अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

१. व्याख्या. सन्दर्भ: यो पङ्क्ति गोपालप्रसाद रिमालको गद्य कविता 'आमाको सपना' बाट लिइएको हो। छोराले 'त्यो आउँछ र ?' भनी सोध्दा आमाले दिएको आश्वासनमा यी हरफ आउँछन्। अर्थ: 'त्यो' भनेको क्रान्ति वा परिवर्तन हो। 'हुरी' परिवर्तनको तीव्र वेग हो भने 'पात' त्यही वेगले डोर्‍याएका जनता हुन्। अर्थात् परिवर्तन हुरीझैँ बेगले आउनेछ र चेतनशील जनता त्यसको पछि लाग्नेछन्। निचोड: कविले परिवर्तनको अवश्यम्भाविता र जनताको सहभागिताको आशा व्यक्त गरेका छन्; परिवर्तन आफैँ आउँदैन, जनता पनि त्यसको वाहक बन्नुपर्छ।

२. (अ) आमाको सपना थियो — छोरा नै 'त्यो' अर्थात् परिवर्तन वा क्रान्तिको मधुर गीतको वाहक बन्नेछ, उसको हँसाइ र बोलीमा त्यसैको छवि र ध्वनि देखिनेछ। (आ) 'बाँसुरी' क्रान्तिको वाहकको प्रतीक हो। यो हरफले आमाले सपना देखेजस्तो छोरो परिवर्तनको गीत बजाउने साधन बन्न सकेन भन्ने निराशा र पीडा जनाउँछ; तर त्यही निराशाबाट आगामी पुस्तालाई जगाउने चेतना पनि झल्किन्छ।

३. समीक्षात्मक उत्तर. भूमिका: गोपालप्रसाद रिमाल नेपाली गद्य कविताका आरम्भकर्ता हुन्। उनको 'आमाको सपना' सङ्ग्रहले वि.सं. २०१९ मा मदन पुरस्कार पायो। यस कवितामा आमा र छोराको संवादमार्फत परिवर्तनको सपना र त्यसको बाटो देखाइएको छ। आमाको सपना के हो: आमाले आफ्नो यौवनभरि देखेको सपना थियो — छोरा परिवर्तनको गीत गाउने वाहक बनोस्। 'त्यो' शब्दले क्रान्ति वा परिवर्तनलाई जनाउँछ। आमा मातृभूमि र जनचेतनाको प्रतीक भएकाले यो सपना एक आमाको मात्र होइन, सिङ्गो देशको सपना बन्छ। कसरी पूरा हुन सक्छ: (१) परिवर्तन अवश्य आउँछ भन्ने विश्वासले — 'हो, त्यो आउँछ' भन्ने आमाको दृढ आश्वासनले। (२) जनता चेतनशील भएर — 'तिमी पात भएर पछ्याउने छौ' भन्नुले हुरीको पछि जनता लाग्नुपर्ने जनाउँछ। (३) आजको पुस्ता सङ्घर्षशील भएर — छोरा आफैँ बाँसुरी भएर परिवर्तनको गीत बजाउन तयार हुनुपर्छ। (४) प्रश्न गर्ने जिज्ञासा र साहसले — छोराले बारम्बार सोध्ने प्रश्न चेतनाको सुरुवात हो। प्रतीक र शैली: बिहानको सूर्य नयाँ युगको, हुरी परिवर्तनको वेगको, पात जनताको र बाँसुरी क्रान्तिको वाहकको प्रतीक हो। छन्द र तुक नभए पनि संवाद, आवृत्ति र प्रतीकले काव्यात्मक घनत्व दिएका छन्। निष्कर्ष: 'आमाको सपना' का आधारमा भन्नुपर्दा सपना परिवर्तनको हो र त्यो सपना जनता चेतनशील, सङ्घर्षशील र पुस्ताप्रति जिम्मेवार भएपछि मात्र पूरा हुन्छ।

१. 'विरहिणी दमयन्ती' कथा महाभारतको नलोपाख्यानसँग जोडिएको छ। नलले छाडेपछि दमयन्ती पतिको खोजीमा निस्कन्छिन्। यही सङ्कल्प पूरा गर्न उनले तीन दिनको कठिन यात्रा गरिन्, शुचिभद्रको सार्थमा मिसिइन्, पद्मसौगन्धिक तलाउमा हात्तीको आक्रमण भोगिन् र अन्ततः चेदी पुगेर सुनन्दाकहाँ सैरन्ध्री भएर बसिन्। त्यहाँ पनि उनले कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने र परपुरुषसित नबोल्ने तीन सर्त राखेर आत्मसम्मान जोगाइन्। भोक, थकान, जङ्गली जनावरको भय र अपमान सबै सहेर पनि उनले पतिको खोजी छाडिनन्। यसरी दृढ सङ्कल्प भएको मानिस जतिसुकै सङ्घर्ष गर्न तयार हुन्छ भन्ने कुरा यस कथाबाट पुष्टि हुन्छ।

२. मेरो प्रतिक्रियामा 'नारी सङ्घर्षका प्रतिमूर्ति हुन्' भन्ने भनाइ उचित छ। कथामा दमयन्ती पतिले छाडेर गएपछि निराश भएर बस्दिनन्; बरु एक्लै, असुरक्षित जङ्गलको यात्रामा निस्किन्छिन्। हात्तीको आक्रमणजस्तो सङ्कटमा पनि बुद्धि र धैर्य गुमाउँदिनन्। चेदीमा सैरन्ध्री भएर बस्दा पनि स्वाभिमान जोगाउन तीन सर्त राख्छिन्। यी सबैले नारी प्रेममा कमजोर होइन, सङ्कटमा अडिग र सङ्घर्षशील हुन्छिन् भन्ने देखाउँछन्। आजको समाजमा पनि एकल महिलाले परिवार र जीविका सम्हालेको देख्दा यो भनाइ सान्दर्भिक लाग्छ। त्यसैले म यस भनाइसँग सहमत छु।

३. चरित्र चित्रण. परिचय: दमयन्ती मदनमणि दीक्षितको पौराणिक कथाकी नायिका हुन्; कथा महाभारतको नलोपाख्यानसँग जोडिएको छ। अटुट प्रेम: नलले छाडेपछि पनि उनी पतिको खोजी गर्छिन्; कथाको शीर्षकमा 'विरहिणी' शब्द यही प्रेमको पीडा हो। धैर्य र साहस: तीन दिनको कठिन यात्रा र हात्तीको आक्रमण उनले धैर्यसाथ पार गर्छिन्। बुद्धि र आत्मनियन्त्रण: शुचिभद्रको सार्थमा आश्रय लिँदा र चेदीमा सैरन्ध्री बस्दा उनले अपरिचित समाजमा आफ्नो मर्यादा जोगाउने बुद्धि देखाउँछिन्। स्वाभिमान: कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने र परपुरुषसित नबोल्ने तीन सर्तले उनको स्वाभिमान देखाउँछन्। आशा र सङ्कल्प: सङ्कट जतिसुकै ठुलो भए पनि उनी आशा नहारी अगाडि बढ्छिन्। निष्कर्ष: दमयन्ती प्रेम, धैर्य, बुद्धि र स्वाभिमानको सन्तुलित चरित्र हुन्; उनको जीवनले दृढ सङ्कल्पले असम्भव लाग्ने सङ्कट पनि जितिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

१. व्याख्या. सन्दर्भ: यो भनाइ तारानाथ शर्माको नियात्रा 'घनघस्याको उकालो काट्ता' को निष्कर्षबाट लिइएको हो, जहाँ लेखकले बैतडीदेखि डँडेलधुरासम्मको कठिन यात्राको अनुभव बताएका छन्। अर्थ: उकालो, हिउँ र चिसोजस्ता प्रकृतिका कठिनाइ सामना गर्दा मानिसलाई थकान मात्र होइन, आनन्द र आत्मविश्वास पनि मिल्छ भन्ने भाव यसमा छ। प्रकृतिसँग सङ्घर्ष गर्नु दुःख होइन, जीवनलाई रसिलो बनाउने अवसर हो। निचोड: सहज बाटोमा होइन, चुनौती पार गर्दा नै जीवनको वास्तविक रमाइलो पाइन्छ।

२. नियात्रा भनेको लेखकले आफ्नो यात्राका अनुभव, दृश्य र भावना निबन्धात्मक र साहित्यिक भाषामा प्रस्तुत गर्ने विधा हो। यसमा यात्राको तथ्यसँगै लेखकको आत्मीय अनुभूति र हास्य पनि हुन्छ। 'नियात्रा' नाम बालकृष्ण पोखरेलले दिएका हुन्।

३. भूमिका: तारानाथ शर्मा नेपाली नियात्रा विधाका स्थापक हुन्। 'घनघस्याको उकालो काट्ता' वि.सं. २०२४ पुसको अन्तिम हप्ताको बैतडीबाट डँडेलधुराको दिशाको यात्रामा आधारित छ। नियात्राका विशेषता: (१) आत्मीय अनुभव — लेखक 'म' भएर यात्राको कठिनाइ र रमाइलो आफैँ भोगेको बताउँछन्। (२) स्थान र क्रमको वर्णन — शाहीलेक, सतबाँझको लेक, पाटन, अघोरी गाड, घनघस्याको उकालो र धुराको क्रम स्पष्ट छ। (३) प्रकृतिको जीवन्त चित्रण — हिउँ, उकालो र चिसोको दृश्य सजीव छ; घनघस्यालाई मानिसजस्तै चुनौती दिने पात्र बनाइएको छ (मानवीकरण)। (४) हास्य र व्यङ्ग्य — निल आर्मस्ट्रङसँगको तुलनाले गम्भीर यात्रामा हास्य थपेको छ। (५) पात्र र सहयोगी — यमुनाराज पौड्याल, प्रेमबहादुर प्रधान, भरिया रामसिंहजस्ता सहयात्रीले यात्रालाई मानवीय बनाएका छन्। (६) झर्रो भाषाशैली — तारानाथ शर्मा झर्रोवादी अभियानका अगुवा भएकाले भाषा सरल र कथ्य छ। (७) सन्देश — देशका सबै भूभागप्रति उत्तिकै माया र प्रकृतिसित जुध्ने रमाइलो। निष्कर्ष: यस पाठमा नियात्राका यी सबै विशेषता पाइन्छन्, त्यसैले यो नेपाली नियात्रा विधाको प्रतिनिधि रचना हो।

१. भरपाई.

भरपाई

मिति: २०८३।०५।१५

म काठमाडौँ महानगरपालिका वडा नं. ०० बस्ने रमेश श्रेष्ठले पुरातत्त्व विभागको अनुरोधमा पुरानो पाण्डुलिपिको सम्पादन र भाषानुवादको काम सम्पन्न गरेवापत तोकिएको पारिश्रमिक रु. १५,०००।– (अक्षरमा: पन्ध्र हजार रुपियाँ मात्र) पुरातत्त्व विभागको लेखा शाखाबाट आज बुझिलिएँ। यस रकमबाहेक अन्य कुनै दाबी मेरो छैन। यो भरपाई साँचो हो।

रकम बुझिलिनेको, दस्तखत: ००००० नाम थर: रमेश श्रेष्ठ ठेगाना: काठमाडौँ

रुजु गर्ने (लेखा अधिकृत): साक्षी १: ००००० साक्षी २: ०००००

भरपाईमा रकम अङ्क र अक्षर दुवैमा, बुझिलिने र दिने निकाय, कामको कारण, मिति र दस्तखत अनिवार्य हुन्छन्।

२. व्यावसायिक पत्र.

श्री ज्ञानसागर कम्प्युटर प्रालि न्युरोड, काठमाडौँ ।

मिति: २०८३।०५।१६ प. सं.: ०१२ च. नं.: ०५४

विषय: दरभाउ पठाइदिने सम्बन्धमा ।

महोदय,

प्रस्तुत विषयमा हाम्रो विद्यालयको कम्प्युटर प्रयोगशाला सञ्चालन गर्न नयाँ कम्प्युटर खरिद गर्नुपर्ने भएकाले तपाईंको कम्पनीले बिक्री गर्ने उच्च क्षमताका बीसओटा कम्प्युटरको नवीनतम दरभाउ, वारेन्टी अवधि र बिक्रीपछिको सेवाको विवरणसहित यो पत्र प्राप्त भएको मितिले सात दिनभित्र पठाइदिनुहुन अनुरोध गर्दछौँ। दरभाउ उचित भएमा तुरुन्त खरिदको आदेश पठाइनेछ।

भवदीय, ००००० नाम थर: सुमन पौडेल पद: प्रधानाध्यापक गण्डकी माध्यमिक विद्यालय, पोखरा ।

१. भूमिका: हृदयचन्द्रसिंह प्रधानको 'एक चिहान' काठमाडौँको ज्यापू किसान परिवारको कथामा आधारित सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। यसमा सुरमान सुब्बा र डाक्टर गोदत्तप्रसाद सहयोगी जस्तो देखिने तर स्वार्थी खल पात्र हुन्; तिनको कुचरित्र पहिचान गरी विरोध गर्ने मुख्य पात्र शिवनारान हुन्। डाक्टरको पर्दाफास: बिरामी बुबाको उपचारका नाममा आएका डाक्टरले नानीथकुँलाई देखेर मुग्ध भई दिनहुँ घरमा आउने, ठट्टा गर्ने र हात समाएर चुम्बन गर्ने गरेपछि शिवनारानले 'सामन्तीको दयाभित्र कुविचार' हुन्छ भनी उनको नियत बुझे। उनले डाक्टरलाई घरमा नआउन भने। सुरमानको पर्दाफास: कारिन्दा रामबहादुरमार्फत कपडा बुन्ने नयाँ तान पठाई नानीथकुँलाई आफ्नो बनाउन खोज्ने सुरमानको चाल शिवनारानले बुझे। तान नलिन सल्लाह दिए र रामबहादुरले 'अष्टनारानले मर्नुअघि नानीथकुँको हात दिने कुरा गरेका थिए' भनेर खाएको झुटो कसमको पनि विरोध गरे। 'किसानले ठुला कुरा गर्‍यो' भनी अपमान गर्दा पनि उनी झुकेनन्। परिवारलाई सचेत पार्ने भूमिका: उनले आमा र बहिनीलाई डाक्टर र सुरमान दुवैको खतरा बुझाए। निष्कर्ष: शिवनारानले अन्याय सहन नसक्ने विवेक, किसान सिद्धान्तप्रतिको निष्ठा र परिवारको इज्जत जोगाउने दृढताद्वारा सुरमान र डाक्टर दुवैका दुश्चरित्र खुलाएका छन्।

२. भूमिका: 'एक चिहान' वि.सं. २०११ को अतिवृष्टि र बाढीको पृष्ठभूमिमा लेखिएको सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास हो। यसले गरिब किसान परिवारमार्फत तत्कालीन नेपाली समाजको तस्बिर देखाउँछ। आर्थिक अवस्था: अष्टनारानको काजकिरियाका लागि २५ रुपियाँ जुटाउन पनि परिवारलाई गाह्रो पर्छ; उपचारको फी ५ रुपियाँ कबोल गराउनुपर्छ। गरिबीले किसानलाई ऋणमा बाँध्छ। सामन्ती शोषण: सुरमान सुब्बा र डाक्टर गोदत्तप्रसादले सहयोगको भेषमा गरिबको इज्जत र श्रमको शोषण गर्न खोज्छन्। कुप्रथा: महँगो काजकिरिया, भोजभतेर र दानदक्षिणाले गरिबलाई बर्बाद गर्छ; शिवनारान र भाइहरूले सादा काजकिरिया गरेर यसको विरोध गर्छन्। श्रम संस्कृति: 'किसानले असार बिगार्नु हुँदैन, श्रम नै पूजा हो' भन्ने सिद्धान्त समाजको सकारात्मक पक्ष हो। एकता र नारी चेतना: हर्षनारान–पुतली तामाङ र नानीथकुँ–रामखेलावन राउतको दाइजो र भोजबिनाको विवाहले अन्तरजातीय र अन्तरक्षेत्रीय एकताको सन्देश दिन्छ। रञ्जनादेवीको सम्झाइ र नानीथकुँको आत्मनिर्णयले नारी चेतना देखाउँछन्। प्राकृतिक प्रकोप र गरिबी: तीन दिनको वर्षाले जीर्ण घर भत्काएर शिवनारानको परिवार पुरिनुले गरिबी र विपत्तिमा फसेका किसानको साझा चिहानको सङ्केत गर्छ। निष्कर्ष: उपन्यासले शोषण, कुप्रथा र गरिबीको पीडा देखाए पनि श्रम, एकता र चेतनाको आशा पनि देखाएको छ।

३. अष्टनारानले काजकिरियामा दानदक्षिणा र भोजभतेर नगरी सामान्य खर्चमा काम सक्न भनेका थिए। मलाई यो विचार अत्यन्त उचित लाग्छ। गरिब परिवारले मृत्युपछिको कर्मकाण्डका नाममा ऋण काढेर भोज खुवाउनु भनेको शोकमाथि आर्थिक बोझ थप्नु हो। उपन्यासमै अष्टनारानको काजकिरियाका लागि पैसा नहुँदा डाक्टरसँग सापटी लिनुपर्‍यो र त्यसपछि सुरमान-डाक्टरको जालमा परिवार झन् कमजोर बन्यो। त्यसैले श्रद्धा भावनामा हुनुपर्छ, देखावामा होइन। यस विचारलाई आजको समाजमा पनि अपनाउन सकिन्छ भन्ने मेरो प्रतिक्रिया छ।

१. भूमिका: स्टिफन विलियम हकिङ सन् १९४२ जनवरी ८ मा अक्सफोर्डमा जन्मेका विश्वप्रसिद्ध भौतिकशास्त्री हुन्। उनले अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस जस्तो असाध्य रोगलाई जितेर विज्ञानमा महान् योगदान दिए; यही तथ्यले उक्त भनाइ पुष्टि गर्छ। इच्छाशक्ति: सन् १९६३ तिर रोग पत्ता लाग्दा चिकित्सकले आयु दुई वर्षमात्र भनेका थिए, तर उनले हार मानेनन्। १९६९ मा ह्विलचेयरमा जानुपरे र १९८५ मा श्वासनलीको शल्यक्रियापछि आवाज पनि गुम्यो, तैपनि उनी काम गर्न रोकिएनन्। ज्ञानशक्ति: उनले अक्सफोर्डबाट १९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणी र क्याम्ब्रिजबाट १९६६ मा विद्यावारिधि हासिल गरे। १९७४ मा रोयल सोसाइटीको सदस्य र १९७९ मा ल्युकेसियन प्रोफेसर भए। ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सिङ्गुलारिटीबाट भएको र ब्ल्याकहोलबाट विकिरण निस्कन सक्ने सिद्धान्त उनले दिए। क्रियाशक्ति: 'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' (१९८८) २३७ हप्ता सन्डे टाइम्सको सूचीमा रह्यो र ४० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद भयो। कम्प्युटरमार्फत आवाज निकालेर भए पनि उनले व्याख्यान र लेखन निरन्तर गरे। सम्मान: आइन्स्टाइन मेडल (१९७९), ह्युज मेडल (१९७६), महारानीबाट कमान्डर (१९८२) र अमेरिकाको राष्ट्रपति पदक (२००९) उनले पाए। निष्कर्ष: पाठले इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिलाई 'त्रिवेणी' भनेको छ। हकिङको जीवनले अशक्तता शरीरमा होइन, काम गर्ने क्षमतामा हुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ।

२. (अ) पृथ्वीमा मानव जीवन खतरामा पर्नुका कारण परमाणुयुद्ध, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र प्रकृतिविरुद्धका मानवीय गतिविधि हुन्। (आ) कृत्रिम बुद्धिमतापूर्ण रोबोट मानिसकै दिमागका उपज भए पनि तिनको स्मरण र विश्लेषणात्मक सामर्थ्य मानिसको भन्दा बढ्दै गइरहेको छ र मानिसले गर्न सक्ने सबै काम तिनले सजिलै गर्न सक्छन्। त्यसैले तिनलाई नियन्त्रण नगरे जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले हकिङले सचेत हुन आग्रह गरेका हुन्।

३. हकिङको आत्मबल र सम्मान — (१) रोगले आयु दुई वर्ष भनिए पनि काम नरोकिनु; (२) १९६९ मा ह्विलचेयर र १९८५ मा आवाज गुमे पनि लेखन-अध्ययन जारी राख्नु; (३) 'आशा राख र व्यस्त बन' भन्ने सन्देश; (४) आइन्स्टाइन मेडल, ह्युज मेडल र अमेरिकाको राष्ट्रपति पदक जस्ता सम्मान।

१. व्याख्या. सन्दर्भ: यी हरफ राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको गीति कविता 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' बाट लिइएका हुन्; यात्रुहरूले हिमचुलीको शिखर चुम्ने सङ्कल्प गर्दा यो भनिएको छ। अर्थ: मृत्यु अनिवार्य नै हो भने पनि लक्ष्यतिर पुगेर मर्नु उचित छ; हिमालजस्तै अडिग स्वभाव भएका नेपालीले सङ्कटको सामु झुकेर किन मर्ने भन्ने प्रश्न कविले गरेका छन्। निचोड: यस अंशले साहस, स्वाभिमान र सफलताको शिखर चुम्ने अठोटको सन्देश दिन्छ।

२. व्याख्या. सन्दर्भ: 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' कविताको यात्राक्रममा यात्रुहरू उकालो र देउरालीका बाटाको सङ्कल्प गर्दै यो भन्छन्। अर्थ: उकालोमा थाकेपछि चिसो पानी अँजुलीले पिएर र देउरालीको विश्रामस्थलमा सुसेली गाएर उनीहरू कठिन यात्रालाई रमाइलो बनाउँछन्। यहाँ दुःखभित्र पनि आनन्द खोज्ने नेपाली स्वभाव झल्कन्छ। निचोड: कठिनाइ र सौन्दर्यको समन्वय तथा यात्राप्रतिको उत्साह यस अंशको मुख्य भाव हो।

३. (अ) यस कवितांशमा हिमाली तथा पहाडी परिवेशको चित्रण छ — डोरेटोमा कस्तूरी र पातैपात चरा नाच्ने पातल (जङ्गल) जस्ता प्राकृतिक दृश्यले उच्च पहाड र हिमालतिरको सुन्दर प्रकृति देखाउँछन्। (आ) 'हिमालको बुटी खोज्नु' भन्नाले दुर्गम हिमाली ठाउँसम्म पुगेर कठिनाइ सहँदै मूल्यवान् लक्ष्य वा उपलब्धि खोज्नु भन्ने आशय हुन्छ; यो साहसी र लक्ष्यप्रति समर्पित मनको प्रतीक हो।

४. भूमिका: माधवप्रसाद घिमिरे (वि.सं. १९७६–२०७७) राष्ट्रकवि र छन्दोवादी कवि हुन्। उनको गीति कविता 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' ४-४-४-२ अक्षरको गतिमा लेखिएको छ। मानसिकता: (१) अटल र स्वाभिमानी — 'नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ' मा नेपालीको हिमालजस्तै नझुक्ने स्वभाव छ। (२) निडरता — 'मर्नैपर्छ भने पनि पर पुगी मरौँ' मा मृत्युदेखि नडराउने भाव छ। (३) जिज्ञासा — 'नदेखेको कुरा हेर्न हामीलाई रहर' मा नयाँ कुरा देख्ने चाहना छ। (४) प्रकृतिप्रेम — उकाली, देउराली, डोरेटो, पातल, लेक र हिमचुलीको यात्राक्रममा कस्तूरी, चौँरी, बुकी फूल, नौरङ्गे डाँफे जस्ता हिमाली परिवेशप्रति अपार माया छ। सङ्कल्प: यात्रुहरू शिखर चुम्ने अठोटमा छन्; बाटोमा चिसो पानी र सुसेलीले थकान बिर्साउँछन्। शैली: टेकको आवृत्ति, मानवीकरण, अनुप्रास र प्रश्नालङ्कारले रचनालाई गेय र प्रभावकारी बनाएका छन्। निष्कर्ष: कविताले नेपालीलाई हिमालजस्तै अडिग, निर्भीक र लक्ष्यप्रति समर्पित देखाएको छ, र सफलताको शिखर चुम्न सङ्घर्ष गर्न प्रेरणा दिएको छ।

१. भूमिका: भागीरथी श्रेष्ठको 'मातृत्व' समाज मनोवैज्ञानिक कथा हो। यसमा पति गुमाएकी ममताको मनको द्वन्द्वमार्फत एकल महिलाको मानसिकता चित्रित छ। असुरक्षा: हवाईजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएपछि ममता भावनात्मक र सामाजिक रूपमा असुरक्षित महसुस गर्छिन्। प्रेमको आकर्षण: शोकमा सान्त्वना दिने सुबोधप्रति उनको मन तानिन्छ; सुबोधको रुचिअनुसार चुरोट छाड्ने र साडीको रङ फेर्ने परिवर्तन उनले गर्छिन्। मातृत्व र प्रेमबिचको द्वन्द्व: सुबोधले छोराछोरीलाई हपारेपछि र चन्द्रमाको दुर्घटनामा बेवास्ता गरेपछि उनको मनमा प्रेम र ममताबिच संघर्ष चल्छ। सामाजिक-धार्मिक परम्पराको डर: पुनर्विवाहप्रति समाजले के भन्ला भन्ने डर पनि उनको मानसिकताको हिस्सा हो। मातृत्वबोध: अन्त्यमा 'मेरा छोराछोरी चन्द्र र सूर्य' भन्दै उनले सुबोधलाई परित्याग गर्छिन्। धम्कीमा पनि शान्त रहेर उनी हलुङ्गो मन बोकेर आफ्नो निर्णयमा अडिग रहन्छिन्। निष्कर्ष: ममताको मानसिकता असुरक्षा, आकर्षण, द्वन्द्व र अन्ततः मातृत्वको विजयका चरणबाट गुज्रन्छ। कथाले जननी स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छिन् भन्ने सन्देश दिएको छ।

२. ममताले सुबोधलाई परित्याग गरी छोराछोरीसँगै जीवन बिताउने निर्णय गरेकोमा म पूर्ण सहमत छु। सुबोधले प्रारम्भमा सान्त्वना दिए पनि पछि छोराछोरीलाई हपार्ने र चन्द्रमाको दुर्घटनामा बेवास्ता गर्ने व्यवहारले उनको स्वार्थ देखाउँछ। जुन व्यक्तिले बच्चाको पीडा बुझ्दैन, ऊ परिवारको सहारा बन्न सक्दैन। ममताले प्रेम र कर्तव्यबिच कठिन छनोट गरे पनि सन्तानको भविष्यलाई प्राथमिकता दिइन्। यसले समाजका एकल महिलाहरूलाई पनि आत्मनिर्णयको प्रेरणा दिन्छ। आफ्नो भावनाभन्दा अगाडि सन्तानको हित राख्ने उनको निर्णय विवेकपूर्ण र साहसी छ।

३. 'मातृत्व' कथा प्रथम पुरुष दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ; समाख्याता 'म' पात्र ममता आफैँ हुन्। कथामा पूर्वदीप्ति शिल्प छ — हवाईजहाज दुर्घटनामा पति गुमाएको अतीत बीचबीचमा फर्किन्छ। यसले ममताको मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व गहिरो बनाएको छ। साथै जीवनरुख, गाई र बाघ तथा चन्द्र र सूर्य जस्ता प्रतीकले कथालाई व्यञ्जनात्मक बनाएका छन्।

१. मेरो विचारमा पेशलको भूमिका नै मुख्य छ। पेशल प्रविधिज्ञ हुन्; उनले गोर्खे नामक एन्टिभाइरस बनाएर सतपालको भाइरसग्रस्त कम्प्युटर मर्मत गर्न गएका छन्। गोर्खेको सिर्जना, इन्स्टल, स्क्यान र अपडेटको सम्पूर्ण काम उनकै सीप र परिश्रमले सम्भव भएको हो। सतपाल समस्या बोकेर आएका साथी मात्र हुन्, जसले कथामा समस्याको आधार तयार गरेका छन्। पेशलजस्ता सिर्जनशील व्यक्तिले नै समाजका चुनौती पार गर्छन् भन्ने सन्देश कथाले दिएको छ। त्यसैले पेशल नायक हुन् र उनकै भूमिका मुख्य छ।

२. (अ) यसको तात्पर्य एन्टिभाइरस गोर्खेले भाइरसलाई घेरामा पारेर त्यो भाग्न नसक्ने अवस्थामा थुनेर निस्क्रिय बनायो भन्ने हो। (आ) गोर्खेले फाइल हेर्दै एक लाखजति फाइल स्क्यान गर्‍यो, भाइरसलाई घेरामा पार्‍यो, पाँच थरीका भाइरसले सङ्क्रमण गरेका चार सय फाइल भेट्यो, मर्मत हुन सक्ने फाइल मर्मत गर्‍यो, नसक्नेलाई डिलिट गर्न सुझायो र अन्त्यमा अपडेटपछि फेरि स्क्यान गरेर भाइरस नष्ट गर्‍यो।

३. भूमिका: बखतबहादुर थापाको 'गोर्खे' कम्प्युटरको प्राविधिक विषयमा आधारित ज्ञानवर्धक आख्यान हो। कथानक: रैखिक शैलीमा कथा अघि बढ्छ — पेशलले गोर्खे बनाउँछ → सतपालको कम्प्युटरमा गएर इन्स्टल गर्छ (पाँच मिनेट) → एक लाख फाइल स्क्यान गर्दा पाँच थरी भाइरसले चार सय फाइलमा सङ्क्रमण गरेको भेटिन्छ → गोर्खे घाइते भई अपडेट माग्छ → अपडेटपछि भाइरस मारेर 'गुड लक' भन्दै बिदा हुन्छ। पात्र: पेशल (नायक, प्रविधिज्ञ), सतपाल (साथी), सोनम, गोर्खे (एन्टिभाइरस) र पाँच भाइरस — ब्रोन्टक, मेमोरी, अन्य, चोर र बुट सेक्टर। परिवेश: कम्प्युटर र प्रविधिको संसार, जहाँ भाइरसलाई खलपात्रका रूपमा चित्रित गरिएको छ। दृष्टिबिन्दु: तृतीय पुरुष। भाषाशैली: मानवीकरण अलङ्कार प्रमुख छ; गोर्खे र भाइरस मानवजस्तै लड्छन्। प्राविधिक शब्द र कथ्य शब्दको मिश्रण छ। सारवस्तु: मानिस सिर्जनशील प्राणी हो; सिर्जनशीलता, परिश्रम र साहसले चुनौती पार गर्न सकिन्छ। निष्कर्ष: कथाका सबै तत्त्वले प्रविधिको सकारात्मक उपयोगको सन्देशलाई मिलेर सघाएका छन्।

१. मलाई सिम्माको विचार सबैभन्दा उचित लाग्छ। उनले सभ्यता भनेको जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि हो भन्ने कुरा स्पष्ट पारेकी छिन्। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले हाम्रो पहिचान पनि एउटा जाति वा भाषामा सीमित हुन सक्दैन; विविध सभ्यताको सङ्गमले नै नेपालीपन बनाएको हो। यस दृष्टिले सिम्माको परिभाषा समावेशी र व्यापक छ। अरू वक्ताका विचारले पनि सहिष्णुता, सौन्दर्य र पर्यटन जस्ता पक्ष उठाएका छन्, तर ती सबैको आधार सभ्यताको यही बृहत् बुझाइ हो। त्यसैले मेरो प्रतिक्रियामा सिम्माको विचार उचित छ।

२. नेपालको भाषिक, जातीय र सांस्कृतिक विविधतालाई पर्यटनमा उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने तर्क पाठले दिएको छ। (१) विभिन्न जातिका चाडपर्व, जात्रा र मेला हेर्न पर्यटक आकर्षित हुन्छन्। (२) लोकगीत, नृत्य, परिकार र पहिरन पर्यटकका लागि अनुभव बन्न सक्छन्। (३) पुराना सहर, मठमन्दिर, गुम्बा र सम्पदाले सांस्कृतिक पर्यटन फैलाउँछन्। (४) पर्यटक हिमाल चढ्न मात्र आउँदैनन्; सांस्कृतिक र ग्रामीण पर्यटनले गाउँमै रोजगारी दिन्छ। यसरी विविधतालाई सम्पत्ति मानेर उपयोग गरे आर्थिक विकास र सामाजिक एकता दुवै बलियो हुन्छ।

३. (अ) नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यभित्र हिमाल, जङ्गल, चरा, पहाड, तराई, नदी, ताल, उपत्यका, हिमसार र जैविक विविधता पर्छन्। (आ) नेपालमा अनेक जातिका चाडपर्व, रीतिरिवाज, कला, धार्मिक सम्पदा र पुराना बस्तीहरू छन्, जसले हिमाल चढ्न मात्र नआउने पर्यटकलाई पनि आकर्षित गरी सांस्कृतिक पर्यटन फैलाउने ठुलो सम्भावना छ।

४. मूल भाव: विविधतामा एकता नै नेपालको पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य हो; जातीय, लैङ्गिक विभेद, छुवाछुत, दाइजो, भूतप्रेत-बोक्सीजस्ता विकृति शिक्षाले हटाउँछ र विद्यार्थी तथा युवा यसका अगुवा हुनुपर्छ। विधागत विशेषता: (१) संवाद — सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान र सिम्माले पालैपालो विचार राख्छन्। (२) पात्रको भिन्नता — प्रत्येक पात्रले फरक दृष्टिकोण दिन्छ; बेखामान पहिचानको अर्थ, सिम्मा सभ्यताको परिभाषा, सलिम सहिष्णुता र सङ्गीता सौन्दर्य र पर्यटनबारे बोल्छन्। (३) एउटै विषय — नेपाली पहिचान र विविधता। (४) बोलचालको भाषा — प्रश्न, प्रतिप्रश्न, सम्बोधन र छोटा वाक्य छन्। (५) ज्ञान र सन्देश — समाचारका गुण (सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता) पनि संवादभित्र छन्। (६) निष्कर्ष — संवादको अन्त्यमा विविधतामा एकताको सन्देश स्थापित हुन्छ।

१. सहकारीले नेपालको विकासमा यी चार पक्षमा सहयोग पुर्‍याएको छ: (१) पुँजी निर्माण — साना बचत जम्मा गरी सदस्यलाई कम ब्याजमा ऋण दिएर आर्थिक समृद्धि बढाएको छ। (२) रोजगारी — कृषि, पशुपालन, पर्यटन, वित्तीय सेवा, ऊर्जा र जडीबुटीमा सहकारीले स्वदेशमै रोजगारी दिएको छ। (३) आत्मनिर्भरता — स्थानीय स्रोतको परिचालन गरी उत्पादन र बजारमा सदस्यको पहुँच बढाएको छ। (४) सामाजिक एकता र सशक्तीकरण — एक व्यक्ति एक मतको सिद्धान्त र साझा लक्ष्यले महिला, किसान र सीमान्तकृत वर्गलाई सङ्गठित र सशक्त बनाएको छ।

२. (अ) नेपालका सबै क्षेत्रमा सहकारीलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने, स्थानीय स्रोतसाधनको परिचालन गर्ने, आयातीत वस्तुको सट्टा स्वदेशी उत्पादनमा जोड दिने र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउने हो भने नेपाल आत्मनिर्भर बन्न सक्छ। (आ) घरेलु उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्ने, सहकारीमार्फत सामूहिक सङ्कलन, प्रशोधन र प्याकेजिङ गर्ने, ब्रान्ड बनाउने, तालिम र प्रविधि उपलब्ध गराउने तथा आन्तरिक र बाह्य बजारसँग जोडिदिने उपाय अपनाउनुपर्छ।

३. भूमिका: सहकारी भनेको आर्थिक समृद्धि र विकासका लागि मिलीजुली स्थापना गरिएको साझा संस्था हो। इतिहास: आधुनिक सहकारीको सुरुवात सन् १८४४ मा बेलायतमा भयो; रोबर्ट ओवेन (१७७१–१८५८) लाई आधुनिक सहकारीका पिता मानिन्छ। सन् १८९५ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ स्थापना भयो र यसले सात निर्देशक सिद्धान्त बनायो। नेपालमा गुठी, मङ्का खल, धर्मभकारीजस्ता परम्परागत रूप थिए; सहकारी विभाग वि.सं. २०१०, पहिलो बखान ऋण सहकारी संस्था (चितवन) २०१३, पहिलो ऐन २०१६ र सहकारी ऐन र नीति २०७४ मा आए। विशेषता: सदस्यता १६ वर्ष पुगेको नेपालीलाई, कम्तीमा एक कित्ता सेयर र एक व्यक्ति एक मत; गठनका लागि ३० जना (श्रम-सिपमा आधारित १५ जना)। उपलब्धि: वि.सं. २०७७ मा २९,८८६ सहकारी सञ्चालित छन्, जसले कृषि, पशुपालन, पर्यटन, वित्तीय सेवा, ऊर्जा र जडीबुटीमा योगदान दिएका छन्। चुनौती: सञ्चालकको स्वार्थ, एकाधिकार र हिनामिना जस्ता समस्या छन्। समाधान र सम्भावना: सदस्यलाई शिक्षा-तालिम र सचेतता दिने, सुशासन कायम गर्ने र सहकारीलाई उत्पादनसँग जोड्ने हो भने स्वदेशमै रोजगारी र आत्मनिर्भरता सम्भव छ। निष्कर्ष: 'एक थुकी सुकी सय थुकी नदी' जस्तै सानो सहकार्यले ठुलो विकास गर्न सक्छ; तर त्यसका लागि इमानदार सञ्चालन अनिवार्य छ।

१. व्याख्या. सन्दर्भ: यो भनाइ 'जीवन मार्ग' रिपोर्ताजमा चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका निर्देशक छिरिङले व्यक्त गरेको विचार हो; उद्यमीको वास्तविक अर्थ बताउने क्रममा यो आएको हो। अर्थ: अरूलाई ठगेर वा शोषण गरेर कमाएको धन उद्यमको फल होइन, त्यो अधम काम हो। सच्चा उद्यमीले आफ्नो सफलताको लाभ कामदार, किसान र समाजसम्म पुर्‍याउँछ। निचोड: उद्यम भनेको नैतिक, सहकार्यमा आधारित र सबैलाई लाभ पुर्‍याउने आर्थिक क्रियाकलाप हो।

२. (अ) नेपाली उत्पादन संसारभर बिक्री गर्न राम्रा र उपयोगी वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ, नेपालको मौलिकता र पहिचान जोगाउनुपर्छ, र विषादीमुक्त अर्गानिक तथा प्राकृतिक वस्तुको उत्पादनमा ध्यान दिनुपर्छ। आजको युग प्रतिस्पर्धाको हो, एकाधिकारको होइन; त्यसैले राम्रा र उपयोगी वस्तु उत्पादन गर्न सके बजारको समस्या हुँदैन, यही कारणले प्रतिस्पर्धी थपिए पनि आत्तिनु पर्दैन। (आ) हाम्रा आवश्यकता असीमित छन्, तिनको परिपूर्तिका लागि विविधता चाहिन्छ; सबैले उही काम गरेर हुँदैन, त्यसैले विकल्प खोज्नुपरेको हो। धेरै उत्पादन र धेरै फाइदाको अवस्थामा पुग्न गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने र स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदानको संस्कृति बसाल्नुपर्छ।

३. म यस भनाइसँग आंशिक सहमत छु। हाम्रो समाजमा नयाँ उद्योग वा व्यवसाय सुरु गर्दा 'सफल भएको देखेर त्यसैको नक्कल गर्ने' प्रवृत्ति देखिन्छ; एउटै गाउँमा एउटै किसिमका पसल वा उद्योग खुल्दा सबैको नाफा घट्छ। 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा' भन्ने उखानले पनि यही चेतावनी दिन्छ। तर आजकाल कृषि, पर्यटन र प्रविधिमा नयाँ सोच भएका युवा पनि बढ्दै छन्, त्यसैले भनाइ पूर्ण रूपमा सही होइन। जोखिम मोल्ने, नयाँ वस्तुको परिकल्पना गर्ने र स्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने संस्कृति बसाल्न सके मात्र उद्योग टिकाउ हुन्छ।

४. भूमिका: 'जीवन मार्ग' एक पत्रकार-लेखकले 'म' का रूपमा चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान र त्यसका निर्देशक छिरिङको भेटवार्ताका आधारमा लेखेको रिपोर्ताज हो। छिरिङको चरित्र: (१) सङ्घर्षशील — जेठो सन्तान, बुबा भरिया, आठ कक्षामा बुबाको मृत्यु भएपछि विदेशी पर्यटकको छात्रवृत्तिमा पढाइ जारी राखे। (२) परिश्रमी — विद्यालयमा सरसफाइ गरेर पढे; एसएलसी, शिक्षक, स्नातक, सरकारी जागिर र ट्रेकिङबाट जापानसम्म पुगे। (३) नैतिक — खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल बनाउने जग्गा प्लटिङ छाडे। (४) स्वदेशप्रेमी — स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर काइँयो, डालो, गलैँचा, चौँरीको घिउ, गुराँसको जुस र किनामा उत्पादन गरे। उद्यमशीलताको सन्देश: (१) एकाधिकार होइन, प्रतिस्पर्धाको युग। (२) गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने। (३) स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, सहकार्य र आदानप्रदान। (४) 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा'। (५) उद्यमी आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने हुन्; ठग्ने अधम हुन्। शीर्षकको सार्थकता: प्रतिष्ठानले जनजीवनलाई सहज बनाउने 'जीवन मार्ग' खोलेकाले शीर्षक सार्थक छ। निष्कर्ष: छिरिङको जीवन र विचारले श्रम, सीप र नैतिकताले स्वदेशमै सम्भावना खोल्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

१.

नियम: दुई स्वर भएको शब्दमा दुई अक्षर हुन्छन्; बिचमा दुई व्यञ्जन (द्, य्) भएकाले बाँडिए। ज्ञान मा सुरुको संयुक्त व्यञ्जन ज्ञ नटुक्रिने भएकाले एकै अक्षर हो।

२. हिमाल = हि-माल्; हि (ह्रस्व स्वर, खुला) = लघु, १ मात्रा; माल् (बन्द) = गुरु, २ मात्रा; कुल ३ मात्रा। विद्यार्थी = विद्-यार्-थी; विद् (बन्द) गुरु २, यार् (बन्द) गुरु २, थी (दीर्घ स्वर) गुरु २; कुल ६ मात्रा।

१. घुम्दाघुम्दै — क्रियायोगी (असमापिका क्रिया; 'पुग्यौँ' क्रियाको विशेषता)। आबुई — विस्मयादिबोधक। कत्रो — विशेषण ('माछो' नामको विशेषता, परिमाण-आकारको प्रश्न)।

२. म — सर्वनाम (पुरुषवाचक, नामको ठाउँमा)। पहिले — क्रियायोगी ('आउने थिएँ' क्रियाको समय)। नै — निपात (हटाउँदा वाक्य बिग्रँदैन, जोड दिन्छ)। घर — नाम (जातिवाचक; 'गएको हुँ' क्रियाको स्थान जनाउने नाम)।

परीक्षा सुझाव: शब्दको वर्ग होइन, वाक्यमा त्यसले गरेको काम हेर्नुहोस् — नामको विशेषता → विशेषण; क्रियाको विशेषता → क्रियायोगी; हटाउँदा वाक्य ठिकै → निपात; हटाउँदा वाक्य भाँचिन्छ → नामयोगी।

१. उनीहरूले कृषि विषयक नयाँ प्रयोगशाला खोलेका रहेछन् । हामीलाई पनि नयाँ कुरा सिक्ने रहर छ । तिमीहरूलाई पनि सिक्ने रहर भए तिमीहरू र हामी सँगै सिकौँला । उनीहरूले त अस्तिदेखि नै सिक्ने काम सुरु गरेका रहेछन् । नियम: उसले → उनीहरूले; मलाई → हामीलाई; तँलाई → तिमीहरूलाई; तँ र म → तिमीहरू र हामी; त्यसले → उनीहरूले; क्रिया (खोलेको रहेछ) पनि बहुवचनमा (खोलेका रहेछन्) मिल्नुपर्छ।

२. हजुर सधैँ समयमै विद्यालय जानुभयो । हजुर अनुशासित भई पढ्नुभयो । हजुरले गुरुहरूले भनेको पनि मान्नुभयो । हजुर परीक्षामा सर्वोत्कृष्ट नतिजा ल्याई प्रथम हुनुभयो । नियम: तिमी → हजुर; क्रिया गयौ, पढ्यौ, मान्यौ, भयौ → जानुभयो, पढ्नुभयो, मान्नुभयो, हुनुभयो (उच्च आदर); तिमीले → हजुरले।

३. पाँच जना विद्यार्थी कक्षामा आए । सुनिता र सुमित्रा खेल्दै छन् । कारण: सङ्ख्यावाचक शब्दपछि -हरू थप्नु हुँदैन (विद्यार्थीहरू → विद्यार्थी); सङ्ख्या भएकाले क्रिया बहुवचन (आए); संयुक्त कर्ता (सुनिता र सुमित्रा) भएकाले पनि क्रिया बहुवचन (खेल्दै छन्)।

१. (क) मानिस सर्वश्रेष्ठ प्राणी हो । मानिसले ज्ञान र विवेकको प्रयोग गर्नुपर्छ । (ख) हामी आफूलाई नै चिन्दैनौँ । हामी खुसी हुन सक्दैनौँ । (ग) अरूको सद्गुण ग्रहण गर्नु राम्रो हो । कसैका कुराको अन्धानुकरण गर्ने प्रवृत्ति हानिकारक हो । (घ) धर्ती सबैको साझा फूलबारी हो । उदार भावना भएका मानिसहरू सहनशील हुन्छन् । कसरी: जटिल (मिश्र वा संयुक्त) वाक्यमा जति समापिका क्रिया छन्, त्यति उपवाक्य हुन्छन्। जोड्ने शब्द (त्यसैले, जबसम्म–तबसम्म, तर, भन्ने) हटाएर प्रत्येक उपवाक्यलाई छुट्टै सरल वाक्य बनाउँदा चारबाट आठ वाक्य बनेका हुन्।

२. संयुक्त: उसले कडा मिहिनेत गर्‍यो र ऊ परीक्षामा सफल भयो । सरल: कडा मिहिनेत गरेर ऊ परीक्षामा सफल भयो । (असमापिका क्रिया गरेर ले उपवाक्य बनाउँदैन, त्यसैले वाक्य सरल रह्यो।)

१. शिवनारान सभ्यताको मर्यादा राख्थे । आफ्नो घरमा आउने मानिसलाई स्वागत र सत्कार गर्ने बानी भएकाले उनले साथीको पनि सत्कार गरे । सच्याइएका: शीवनारान → शिवनारान (ह्रस्व-दीर्घ); षभ्यता → सभ्यता (नेपालीमा स); मानिसलाइ → मानिसलाई (दीर्घ ई अन्त्यमा); वानी → बानी (नेपाली शब्दमा ब); साथी को → साथीको (विभक्ति जोडेर लेख्ने); वाक्यान्तमा ।।

२. जीवन सङ्घर्षमय र रमणीय पनि छ । जीवन जिउने पद्धतिले पनि यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । सम्पत्ति, इज्जत र काममध्ये कुन पक्षलाई बढी महत्त्व दिइन्छ भन्ने आधारमा यसको प्रतिफल पनि निर्धारण हुन्छ । सच्याइएका: सङ्घर्श → सङ्घर्ष (ष तत्सममा); रमनीय → रमणीय (ण); भुमिका → भूमिका (तत्सम मूल रूपमा दीर्घ); सम्पत्ती → सम्पत्ति (तत्सम मूल रूप); दुई वाक्य जोडिएकाले बिचमा ।।

३. सहकारीका माध्यमबाट बेलायतले उल्लेख्य समृद्धि हासिल गर्‍यो । विश्वका अन्य देशले पनि यसको अनुसरण गर्न थाले । सहकार्य गर्दा आम जनसमूहमाझ छरिएर रहेको पुँजी, प्रतिभा र प्रविधिको एकीकृत उपयोग हुने गर्दछ । सच्याइएका: शहकारी → सहकारी; वेलायत → बेलायत; गन्यो → गर्‍यो; पुँजी प्रतिभा र प्रविधि → पुँजी, प्रतिभा र प्रविधि (अल्पविराम); प्रविधि को → प्रविधिको; एकिकृत → एकीकृत।

४. म बिहानै उठेको छु । मैले आफ्नो गृहकार्य पूरा गरेको छु । आमाले खाना पकाइसक्नुभएको छ । मैले विद्यालयको पोसाक लगाएको छु । जाँच: चारै वाक्यमा -एको छ अर्थात् पूर्ण पक्ष र वर्तमान काल छ; क्रियापद फरक-फरक छन् (उठ्नु, गर्नु, पकाउनु, लगाउनु)।

५. मेरो साथी सुमन हरेक बिहान चाँडै उठ्छ । ऊ नियमित पढ्छ । उसले सबैलाई सहयोग गर्छ । ऊ सधैँ सत्य बोल्छ । जाँच: सबै क्रिया सामान्य वर्तमान (उठ्छ, पढ्छ, गर्छ, बोल्छ) र चारै फरक छन्।

१. साथी, नियमित विद्यालय जा । समयमै गृहकार्य गर । खाली समयमा राम्रा पुस्तक पढ । सधैँ सबैसँग नम्र भएर बोल । जाँच: जा, गर, पढ, बोल चारै आज्ञार्थ क्रिया हुन्; 'साथी' सम्बोधन मित्रतासूचक भएकाले सामान्य आज्ञा (जा, गर) उचित छ।

२. भोलि म पुस्तकालय जाउँला । साथीहरू पनि मसँगै आउलान् । सायद बिहान पानी पर्ला । साँझ हामी सँगै भेटौँला । जाँच: जाउँला, आउलान्, पर्ला, भेटौँला सम्भावनार्थ (-ला) का फरक रूप हुन्; -ला भविष्यत् होइन, अनुमान हो।

३. सम्भव: यदि तिमी मिहिनेत गर्‍यौ भने सफल हुन्छौ । असम्भव: यदि मैले मिहिनेत गरेको भए म सफल हुन्थेँ । यदि सँगै भने वा भए अनिवार्य छ।

१. उपसर्ग व्युत्पन्न: प्र + दान = प्रदान; सु + योग्य = सुयोग्य; प्रति + निधि = प्रतिनिधि (सम् + विधान = संविधान; सम् + रक्षण = संरक्षण पनि लेख्न सकिन्छ)। प्रत्यय व्युत्पन्न: स्वतन्त्र + ता = स्वतन्त्रता; मूल + इक = मौलिक; कानुन + ई = कानुनी। कसोटी: उपसर्ग शब्दको अगाडि जोडिन्छ, प्रत्यय पछाडि। स्वतन्त्रता, मौलिक, कानुनी नाम वा विशेषणमा लागेका भएकाले तद्धित प्रत्यय हुन्।

२. उपसर्ग व्युत्पन्न: अनु + शासन = अनुशासन; प्र + दर्शक = प्रदर्शक (पथप्रदर्शक मा); अभि + भावक = अभिभावक। प्रत्यय व्युत्पन्न: नीति + इक = नैतिक; साहस + ई = साहसी; मर्यादा + इत = मर्यादित (शिक्षा + इत = शिक्षित; बुद्धि + इक = बौद्धिक; मानव + ईय = मानवीय पनि लेख्न सकिन्छ)।

३. गजलका संरचक तत्त्व यी हुन्: बहर — गजलको लय/वजन; मिसरा — गजलको एउटा हरफ; सेर (शेर) — दुई मिसराको जोडी; मत्ला — पहिलो सेर, जसका दुवै मिसरामा तुक मिल्छ; मक्ता — अन्तिम सेर, जसमा प्रायः कविको उपनाम (तखल्लुस) आउँछ; काफिया — तुक, अनिवार्य; रदीफ — तुकपछि दोहोरिने शब्द, ऐच्छिक। गजलमा सामान्यतया ५–११ सेर हुन्छन्।

१. समस्त शब्द र विग्रह:

(कुनै तीन लेख्दा पुग्छ।)

द्वित्व शब्द र निर्माण:

२. सरसल्लाह (सल्लाह + सल्लाह को मिल्दोजुल्दो रूप) र मेलमिलाप (मेल + मिलाप) — आंशिक/मिल्दोजुल्दो शब्दको दोहोरोले बनेका द्वित्व। भैझगडा — भाइ र झगडा मिलेर बनेको समस्त शब्द हुन सक्छ; दुई फरक पद जोडिएकाले यसलाई द्वित्व होइन, समास मानिन्छ। सुझाव: उत्तरमा निर्माण पदका रूपमा मूल शब्द र दोहोरिएको अंश देखाउनुहोस्।

१. मामाघरमा — अधिकरण (कहाँ ?); बुबाले — कर्ता (को ?); मलाई — कर्म / सम्प्रदान (कसलाई लगाउनुभयो ? — लगाउने क्रियाको प्राप्तकर्ता, कर्म); मैले — कर्ता; चक्कुले — करण (केले ?); हातमा — अधिकरण; अस्तिदेखि — अपादान (कहिलेदेखि ?)।

२. पोखरादेखि — अपादान; बसबाट — करण; उहाँले — कर्ता; भाइलाई — सम्प्रदान; खेतबारीमा — अधिकरण।

३. कोदालीले — करण; इनारबाट — अपादान; बाल्टीले — करण; आमाले — कर्ता; गाउँघरमा — अधिकरण।

कसोटी: क्रियालाई प्रश्न सोध्नुहोस् — को ? → कर्ता; के/कसलाई ? → कर्म; केले/कसरी ? → करण; कसलाई/कसका लागि ? → सम्प्रदान; कहाँबाट ? → अपादान; कहाँ ? → अधिकरण।

१. हामी परिश्रमी, स्वाभिमानी र इमानदार नेपाली आत्मनिर्भर भई आफ्नो देश आफैँ बनाउन चाहन्छौँ । विधि: कर्ता 'हामी' एकै पटक राख्ने; विशेषण (परिश्रमी, स्वाभिमानी, इमानदार) जोडेर 'नेपाली' अगाडि राख्ने; 'आत्मनिर्भर हुन चाहन्छौँ' र 'देश आफैँ बनाउँछौँ' लाई असमापिका क्रिया भई ले जोड्ने। अर्थ घटेको वा थपिएको छैन।

२. लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा कवि, निबन्धकार र कथाकार भएका नेपाली साहित्यका महान् प्रतिभा थिए ।

३. (कर्मवाच्य/भाववाच्यबाट कर्तृवाच्य) हामी यसपालि बिदामा पोखरा जान्छौँ । हामी फेवातालमा नौका विहार गर्छौँ । हामी सराङ्कोटबाट माछापुच्छ्रे हेर्छौँ । हामी त्यहाँका पर्यटकीय स्थलहरूबाट आनन्द लिन्छौँ । कारण: यी वाक्यमा कर्ता लुकेको छ र क्रियामा -इन्छ (कर्म वा भाववाच्य) छ; कर्ता खुलाएर क्रिया सोझो रूपमा फर्काउँदा कर्तृवाच्य बन्छ। 'पोखरा गइन्छ' अकर्मक क्रियाको भाववाच्य थियो।

४. आमाले भाइलाई बोलाउनुभयो । पुलिसले चोरलाई समात्यो । चरण: द्वारा → ले; कर्मको लाई थप्ने; क्रियामा -इ- हटाई सोझो क्रिया फर्काउने; क्रिया कर्तासँग मिलाउने (आमा भएकाले आदर: बोलाउनुभयो)।

१. राम भात खाएर विद्यालय गयो । (कर्ता – कर्म – असमापिका क्रिया – स्थान – समापिका क्रिया)

२. (क) उसले भन्यो, “तिमी कहाँ गयौ ?” (उद्धरणअघि अल्पविराम र प्रश्नवाचक चिह्न) (ख) हे भगवान्, यो के भयो ! (सम्बोधनपछि अल्पविराम र विस्मयादिबोधक चिह्न) (ग) सुन्तला, केरा, आँप र स्याउ बजारमा पाइन्छ । (सूचीमा अल्पविराम; अन्तिम दुई पदबिच र)

१. (क) चालकले भने, “बसभित्र चुरोट नखानुहोस् ।” (ख) विद्यार्थीले शिक्षकलाई भन्यो, “के म कक्षाभित्र आउन सक्छु ?” (ग) चिकित्सकले बिरामीलाई भने, “तपाईंले आफ्नो स्वास्थ्यको नियमित परीक्षण गर्नुहोस् ।” (घ) विज्ञहरू भन्छन्, “देश विकासका लागि युवावर्गमा नयाँ सोच आउनुपर्छ ।” चरण: भनी/भनेर हटाउने; उद्धरण चिह्न राख्ने; वक्ताको सर्वनाम फर्काउने (आफ्नो → तपाईंको/मेरो); वाक्यको भाव अनुसार चिह्न (?, ।)।

२. (क) शिक्षकले विद्यार्थीहरूको पढाइ राम्रो रहेको कुरा भन्नुभयो । (ख) विद्यार्थीहरूले एक स्वरमा आफूहरूले सक्दो मिहिनेत गर्ने कुरा भने । चरण: उद्धरण चिह्न हटाउने; कि/कुरा जोड्ने; तिमीहरू → उनीहरू, हामी → आफूहरू; काल मिलाउने।

३. उद्देश्य: नेपालका पहाडी भेगमा बस्ने मेहनती किसानले (कर्ता + विशेषण + सम्बन्धवाचक पद); विधेय: यस वर्ष धेरै अन्न फलाए (क्रियाविशेषण + कर्म + क्रिया)।

४. अनुराग, आमा, कमल, खेत, गाउँ। (स्वरले सुरु हुने अ, आ पहिले; त्यसपछि व्यञ्जनको वर्णक्रम क, ख, ग।)