पदसङ्गति (लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर); शब्द रूपायन

नेपाली वाक्यमा पद एक्लै उभिँदैनन् — तिनले एकअर्कासँग मिल्नुपर्छ। कर्ता म भयो भने क्रिया गर्छु हुन्छ, गर्छ हुँदैन। कर्ता तपाईं भयो भने गर्नुहुन्छ हुन्छ। यही मिलानलाई पदसङ्गति भनिन्छ, र यो नेपालीको सबैभन्दा धेरै अङ्क काट्ने ठाउँ हो। परीक्षामा कारक-विभक्ति-पदसङ्गति मिलेर ४ अङ्क आउँछ, र "शुद्ध पारी लेख्नुहोस्" भन्ने प्रश्नको आधा उत्तर सङ्गति मिलाउनुमै हुन्छ। कक्षा ११ मा तपाईंले कर्ता र क्रिया मिलाउन सिक्नुभयो; कक्षा १२ मा लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर — चारै एकैचोटि मिलाउनुपर्छ।

15.1 पदसङ्गति भनेको के हो

नेपालीमा सङ्गति तीन ठाउँमा हेरिन्छ:

कहाँ	के-केमा मिल्नुपर्छ	उदाहरण
कर्ता — क्रिया	पुरुष, वचन, लिङ्ग, आदर	तपाईं पोखरा जानुहुन्छ।
विशेषण — विशेष्य	लिङ्ग, वचन	राम्री केटी, राम्रा केटाहरू
कर्म — क्रिया (कर्मवाच्यमा)	लिङ्ग, वचन	चिठी लेखियो; चिठीहरू लेखिए।

15.2 लिङ्ग सङ्गति

नेपालीमा दुई व्याकरणिक लिङ्ग छन् — पुलिङ्ग र स्त्रीलिङ्ग। निर्जीव वस्तुलाई प्रायः पुलिङ्गजस्तै व्यवहार गरिन्छ।

आधार	पुलिङ्ग	स्त्रीलिङ्ग
नाममा	केटा, बाबु, राजा, शिक्षक	केटी, आमा, रानी, शिक्षिका
विशेषणमा	राम्रो केटा, ठुलो घर	राम्री केटी, ठुली बहिनी
क्रियामा (अन्य पुरुष, भूत)	रामले गर्‍यो	सीताले गरी
क्रियामा (आदरार्थ, भूत)	उनले गरे	उनले गरिन्

स्त्रीलिङ्ग बनाउने तीन तरिका:

तरिका	नियम	उदाहरण
प्रत्यय थपेर	-ई, -नी, -इनी, -आनी	शिक्षक → शिक्षिका; छोरा → छोरी; चेला → चेली
छुट्टै शब्दले	रूप नै फरक	बाबु → आमा; दाइ → दिदी; राजा → रानी
शब्द जोडेर	अघि पोथी/स्त्री	भाले चरा → पोथी चरा

15.3 वचन सङ्गति

नेपालीमा एकवचन र बहुवचन दुई वचन छन्।

बनाउने तरिका	नियम	उदाहरण
-हरू थपेर	सबैभन्दा सामान्य	केटा → केटाहरू; पुस्तक → पुस्तकहरू
-आ मा फेरेर	-ओ अन्त्य भएका विशेषण	राम्रो → राम्रा; ठुलो → ठुला
सङ्ख्या/परिमाण शब्दले	हरू नचाहिने	तीन केटा (× तीन केटाहरू)

15.4 पुरुष सङ्गति

पुरुष	को जनाउँछ	सर्वनाम
प्रथम पुरुष	बोल्ने आफैँ	म, हामी
मध्यम पुरुष	सुन्ने	तँ, तिमी, तपाईं, हजुर
अन्य पुरुष	अरू कोही	ऊ, उनी, तिनी, वहाँ, राम, सीता

15.5 आदरका चार तह

यो नेपालीको सबैभन्दा सूक्ष्म सङ्गति हो र परीक्षामा सबैभन्दा बढी चुकिने ठाउँ हो।

तह	मध्यम पुरुष	अन्य पुरुष	वर्तमान क्रिया	भूत क्रिया
अति निम्न	तँ	ऊ	तँ गर्छस्; ऊ गर्छ	तैँले गरिस्; उसले गर्‍यो
सामान्य	तिमी	उनी/तिनी	तिमी गर्छौ; उनी गर्छन्	तिमीले गर्‍यौ; उनले गरे
आदरार्थ	तपाईं	वहाँ	तपाईं गर्नुहुन्छ	तपाईंले गर्नुभयो
उच्च आदर	हजुर	मौसुफ	हजुर गर्नुहुन्छ	हजुरले गर्नुभयो

15.6 कर्ता–क्रिया सङ्गतिको पूरा तालिका

धातु गर्नु लिएर सबै कर्तासँगको रूप:

कर्ता	सामान्य वर्तमान	सामान्य भूत	सामान्य भविष्यत्
म	गर्छु	गरेँ	गर्नेछु
हामी	गर्छौँ	गर्‍यौँ	गर्नेछौँ
तँ	गर्छस्	गरिस्	गर्नेछस्
तिमी	गर्छौ	गर्‍यौ	गर्नेछौ
तपाईं	गर्नुहुन्छ	गर्नुभयो	गर्नुहुनेछ
ऊ	गर्छ	गर्‍यो	गर्नेछ
उनी (पुँ)	गर्छन्	गरे	गर्नेछन्
उनी (स्त्री)	गर्छिन्	गरिन्	गर्नेछिन्
वहाँ	गर्नुहुन्छ	गर्नुभयो	गर्नुहुनेछ
उनीहरू	गर्छन्	गरे	गर्नेछन्

15.7 विशेषण–विशेष्य सङ्गति

-ओ मा टुङ्गिने विशेषणले विशेष्यको लिङ्ग र वचनअनुसार रूप फेर्छ।

विशेष्य	विशेषणको रूप	उदाहरण
पुँ, एकवचन	-ओ	राम्रो केटा
स्त्री, एकवचन	-ई	राम्री केटी
बहुवचन (दुवै लिङ्ग)	-आ	राम्रा केटाहरू; राम्रा केटीहरू
आदरार्थ	-आ	राम्रा गुरु

-ओ मा नटुङ्गिने विशेषणले रूप फेर्दैन — मिहिनेती केटा, मिहिनेती केटी, मिहिनेती केटाहरू।

15.8 शब्द रूपायन

रूपायन भनेको एउटै शब्दले व्याकरणिक कोटिअनुसार रूप फेर्नु हो। व्युत्पादनले नयाँ शब्द बनाउँछ, रूपायनले उही शब्दको फरक रूप बनाउँछ।

प्रक्रिया	के गर्छ	उदाहरण
व्युत्पादन	नयाँ शब्द, वर्ग फेरिन सक्छ	लेख् → लेखक (क्रिया → नाम)
रूपायन	उही शब्दको रूप मात्र	लेख् → लेख्छु, लेख्यो, लेख्नेछ

सर्वनाम म को रूपायन:

विभक्ति	रूप	वाक्य
० (कर्ता)	म	म जान्छु।
ले	मैले	मैले देखेँ।
लाई	मलाई	उसले मलाई बोलायो।
को/का/की	मेरो/मेरा/मेरी	मेरो घर, मेरा साथी, मेरी दिदी
मा	ममा	ममा त्यो सिप छैन।
बाट/देखि	मबाट	मबाट गल्ती भयो।
सँग	मसँग	मसँग पैसा छैन।

नामको रूपायन — केटा:

कोटि	रूप	वाक्य
एकवचन, कर्ता	केटा	केटा आयो।
एकवचन, करण	केटाले	केटाले भन्यो।
बहुवचन, कर्ता	केटाहरू	केटाहरू आए।
बहुवचन, करण	केटाहरूले	केटाहरूले भने।
सम्बन्ध	केटाको	केटाको किताब
अधिकरण	केटामा	केटामा साहस छ।

क्रियाको रूपायन — धातु खा- (कर्ता उनी, पुलिङ्ग):

काल/पक्ष	रूप	वाक्य
सामान्य वर्तमान	खान्छन्	उनी भात खान्छन्।
अपूर्ण वर्तमान	खाँदै छन्	उनी भात खाँदै छन्।
पूर्ण वर्तमान	खाएका छन्	उनले भात खाएका छन्।
सामान्य भूत	खाए	उनले भात खाए।
सामान्य भविष्यत्	खानेछन्	उनी भात खानेछन्।

15.9 सङ्गतिका कठिन अवस्था

(क) संयुक्त कर्ता — दुई वा बढी कर्ता र ले जोडिएमा क्रिया बहुवचन हुन्छ। राम र श्याम बजार गए। तर वा/कि ले जोडिएमा नजिकैको कर्तासँग मिल्छ — राम वा श्याम आउँछ।

(ख) फरक-फरक आदरका कर्ता — एउटा आदरार्थ र अर्को सामान्य भएमा उच्च तहले जित्छ। बुबा र भाइ बजार जानुभयो। — तर यो अप्ठ्यारो सुनिने भएकाले वाक्य नै फुटाउनु राम्रो: बुबा बजार जानुभयो, भाइ पनि गयो।

(ग) कर्मवाच्यमा सङ्गति — कर्मवाच्यमा क्रिया कर्मसँग मिल्छ, कर्तासँग होइन।

वाच्य	वाक्य	क्रिया कोसँग मिल्यो
कर्तृवाच्य	रामले चिठीहरू लेख्यो।	कर्ता राम सँग
कर्मवाच्य	रामद्वारा चिठीहरू लेखिए।	कर्म चिठीहरू सँग
कर्मवाच्य	रामद्वारा चिठी लेखियो।	कर्म चिठी (एकवचन) सँग

(घ) संयुक्त क्रिया — दुई क्रिया जोडिँदा पछिल्लो क्रियाले मात्र सङ्गति बोक्छ। उनले किताब पढ्न थाले। (× पढ्न थाल्यो) — थाल्नु ले आदर बोक्छ, पढ्नु ले होइन।

(ङ) भन्नु/हुनु सँगको आदर — तपाईंलाई कर्म भएमा क्रिया कर्तासँगै मिल्छ, कर्मसँग होइन। मैले तपाईंलाई भनेँ। (× भन्नुभयो — कर्ता म हो।)

15.10 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्

× अशुद्ध	✓ शुद्ध	किन
तपाईं कहाँ जान्छौ ?	तपाईं कहाँ जानुहुन्छ ?	आदरको तह मिलेन
तिमी कहाँ जानुहुन्छ ?	तिमी कहाँ जान्छौ ?	आदर बढी भयो
म जान्छ	म जान्छु	प्रथम पुरुष एकवचन
हामी जान्छु	हामी जान्छौँ	बहुवचन चाहिन्छ
सीता गयो	सीता गई	स्त्रीलिङ्ग सङ्गति
उनी गर्‍यो	उनी गरे	आदरार्थ अन्य पुरुष
राम भात खायो	रामले भात खायो	सकर्मक भूतमा ले अनिवार्य
रामले घर गयो	राम घर गयो	अकर्मकमा ले लाग्दैन
मले भनेँ	मैले भनेँ	अनियमित रूपायन
मको घर	मेरो घर	अनियमित रूपायन
ऊले गर्‍यो	उसले गर्‍यो	ऊ को करण रूप उसले
तँको किताब	तेरो किताब	अनियमित रूपायन
तीन केटाहरू	तीन केटा	सङ्ख्यापछि हरू चाहिँदैन
धेरै विद्यार्थीहरू आए	धेरै विद्यार्थी आए	परिमाणपछि हरू चाहिँदैन
राम्रो केटी	राम्री केटी	स्त्रीलिङ्ग विशेषण
राम्रो केटाहरू	राम्रा केटाहरू	बहुवचन विशेषण
मेरी किताब	मेरो किताब	निर्जीव नाम पुलिङ्ग
ठुलो दिदीहरू	ठुला दिदीहरू	बहुवचन सङ्गति
बुबा आयो	बुबा आउनुभयो	आदरार्थ क्रिया
गुरु भन्यो	गुरुले भन्नुभयो	आदर र ले दुवै
तिमीहरू जान्छस्	तिमीहरू जान्छौ	वचन र तह दुवै मिलेन
उनीहरू गयो	उनीहरू गए	बहुवचन क्रिया
मिहिनेती केटी (रूप फेर्ने)	मिहिनेती केटी	-ओ मा नटुङ्गिने विशेषण फेर्दैन
चिठीहरू लेखियो	चिठीहरू लेखिए	कर्मवाच्यमा कर्मसँग सङ्गति
आमा खाना पकायो	आमाले खाना पकाउनुभयो	आदर र ले दुवै छुट्यो
राम र श्याम गयो	राम र श्याम गए	संयुक्त कर्तामा बहुवचन
रामद्वारा चिठीहरू लेखियो	रामद्वारा चिठीहरू लेखिए	कर्मवाच्यमा कर्मसँग सङ्गति
उनले पढ्न थाल्यो	उनले पढ्न थाले	संयुक्त क्रियामा पछिल्लोले सङ्गति बोक्छ
मैले तपाईंलाई भन्नुभयो	मैले तपाईंलाई भनेँ	क्रिया कर्तासँग मिल्छ, कर्मसँग होइन
केटाहरू आयो	केटाहरू आए	बहुवचन क्रिया
आमा र बुबा आयो	आमा र बुबा आउनुभयो	संयुक्त कर्ता + आदर

पाठको सार

• पदसङ्गति = कर्ता–क्रिया र विशेषण–विशेष्यबिच लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरको मिलान।
• नेपालीमा दुई लिङ्ग (पुँ, स्त्री); स्त्रीलिङ्ग सङ्गति प्रायः प्राणिवाचक नाममा मात्र लाग्छ।
• दुई वचन; सङ्ख्या वा परिमाणवाचक शब्दपछि -हरू थप्नु हुँदैन।
• तीन पुरुष: प्रथम (म, हामी), मध्यम (तँ, तिमी, तपाईं, हजुर), अन्य (ऊ, उनी, वहाँ)।
• आदरका चार तह: अति निम्न (तँ/ऊ), सामान्य (तिमी/उनी), आदरार्थ (तपाईं/वहाँ), उच्च आदर (हजुर/मौसुफ)। एउटै वाक्यमा तह फुट्नु हुँदैन।
• सकर्मक क्रियाको भूतकालमा कर्तामा ले अनिवार्य; अकर्मकमा लाग्दैन।
• -ओ मा टुङ्गिने विशेषण मात्र रूप फेर्छ: राम्रो/राम्री/राम्रा।
• संयुक्त कर्तामा क्रिया बहुवचन; कर्मवाच्यमा क्रिया कर्मसँग मिल्छ; संयुक्त क्रियामा पछिल्लो क्रियाले मात्र सङ्गति बोक्छ।
• रूपायन उही शब्दको रूप फेर्छ; व्युत्पादन नयाँ शब्द बनाउँछ। सर्वनामको रूपायन अनियमित छ — मैले, मेरो, तेरो, उसले घोक्नैपर्छ।

अभ्यास

शुद्ध पारी लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

1. तपाईं कहिले आउँछौ ? [1]
2. मेरी बहिनी राम्रो गीत गायो। [1]
3. राम भात खायो। [1]
4. तीन विद्यार्थीहरू कक्षामा आए। [1]
5. हामी बिहान हिँड्छु। [1]

उत्तर

१. तपाईं कहिले आउनुहुन्छ ? — तपाईं आदरार्थ, क्रिया पनि आदरार्थ चाहिन्छ।

२. मेरी बहिनीले राम्रो गीत गाई। — गाउनु सकर्मक भूत भएकाले ले; स्त्रीलिङ्ग क्रिया गाई। (गीत निर्जीव भएकाले राम्रो नै रहन्छ।)

३. रामले भात खायो। — सकर्मक भूतमा कर्तामा ले अनिवार्य।

४. तीन विद्यार्थी कक्षामा आए। — सङ्ख्यावाचक शब्दपछि -हरू थप्नु हुँदैन।

५. हामी बिहान हिँड्छौँ। — प्रथम पुरुष बहुवचनको रूप हिँड्छौँ।

कोष्ठकको क्रियालाई मिल्ने रूपमा राख्नुहोस् (१ अङ्क)

6. वहाँ हिजो काठमाडौँ (जानु) …………। [1]
7. उनीहरू भोलि पोखरा (पुग्नु) …………। [1]
8. मैले त्यो पुस्तक (पढ्नु) …………। [1]
9. तँ किन यहाँ (बस्नु) …………? [1]
10. सीताले खाना (पकाउनु) …………। [1]

उत्तर

६. जानुभयो — वहाँ आदरार्थ अन्य पुरुष, भूतकाल।

७. पुग्नेछन् — बहुवचन अन्य पुरुष, भविष्यत्।

८. पढेँ — प्रथम पुरुष एकवचन भूत; मैले मा ले छ, सकर्मक।

९. बस्छस् — तँ अति निम्न तह, वर्तमान।

१०. पकाई — स्त्रीलिङ्ग सामान्य भूत। (आदरार्थ बनाउने हो भने पकाइन्।)

विशेषणको मिल्ने रूप लेख्नुहोस् (१ अङ्क)

11. (ठुलो) …………… दिदी [1]
12. (राम्रो) …………… केटाहरू [1]
13. (सानो) …………… भाइ [1]
14. (मिहिनेती) …………… छात्रा [1]
15. (कालो) …………… गाईहरू [1]

उत्तर

११. ठुली — दिदी स्त्रीलिङ्ग एकवचन।

१२. राम्रा — बहुवचन।

१३. सानो — पुलिङ्ग एकवचन।

१४. मिहिनेती — -ओ मा टुङ्गिएको छैन, रूप फेर्दैन।

१५. काला — बहुवचन।

रूपायन गर्नुहोस् (१ अङ्क)

16. तँ + ले [1]
17. ऊ + को [1]
18. हामी + को [1]
19. म + सँग [1]
20. तिमी + को [1]

उत्तर

१६. तैँले — तँले होइन, अनियमित।

१७. उसको — ऊको होइन।

१८. हाम्रो — हामीको होइन।

१९. मसँग — नियमित।

२०. तिम्रो — तिमीको होइन।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)

21. पदसङ्गति भनेको के हो ? कुन-कुन कुरामा सङ्गति मिलाउनुपर्छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
22. आदरका चार तह सर्वनाम र क्रियासहित तालिकामा देखाउनुहोस्। [3]
23. सकर्मक र अकर्मक क्रियामा ले को प्रयोग कसरी फरक पर्छ ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
24. रूपायन र व्युत्पादनबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
25. "हाम्री बुबाले हिजो बजार गयो।" — यस वाक्यका तीनै अशुद्धि औँल्याई शुद्ध वाक्य लेख्नुहोस्। [3]

उत्तर

२१. वाक्यका पदबिच लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरका दृष्टिले हुने मिलान नै पदसङ्गति हो। तीन ठाउँमा हेरिन्छ — (क) कर्ता–क्रिया: तपाईं जानुहुन्छ; (ख) विशेषण–विशेष्य: राम्री केटी; (ग) कर्मवाच्यमा कर्म–क्रिया: चिठीहरू लेखिए।

२२. अति निम्न — तँ / ऊ — गर्छस्, गर्छ। सामान्य — तिमी / उनी — गर्छौ, गर्छन्। आदरार्थ — तपाईं / वहाँ — गर्नुहुन्छ। उच्च आदर — हजुर / मौसुफ — गर्नुहुन्छ। एउटै वाक्यमा तह फुट्नु हुँदैन।

२३. कर्म लिने सकर्मक क्रियाको भूतकालमा कर्तामा ले अनिवार्य हुन्छ — रामले भात खायो। कर्म नलिने अकर्मक क्रियामा ले लाग्दैन — राम घर गयो। त्यसैले × राम भात खायो र × रामले घर गयो दुवै अशुद्ध।

२४. व्युत्पादनले नयाँ शब्द बनाउँछ र पदवर्गसमेत फेर्न सक्छ — लेख् (क्रिया) → लेखक (नाम)। रूपायनले नयाँ शब्द बनाउँदैन, उही शब्दको व्याकरणिक रूप मात्र फेर्छ — लेख् → लेख्छु, लेख्यो, लेख्नेछ; म → मैले, मलाई, मेरो।

२५. तीन अशुद्धि — (क) हाम्री : बुबा पुलिङ्ग आदरार्थ भएकाले हाम्रा; (ख) ले : जानु अकर्मक भएकाले कर्तामा ले लाग्दैन; (ग) गयो : बुबा आदरार्थ भएकाले जानुभयो। शुद्ध वाक्य — हाम्रा बुबा हिजो बजार जानुभयो।