लिइएको हो। अर्थ। जीवन सुख्खा हुँदा माया नदीजस्तै हरियाली दिन्छ र सहारा छहारीजस्तै आश्रय दिन्छ। जीवन हाँसो-रोदन, सुख-दुःखको मिश्रित बहाव हो, जहाँ आपत् सबैलाई पर्छ। त्यसैले दिवङ्गत पतिको स्मृतिमा मात्र बाँच्ने भन्दा नयाँ सहारा खोज्नु अपराध होइन भन्ने ममताको मान्यता यहाँ छ। निचोड। यसले विधवाको पुनर्जीवनको इच्छा जायज ठान्ने कथाको प्रगतिशील दृष्टिकोण देखाउँछ।
समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क)
- 'जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन्' भन्ने भनाइलाई 'मातृत्व' कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [८]
- ममताले सुबोधलाई परित्याग गरेर छोराछोरीसँगै सम्पूर्ण जीवन बिताउने निर्णय गरेको तपाईँलाई कस्तो लाग्यो, कथाका आधारमा विश्लेषण गर्नुहोस्। [८]
- यस रचनाको विधागत विशेषता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [८]
नमुना उत्तर
१. 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' भन्ने पुरानो भनाइको सार हो — आमा स्वर्गभन्दा पनि ठुली हुन्। भागीरथी श्रेष्ठको 'मातृत्व' कथा यही विचारको सशक्त उदाहरण हो।
कथाकी नायिका ममता पति गुमाएर एक्ली भएकी विधवा हो। उसलाई सुरक्षा, माया र एउटा सहारा चाहिन्छ, र सुबोधसँग उसको सम्बन्ध यसैका लागि सुरु हुन्छ। तर कथाभरि उसले जुन क्षण सन्तानको हित र प्रेमबिच द्वन्द्व हुन्छ, त्यही क्षण सन्तानलाई रोज्छे। सुबोधले माग्दा पनि छोराछोरीका लागि छुट्याएको हलुवाबाट आफूले बच्न खोज्नु, बच्चालाई पैसा दिएर बाहिर खान पठाउँदा मन पोल्नु र सिनेमाभरि रोएका बच्चा झलझली आँखामा आउनु — यी सबैले उसको मातृत्वको गहिराइ देखाउँछन्।
कथाको चरम बिन्दु छोरी चन्द्रमाको दुर्घटना हो। छोरी हराएको र अस्पताल पुगेको बेलामा पनि सुबोधले पेट दुखेको बहाना गर्दा ममताले 'मेरा छोराछोरी मेरा लागि चन्द्र र सूर्य हुन्' भन्ने निष्कर्ष निकाल्छे। जीवनसाथीको चाहना, समाजको डर र बदनामको धम्की — सबै कुरालाई पन्छाएर उसले सुबोधलाई त्याग्छे र सन्तानसँग बाँच्ने निर्णय लिन्छे। उसको मनमा 'सुबोधलाई लत्याएर छोराछोरीलाई च्याँपूँ यो मेरो त्याग र धर्म हुने छ' भन्ने स्पष्ट बोध छ।
यसरी ममताले प्रेमभन्दा सन्तान, सुखभन्दा कर्तव्य र सुरक्षाभन्दा स्वाभिमान रोजेकी छे। उसको त्यागले स्वर्गको सुखभन्दा ठुलो कुरा — सन्तानको सुखलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसैले कथाले आमा स्वर्गभन्दा महान् हुन्छिन् भन्ने भनाइलाई पूर्ण रूपमा पुष्टि गर्छ।
२. ममताको निर्णय मलाई उचित, साहसी र सन्तानप्रति उत्तरदायी लाग्यो। उसले सुबोधसँग सम्बन्ध राख्नुको कारण आफ्नो र छोराछोरीको सुरक्षा र मानसिक सहारा थियो। तर सुबोधले ती दुवै कुराको खिल्ली उडायो — बच्चालाई हपार्यो, लखेट्यो, हलुवासम्म खोस्यो र छोरी दुर्घटनामा पर्दा पनि नआएर बहाना गर्यो। जुन सम्बन्धले सुरक्षाको सट्टा असुरक्षा दिन्छ, त्यो सम्बन्ध बोक्नु आफैँमा अपराध हुन्छ भन्ने ममताको बोध सही छ।
ममताको निर्णयमा साहस पनि छ। समाजले विधवालाई सधैँ विधवा रहन बाध्य पार्ने, बदनामको धम्की आउने र आफूले निर्णय पनि छिटो गरेजस्तो शङ्का हुने अवस्थामा उसले सत्य बोल्ने आँट गरी। 'आखिर जीवन नै नाटक हो, संसार नै रङ्गमञ्च हो' भन्दै उसले धम्कीलाई पन्छाई। यो स्वाभिमानी नारीको सशक्त प्रस्तुति हो।
तर यसको सीमा पनि छ। ममताले आफू र छोराछोरीको जीविका कसरी चलाउँछे, समाजको प्रतिक्रिया कसरी सम्हाल्छे भन्ने कथाले देखाउँदैन। पहिलो निर्णय हतारमा भएको भन्ने उसकै शङ्कालाई पछि उसले सुधारेकी हो। समग्रमा, निर्णयको दिशा सही छ; खाली आर्थिक आत्मनिर्भरताको पक्ष थप भएको भए कथा अझ पूर्ण हुन्थ्यो।
३. यो रचना कथा विधाको हो र प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ। कथाका तत्त्वका आधारमा यसका विशेषता यसप्रकार छन्। कथानक — पति गुमाउनु, सुबोधसँग नजिकिनु, छोराछोरीप्रति बेवास्ता, मातृत्वबोध र परित्यागको कार्यकारण शृङ्खला। पात्र — थोरै; ममता (नायिका), सुबोध (प्रतिनायक), छोरा र चन्द्रमा। परिवेश — मध्यम वर्गीय शहरी घर, अस्पताल र सिनेमाघर। दृष्टिबिन्दु — 'म' ले 'मैले', 'मेरो' भन्दै आफ्नै कथा भन्छे। भाषाशैली — वर्णनात्मक, संवादात्मक र संस्मरणात्मक; उपमा र रूपक प्रयुक्त (जीवनरुख, चन्द्र र सूर्य)। सारवस्तु — मातृत्वको महत्ता, विधवाको मनोविज्ञान र स्वार्थी प्रेमको यथार्थ।
यस कथामा पूर्वदीप्तिको प्रयोगले कथालाई वर्तमानबाट अतीत र फेरि वर्तमानमा फर्काएको छ; सुरु र अन्त्यमा छोराको 'सुबोध अङ्कल मन पर्दैन' वाक्यले कथालाई घेरा दिएको छ। मनोवैज्ञानिक चित्रण यसको प्रमुख विशेषता हो। निष्कर्षमा कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिबिन्दु, भाषाशैली र उद्देश्य — सबै तत्त्व सन्तुलित भएकाले 'मातृत्व' सामाजिक-मनोवैज्ञानिक कथाको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
पाठ्यपुस्तकका अतिरिक्त अभ्यास (२ अङ्क)
- आयुर्वेदसम्बन्धी अनुच्छेद पढेर उत्तर दिनुहोस् : (क) आयुर्वेदका आठ अङ्ग के के हुन् ? (ख) शरीरमा रोगको प्रवेश हुनुको कारण के हो ? (ग) पूर्ण आयु जिउन आयुर्वेदले के सुझाव दिएको छ ? [२]
- पाठ्यपुस्तकको ब्ल्याक आउटसम्बन्धी कथांशले कस्तो यथार्थलाई देखाउन खोजेको छ ? [२]
उत्तर
१. (क) कायचिकित्सा, शल्य तन्त्र, शालाक्य तन्त्र, भूतविद्या, कौमारभृत्य, अगद तन्त्र, रसायन तन्त्र र बाजीकरण तन्त्र। (ख) शरीरमा वात, पित्त र कफ — यी त्रिदोषको असन्तुलनका कारण रोगको प्रवेश हुन्छ। (ग) उचित आहार, उपयुक्त जीवनशैली र स्थानीय जडीबुटीको सेवनबाट स्वस्थ रहेर पूर्णायुको जीवन जिउन सकिन्छ।
२. राजनीतिक कार्यक्रमको जोसमा अरूका घरका झ्याल फुटाउँदा आफ्नै घरको झ्याल पनि फुटेर ठुलो आर्थिक क्षति भएको यथार्थ यसमा छ — अर्थात् विनाशकारी आन्दोलनले अन्ततः आफ्नै नोक्सान गर्छ भन्ने व्यङ्ग्य।
Practise more: Nepali question bank