Unit 21 · व्याकरण · 11 min read
कारक र विभक्तिको पहिचान र प्रयोग
What the syllabus asks for 6
- कारक र विभक्ति
- आठ कारक — पूरा नक्सा
- एउटै विभक्ति, फरक कारक
- कारक पहिचानको तीन-चरण विधि
- नामयोगीले बोक्ने कारक
- शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
"रामले कलमले सीतालाई चिठी लेख्यो।" — यस एउटै वाक्यमा ले दुई पटक आएको छ, तर दुवैको काम फरक छ। पहिलोले काम गर्ने जनायो, दोस्रोले साधन। अनि लाई ले पाउनेलाई जनायो। क्रियासँग नामको यही सम्बन्धलाई कारक र त्यो देखाउने चिनोलाई विभक्ति भनिन्छ। परीक्षामा कारक-विभक्ति-पदसङ्गति बाट ४ अङ्क आउँछ। कक्षा ११ मा आठ कारकको नाम र चिनो चिनाइएको थियो; कक्षा १२ मा एउटै विभक्तिले फरक-फरक कारक जनाउने अप्ठ्यारा अवस्था छुट्याउनुपर्छ — र अङ्क त्यहीँ काटिन्छ।
(१) कारक र विभक्ति दुई फरक कुरा हुन् भन्ने बुझ्नु — कारक सम्बन्ध हो, विभक्ति चिनो। (२) आठै कारक विभक्तिसहित नाम लिएर भन्न सक्नु। (३) वाक्यमा रेखाङ्कित पदको कारक प्रश्न सोधेर पहिचान गर्नु। (४) एउटै विभक्ति (ले, लाई, बाट) ले फरक कारक जनाएका अवस्था छुट्याउनु।
21.1 कारक र विभक्ति
वाक्यमा क्रियासँग नाम वा सर्वनामको हुने सम्बन्धलाई कारक भनिन्छ। नेपालीमा आठ कारक मानिन्छन्।
कारक देखाउन नाम वा सर्वनामपछि जोडिने चिनो (प्रत्यय) लाई विभक्ति भनिन्छ — जस्तै ले, लाई, बाट, द्वारा, को, मा।
कारक अदृश्य सम्बन्ध हो; विभक्ति देखिने चिनो हो। त्यसैले विभक्ति नलागी पनि कारक हुन्छ — राम घर गयो मा राम कर्ता कारक हो, तर विभक्ति शून्य (०) छ। यसलाई शून्य विभक्ति भनिन्छ। अनि उही विभक्तिले फरक कारक पनि जनाउन सक्छ। त्यसैले विभक्ति हेरेर कारक भन्नु हुँदैन — प्रश्न सोध्नुहोस्।
21.2 आठ कारक — पूरा नक्सा
| कारक | क्रियासँगको सम्बन्ध | विभक्ति | उदाहरण वाक्य |
|---|---|---|---|
| कर्ता | काम गर्ने | ० , ले | रामले भात खायो। राम घर गयो। |
| कर्म | काम जसमाथि पर्छ | ० , लाई | रामले भात खायो। शिक्षकले रामलाई बोलाए। |
| करण | कामको साधन | ले, द्वारा, बाट | उसले कलमले लेख्यो। हातद्वारा बनाइयो। |
| सम्प्रदान | जसका लागि काम गरिन्छ | लाई, का लागि, निम्ति | गुरुले शिष्यलाई ज्ञान दिए। देशका लागि लडे। |
| अपादान | जहाँबाट अलग हुन्छ | बाट, देखि, भन्दा | ऊ घरबाट निस्कियो। रुखबाट पात झर्यो। |
| सम्बन्ध | अर्को नामसँगको नाता | को, का, की, रो, नो | रामको किताब। मेरो घर। |
| अधिकरण | कामको ठाउँ वा समय | मा, भित्र, माथि, तिर | ऊ घरमा छ। बिहान उठ्छ। |
| सम्बोधन | बोलाउने | हे, ए, ओ, अहो | हे राम ! ए भाइ ! |
सात कारक क्रियासँग जोडिन्छन्, तर सम्बन्ध कारक मात्र अर्को नामसँग जोडिन्छ — रामको किताब मा रामको ले किताब सँग नाता जनायो, क्रियासँग होइन। त्यसैले कतिपय व्याकरणले सम्बन्धलाई "शुद्ध कारक होइन" भन्छन्। परीक्षाका लागि भने पाठ्यक्रम विकास केन्द्र ले आठै कारक मान्छ — आठै लेख्नुहोस्।
21.3 एउटै विभक्ति, फरक कारक
यही कक्षा १२ को मुख्य कुरा हो। तीन विभक्तिले दुई-दुई कारक जनाउँछन्।
| विभक्ति | कारक | कसरी चिन्ने | वाक्य |
|---|---|---|---|
| ले | कर्ता | काम गर्ने प्राणी | रामले भात खायो। |
| ले | करण | काम गर्ने साधन | उसले कलमले लेख्यो। |
| लाई | कर्म | काम जसमाथि पर्छ | शिक्षकले रामलाई बोलाए। |
| लाई | सम्प्रदान | जसले पाउँछ | गुरुलाई दक्षिणा दिए। |
| बाट | करण | साधन जनाउँछ | हातबाट काम गर्यो। |
| बाट | अपादान | अलग हुने ठाउँ | घरबाट निस्कियो। |
ले — "को ?" सोध्दा उत्तर आयो भने कर्ता; "केले ?" सोध्दा आयो भने करण। प्राणी भए प्रायः कर्ता, निर्जीव साधन भए प्रायः करण। लाई — "कसलाई ?" सोध्दा आयो र त्यो कुरा पाउने हो भने सम्प्रदान; काम त्यसैमाथि परेको हो भने कर्म। वाक्यमा दिनु, पठाउनु, भन्नु जस्ता क्रिया छन् भने प्रायः सम्प्रदान। बाट — पछि गतिवाचक क्रिया (निस्कनु, आउनु, झर्नु) छ भने अपादान; साधन जनाए करण।
21.4 कारक पहिचानको तीन-चरण विधि
| चरण | के गर्ने |
|---|---|
| १ | क्रिया खोज्नुहोस् |
| २ | क्रियालाई प्रश्न सोध्नुहोस् — को ? के ? केले ? कसका लागि ? कहाँबाट ? कहाँ ? |
| ३ | जुन प्रश्नको उत्तर त्यो पद आयो, त्यही कारक हो |
नमुना — "आमाले छोरालाई चम्चाले खीर खुवाइन्।" क्रिया खुवाइन्। "कसले खुवाइन् ?" → आमाले = कर्ता। "कसलाई खुवाइन् ?" → छोरालाई = सम्प्रदान (छोराले पायो)। "केले खुवाइन् ?" → चम्चाले = करण। "के खुवाइन् ?" → खीर = कर्म (शून्य विभक्ति)।
21.5 नामयोगीले बोक्ने कारक
विभक्ति बाहेक नामयोगी (नामपछि आउने अव्यय) ले पनि कारक सम्बन्ध जनाउँछ। यी विभक्तिजस्तै काम गर्छन्, तर छुट्टै शब्द हुन्।
| नामयोगी | कुन कारक | उदाहरण |
|---|---|---|
| सँग, सित | करण (सहार्थ) | ऊ साथीसँग गयो। |
| बिना, बाहेक | अपादान | पैसाबिना केही हुँदैन। |
| का लागि, निम्ति | सम्प्रदान | देशका लागि लडे। |
| द्वारा, मार्फत | करण | पत्रद्वारा खबर पठायो। |
| माथि, मुनि, भित्र, बाहिर | अधिकरण | रुखमुनि बस्यो। |
| अगाडि, पछाडि, सम्म, तिर | अधिकरण | घरसम्म पुर्याइदियो। |
| अनुसार, बमोजिम | करण | नियमअनुसार गर्नुहोस्। |
| भन्दा | अपादान (तुलना) | म भन्दा ऊ ठुलो छ। |
मा प्रायः अधिकरण हो — ऊ घरमा छ (ठाउँ), बिहानमा उठ्छ (समय)। तर सवारीसाधन जनाउँदा यो करण बन्छ — ऊ बसमा आयो, चिठी हुलाकमा पठायो। कसोटी — "कहाँ ?" को उत्तर भए अधिकरण; "केमा चढेर / केद्वारा ?" को उत्तर भए करण।
21.6 शुद्ध र अशुद्ध — जोडीमा हेर्नुहोस्
| × अशुद्ध | ✓ शुद्ध | किन |
|---|---|---|
| राम भात खायो | रामले भात खायो | सकर्मक भूतमा कर्तामा ले |
| रामले घर गयो | राम घर गयो | अकर्मकमा ले लाग्दैन |
| कलमले — कर्ता कारक | कलमले — करण कारक | साधन हो |
| रामले — सधैँ करण | रामले — कर्ता कारक | काम गर्ने हो |
| रामलाई — सधैँ कर्म | दिने क्रियासँग सम्प्रदान | पाउने हो |
| घरबाट — करण | घरबाट — अपादान | अलग हुने ठाउँ |
| हातबाट — अपादान | हातबाट — करण | साधन हो |
| रामको — अधिकरण | रामको — सम्बन्ध कारक | नामसँग नाता |
| घरमा — अपादान | घरमा — अधिकरण | ठाउँ जनायो |
| हे राम — कर्ता | हे राम — सम्बोधन कारक | बोलाइएको |
| कारक = विभक्ति | कारक सम्बन्ध, विभक्ति चिनो | दुई फरक कुरा |
| विभक्ति नभए कारक हुँदैन | शून्य विभक्ति पनि हुन्छ | राम गयो मा कर्ता |
| उसले मलाई किताब दियो — मलाई कर्म | मलाई सम्प्रदान | पाउने हो |
| ऊ विद्यालयमा गयो | ऊ विद्यालय गयो | गन्तव्यमा मा नलाग्ने |
| पोखराबाट काठमाडौँमा गयो | पोखराबाट काठमाडौँ गयो | गन्तव्य शून्य विभक्ति |
| मैले उसलाई भन्यो | मैले उसलाई भनेँ | पदसङ्गति |
| रामद्वारा घर गइयो | रामबाट घर गइयो | अकर्मकमा द्वारा नमिल्ने |
| किताब रामको हो — रामको कर्म | रामको सम्बन्ध | स्वामित्व जनायो |
| ऊ रुखदेखि झर्यो | ऊ रुखबाट झर्यो | देखि समयका लागि |
| बिहानबाट उठ्छ | बिहानदेखि उठ्छ | समयमा देखि |
| मेरो भन्दा ऊ ठुलो | म भन्दा ऊ ठुलो | तुलनामा भन्दा सिधै |
| देशको लागि लडे | देशका लागि लडे | का लागि शुद्ध रूप |
| आमाले छोरालाई चम्चालाई खुवाइन् | आमाले छोरालाई चम्चाले खुवाइन् | साधनमा ले |
| उसलाई किताब दिइयो — उसलाई कर्ता | उसलाई सम्प्रदान | पाउने हो |
| ए राम ! — कर्म कारक | ए राम ! — सम्बोधन कारक | बोलाइएको |
प्रश्न. "हे साथी ! रामले हिजो पोखराबाट बसमा सीतालाई चिठी पठायो।" — यसका सबै कारक विभक्तिसहित छुट्याउनुहोस्।
समाधान. क्रिया पठायो। अब प्रश्न सोध्नुहोस् — १. हे साथी — बोलाइएको → सम्बोधन कारक, विभक्ति हे। २. रामले — "कसले पठायो ?" → कर्ता कारक, विभक्ति ले। ३. पोखराबाट — "कहाँबाट ?" → अपादान कारक, विभक्ति बाट। ४. बसमा — यहाँ साधन जनायो → करण कारक, विभक्ति मा (साधनवाचक)। ५. सीतालाई — "कसलाई पठायो ?" चिठी सीताले पाउँछिन् → सम्प्रदान कारक, विभक्ति लाई। ६. चिठी — "के पठायो ?" → कर्म कारक, शून्य विभक्ति।
प्रश्न. "बढाइँले रुखले घर भत्कायो।" — यसमा दुवै ले को कारक छुट्याउनुहोस्।
समाधान. १. क्रिया भत्कायो। "कसले/केले भत्कायो ?" — मूल कारण बढाइँ हो → कर्ता कारक। २. रुखले — बढाइँले रुखलाई साधन बनाएर घर भत्कायो → करण कारक (साधन)। ३. घर — "के भत्कायो ?" → कर्म कारक, शून्य विभक्ति।
निष्कर्ष. उही ले विभक्ति, तर पहिलो कर्ता र दोस्रो करण — प्रश्न सोधेर मात्र छुट्याउन सकिन्छ।
प्रश्न. (क) "शिक्षकले रामलाई बोलाए।" (ख) "शिक्षकले रामलाई किताब दिए।" — दुवैमा रामलाई को कारक लेख्नुहोस्।
समाधान. (क) क्रिया बोलाए। बोलाउने काम राममाथि नै पर्यो; रामले केही पाएनन् → कर्म कारक। (ख) क्रिया दिए। यहाँ काम किताबमाथि पर्यो (त्यो कर्म हो); राम त पाउने हुन् → सम्प्रदान कारक।
कसोटी. वाक्यमा अर्को कर्म (किताब) छ भने लाई लागेको पद प्रायः सम्प्रदान हुन्छ।
पाठको सार
- कारक = क्रियासँग नामको सम्बन्ध; विभक्ति = त्यो देखाउने चिनो। दुई फरक कुरा हुन्।
- नेपालीमा आठ कारक — कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, सम्बोधन।
- विभक्ति नलागी पनि कारक हुन्छ — त्यो शून्य विभक्ति हो (राम घर गयो)।
- मुख्य विभक्ति चिह्न — ले (कर्ता/करण), लाई (कर्म/सम्प्रदान), बाट, देखि, द्वारा (करण/अपादान), को/का/की (सम्बन्ध), मा/भित्र/माथि (अधिकरण), हे/ए/ओ (सम्बोधन)।
- विभक्ति हेरेर कारक भन्नु हुँदैन — क्रियालाई को ? के ? केले ? कसका लागि ? कहाँबाट ? कहाँ ? प्रश्न सोध्नुहोस्।
- सम्बन्ध कारक मात्र क्रियासँग नभई अर्को नामसँग जोडिन्छ।
- नामयोगी (सँग, बिना, का लागि, द्वारा, माथि, सम्म, अनुसार, भन्दा) ले पनि विभक्तिजस्तै कारक सम्बन्ध बोक्छन्।
अभ्यास
रेखाङ्कित पदको कारक र विभक्ति लेख्नुहोस् (१ अङ्क)
- रामले भात खायो। [1]
- उसले कलमले चिठी लेख्यो। [1]
- ऊ घरबाट निस्कियो। [1]
- यो रामको किताब हो। [1]
- हे साथी ! यता आऊ। [1]
उत्तर
१. कर्ता कारक, विभक्ति ले — "कसले खायो ?" को उत्तर।
२. करण कारक, विभक्ति ले — "केले लेख्यो ?", साधन जनायो।
३. अपादान कारक, विभक्ति बाट — "कहाँबाट ?", अलग हुने ठाउँ।
४. सम्बन्ध कारक, विभक्ति को — अर्को नाम किताब सँग नाता।
५. सम्बोधन कारक, विभक्ति हे — बोलाइएको।
कारक छुट्याउनुहोस् (१ अङ्क)
- शिक्षकले रामलाई बोलाए। [1]
- गुरुले शिष्यलाई ज्ञान दिए। [1]
- ऊ घरमा सुतिरहेको छ। [1]
- आमाले चम्चाले खीर खुवाइन्। [1]
- रामले भात खायो। [1]
उत्तर
६. कर्म कारक — बोलाउने काम राममाथि नै पर्यो।
७. सम्प्रदान कारक — ज्ञान कर्म हो; शिष्य पाउने हुन्।
८. अधिकरण कारक — ठाउँ जनायो।
९. करण कारक — साधन जनायो।
१०. कर्म कारक, शून्य विभक्ति — "के खायो ?" को उत्तर।
शुद्ध पार्नुहोस् (१ अङ्क)
- राम भात खायो। [1]
- रामले घर गयो। [1]
- ऊ विद्यालयमा गयो। [1]
- ऊ रुखदेखि झर्यो। [1]
- देशको लागि लड्नुपर्छ। [1]
उत्तर
११. रामले भात खायो। — सकर्मक भूतकालमा कर्तामा ले।
१२. राम घर गयो। — जानु अकर्मक, ले लाग्दैन।
१३. ऊ विद्यालय गयो। — गन्तव्यमा शून्य विभक्ति।
१४. ऊ रुखबाट झर्यो। — ठाउँबाट अलग हुँदा बाट; देखि समयका लागि।
१५. देशका लागि लड्नुपर्छ। — शुद्ध रूप का लागि।
दिइएको विभक्तिबाट दुई फरक कारकका वाक्य बनाउनुहोस् (१ अङ्क)
- ले [1]
- लाई [1]
- बाट [1]
- मा [1]
- शून्य विभक्ति [1]
उत्तर
१६. कर्ता — रामले भात खायो। करण — उसले कलमले लेख्यो।
१७. कर्म — शिक्षकले रामलाई बोलाए। सम्प्रदान — गुरुले शिष्यलाई ज्ञान दिए।
१८. अपादान — ऊ घरबाट निस्कियो। करण — उसले हातबाट काम गर्यो।
१९. अधिकरण — ऊ घरमा छ। करण (साधनवाचक) — ऊ बसमा आयो।
२०. कर्ता — राम घर गयो। कर्म — रामले भात खायो।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- कारक र विभक्तिबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- आठै कारक विभक्ति र उदाहरणसहित तालिकामा देखाउनुहोस्। [3]
- ले विभक्तिले कुन-कुन कारक जनाउँछ ? कसोटीसहित उदाहरण लेख्नुहोस्। [3]
- कर्म र सम्प्रदान कारक कसरी छुट्याउने ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [3]
- "हे साथी ! रामले हिजो पोखराबाट बसमा सीतालाई चिठी पठायो।" — यसका सबै कारक छुट्याउनुहोस्। [3]
उत्तर
२१. कारक भनेको वाक्यमा क्रियासँग नाम वा सर्वनामको हुने सम्बन्ध हो — यो अदृश्य हुन्छ। विभक्ति भनेको त्यो सम्बन्ध देखाउन नामपछि जोडिने चिनो हो — यो देखिन्छ। रामले भात खायो मा राम को कर्ता कारक हो र ले विभक्ति हो। विभक्ति नलागी पनि कारक हुन्छ — राम घर गयो मा शून्य विभक्ति छ तर कर्ता कारक कायम छ।
२२. कर्ता (० , ले) — रामले खायो। कर्म (० , लाई) — भात खायो। करण (ले, द्वारा) — कलमले लेख्यो। सम्प्रदान (लाई, का लागि) — शिष्यलाई दिए। अपादान (बाट, देखि) — घरबाट आयो। सम्बन्ध (को, का, की) — रामको किताब। अधिकरण (मा, भित्र) — घरमा छ। सम्बोधन (हे, ए, ओ) — हे राम !
२३. ले ले दुई कारक जनाउँछ। कर्ता — काम गर्ने जनाउँदा: रामले भात खायो; कसोटी "को ?" सोध्दा उत्तर आउँछ। करण — कामको साधन जनाउँदा: उसले कलमले लेख्यो; कसोटी "केले ?" सोध्दा उत्तर आउँछ। प्राणी भए प्रायः कर्ता, निर्जीव साधन भए प्रायः करण हुन्छ।
२४. कर्म त्यो हो जसमाथि काम पर्छ — शिक्षकले रामलाई बोलाए मा बोलाउने काम राममाथि नै पर्यो। सम्प्रदान त्यो हो जसले केही पाउँछ — शिक्षकले रामलाई किताब दिए मा काम किताब माथि पर्यो (त्यो कर्म हो) र राम पाउने भए। कसोटी — वाक्यमा अर्को कर्म छ भने लाई लागेको पद प्रायः सम्प्रदान हुन्छ; दिनु, पठाउनु, भन्नु जस्ता क्रिया सम्प्रदानका सङ्केत हुन्।
२५. हे साथी — सम्बोधन (हे)। रामले — कर्ता (ले)। पोखराबाट — अपादान (बाट)। बसमा — करण, साधनवाचक (मा)। सीतालाई — सम्प्रदान (लाई)। चिठी — कर्म, शून्य विभक्ति।
Practise more: Nepali question bank