अनिवार्य नेपाली: एकाइअनुसार वस्तुगत प्रश्नसङ्ग्रह

कक्षा १२ को अनिवार्य नेपालीको लिखित परीक्षा ३ घण्टाको, पूर्णाङ्क ७५ को र १८ प्रश्नको हुन्छ। यसमा छानेर उत्तर दिइने वस्तुगत समूह छैन; तर पहिलो नौ प्रश्न (अक्षर संरचना, शुद्धीकरण, पारिभाषिक-अनुकरणात्मक-उखान-टुक्का, पदवर्ग, तत्सम-आगन्तुक, शब्दनिर्माण, कारक-वचन, काल-भाव-करण, संश्लेषण-वाच्य-उक्ति) मा एक-एक वा दुई-दुई शब्दको सानो निर्णय गर्नुपर्छ। त्यस्तो निर्णय छिटो र शुद्ध गर्ने अभ्यास नै यस अध्यायको काम हो। त्यसैले यहाँ पाठ्यपुस्तकका १२ पाठ र १६ व्याकरण तथा लेखन एकाइ — जम्मा २८ एकाइ — मध्ये प्रत्येकबाट पाँच-पाँच वस्तुगत प्रश्न छन्। प्रत्येक प्रश्नमा चार विकल्प छन्, उत्तरकुञ्जीमा कारण छ, र भ्रममा पार्ने विकल्पले कुन गलत धारणालाई समात्छ भन्ने पनि जनाइएको छ।

20.1 आमाको सपना — गोपालप्रसाद रिमाल (कविता)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
कवि र विधा	गोपालप्रसाद रिमाल; गद्य कविता; जन्म वि.सं. १९७५, निधन २०३०
पुरस्कार	यही नामको सङ्ग्रहले मदन पुरस्कार (वि.सं. २०१९) पाएको छ
संरचना	आमा र छोराबिचको संवाद; 'त्यो आउँछ र ?' — 'हो, त्यो आउँछ'
प्रतीक	त्यो = क्रान्ति/परिवर्तन; हुरी = परिवर्तनको वेग; पात = जनता; बाँसुरी = क्रान्तिको वाहक
विगतमा सोधिएको	२०८० मा 'हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ' को व्याख्या; २०८१ मा 'आमाको सपना' समीक्षात्मक (८ अङ्क); २०८२ मा कवितांश पढी दुई प्रश्न

1. 'आमाको सपना' कविताका रचनाकार को हुन् ? [१] (क) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (ख) गोपालप्रसाद रिमाल (ग) माधवप्रसाद घिमिरे (घ) भूपि शेरचन
2. 'आमाको सपना' सङ्ग्रहले मदन पुरस्कार कुन वर्ष पायो ? [१] (क) वि.सं. २०१६ (ख) वि.सं. २०१९ (ग) वि.सं. २०२४ (घ) वि.सं. २०३०
3. रिमालको यस रचनाको लय कस्तो छ ? [१] (क) छन्दोबद्ध पद्य (ख) गद्य कविता (ग) गीति कविता (घ) गजल
4. 'हेरौँला, त्यो हुरी भएर आउने छ' मा 'हुरी' ले के जनाउँछ ? [१] (क) प्राकृतिक विपत् (ख) परिवर्तनको तीव्र वेग (ग) आमाको क्रोध (घ) जाडोको हावा
5. कविताका मुख्य पात्रले कुन रूपमा कुरा अघि बढाउँछन् ? [१] (क) एकालाप (ख) संवाद (ग) चिठी (घ) दैनिकी

उत्तर — 20.1

१. (ख) — रिमाल नेपाली गद्य कविताका आरम्भकर्ता मानिन्छन्। देवकोटा महाकाव्यकार, घिमिरे छन्दोवादी राष्ट्रकवि हुन्; भूपि शेरचन गद्य कविताका अर्का कवि भए पनि यो रचना उनको होइन।

२. (ख) — २०१९। (क) र (घ) नजिकका सङ्ख्या राखेर स्मरणको परीक्षा गर्ने भ्रम हुन्।

३. (ख) — छन्द र तुक नभएको तर काव्यात्मक घनत्व, प्रतीक र आवृत्ति भएको रचना गद्य कविता हो। (ग) गीति कविता घिमिरेको 'हिमचुली' मा पाइन्छ, यहाँ होइन।

४. (ख) — हुरी घटना-वर्णन होइन, परिवर्तनको वेगको प्रतीक हो। (क) शाब्दिक अर्थ लिने भ्रम हो।

५. (ख) — कविता आमा र छोराका प्रश्नोत्तरमा चल्छ; संवाद नै यसको मूल संरचना हो। (क) एकालापमा एउटै वक्ता हुन्छ।

20.2 विरहिणी दमयन्ती — मदनमणि दीक्षित (कथा)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
कथाकार	मदनमणि दीक्षित; जन्म वि.सं. १९७९ (गैरीधारा, काठमाडौँ), निधन २०७६; माधवी ले मदन पुरस्कार (२०३९)
स्रोत	महाभारतको नलोपाख्यान; नलले छाडेपछिको दमयन्तीको यात्रा
क्रम	नलको खोजी → तीन दिनको यात्रा → शुचिभद्रको सार्थ → पद्मसौगन्धिक तलाउमा हात्तीको आक्रमण → चेदीमा सुनन्दाकहाँ सैरन्ध्री
तीन सर्त	कसैको जुठो नखाने, पाउ नदाब्ने, परपुरुषसित नबोल्ने
विगतमा सोधिएको	२०८० मा सङ्कल्पसम्बन्धी प्रतिक्रिया (४ अङ्क); २०८१ मा 'नारी सङ्घर्षका प्रतिमूर्ति' प्रतिक्रिया (४ अङ्क)

1. 'विरहिणी दमयन्ती' कथा कुन ग्रन्थको कथाबाट लिइएको हो ? [१] (क) रामायण (ख) महाभारत (ग) पुराणसार (घ) भागवत
2. दमयन्तीले सैरन्ध्रीका रूपमा बस्दा राखेका सर्तमध्ये कुन सर्त होइन ? [१] (क) कसैको जुठो नखाने (ख) कसैको पाउ नदाब्ने (ग) परपुरुषसित नबोल्ने (घ) दिनमा एक पटक मात्र खाने
3. तीन दिनको यात्रापछि दमयन्ती कसको सार्थमा मिसिइन् ? [१] (क) पुष्करको (ख) शुचिभद्रको (ग) कर्कोटकको (घ) सुनन्दाको
4. पद्मसौगन्धिक तलाउमा कुन जनावरको आक्रमण भयो ? [१] (क) बाघ (ख) हात्ती (ग) सर्प (घ) भालु
5. दमयन्तीका चरित्रमा कुन गुण कथाको मूल भावसँग सबैभन्दा नजिक छ ? [१] (क) रिसाहा स्वभाव (ख) दृढ सङ्कल्प र धैर्य (ग) धनको लोभ (घ) डर र निराशा

उत्तर — 20.2

१. (ख) — कथा महाभारतको नलोपाख्यानसँग जोडिएको छ। (क) रामायणमा सीताको कथा छ, दमयन्तीको होइन।

२. (घ) — तीन सर्त जुठो, पाउ र परपुरुषसितको बोली हुन्; खानपिनको सङ्ख्यासम्बन्धी सर्त कथामा छैन।

३. (ख) — शुचिभद्र सार्थका नेता हुन्। सुनन्दा चेदीकी पात्र हुन्, जहाँ दमयन्ती पछि पुग्छिन्; पुष्कर नलको भाइ हुन्।

४. (ख) — तलाउमा जङ्गली हात्तीको आक्रमणले सार्थलाई सङ्कटमा पार्छ।

५. (ख) — कथाको सन्देश 'दृढ सङ्कल्पले असम्भव लाग्ने सङ्कट पनि जितिन्छ' हो। (घ) उल्टो भाव हो।

20.3 घनघस्याको उकालो काट्ता — तारानाथ शर्मा (नियात्रा)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
लेखक	तारानाथ शर्मा (जन्म १९९१, इलाम; निधन २०७८); नियात्राका स्थापक; झर्रोवादी अभियानका अगुवा
नामकरण	'नियात्रा' नाम बालकृष्ण पोखरेल ले दिएका
पुरस्कार	'बेलाइततिर बरालिँदा' ले मदन पुरस्कार (२०२६)
यात्रा	वि.सं. २०२४ पुसको अन्तिम हप्ता; बैतडीबाट डँडेलधुराको दिशा; घनघस्याको उकालो र धुरा
सहयोगी	यमुनाराज पौड्याल, प्रेमबहादुर प्रधान, भरिया रामसिंह
विगतमा सोधिएको	२०८२ मा 'प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो हो' को व्याख्या (४ अङ्क)

1. 'नियात्रा' शब्द कसले दिएका हुन् ? [१] (क) तारानाथ शर्माले आफैँ (ख) बालकृष्ण पोखरेलले (ग) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले (घ) मदनमणि दीक्षितले
2. यो नियात्राको यात्रा कुन दिशातिर भएको हो ? [१] (क) इलामबाट पाँचथर (ख) बैतडीबाट डँडेलधुरा (ग) काठमाडौँबाट पोखरा (घ) जुम्लाबाट मुगु
3. तारानाथ शर्मालाई मदन पुरस्कार कुन कृतिका लागि मिल्यो ? [१] (क) घनघस्याको उकालो (ख) बेलाइततिर बरालिँदा (ग) आमाको सपना (घ) माधवी
4. यस पाठको मूल भाव कुन हो ? [१] (क) यात्रा सधैँ दुःखदायी हुन्छ (ख) प्रकृतिसित जुध्नु नै जीवनको रमाइलो हो (ग) सहरको जीवन राम्रो हुन्छ (घ) विदेश यात्रा अनिवार्य हो
5. घनघस्याको मानवीकरण कुन अलङ्कारको उदाहरण हो ? [१] (क) अनुप्रास (ख) मानवीकरण (ग) यमक (घ) अतिशयोक्ति

उत्तर — 20.3

१. (ख) — नाम बालकृष्ण पोखरेलको हो; शर्माले त्यसलाई विधाका रूपमा स्थापित गरे। (क) स्थापक र नामदाता एउटै ठान्ने भ्रम हो।

२. (ख) — पाठको यात्रा बैतडीको शाहीलेकबाट सुरु भई डँडेलधुराको दिशातिर पुग्छ।

३. (ख) — 'घनघस्याको उकालो काट्ता' पाठ हो, मदन पुरस्कार पाएको सङ्ग्रह होइन; (ग) र (घ) अन्य लेखकका कृति हुन्।

४. (ख) — पाठको अन्त्यतिर प्रकृतिसित जुध्ने रमाइलोको विचार केन्द्रमा छ; (क) उल्टो भाव हो।

५. (ख) — निर्जीव उकालोमा मानिसका क्रिया र स्वभाव आरोपित हुँदा मानवीकरण हुन्छ। (क) अनुप्रास ध्वनिको आवृत्ति हो, आरोप होइन।

20.4 व्यावसायिक पत्र (व्यावहारिक लेखन)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
पत्रको क्रम	शीर्ष → मिति, प. स. र च. नं. → प्रापक → सम्बोधन → विषय → व्यहोरा → दस्तखत, नाम, पद
विषयको अन्त्य	'सम्बन्धमा' — सम्बोधनपछि विषय लेखिन्छ
खाम	पठाउने (बायाँ माथि), टिकट (दायाँ माथि), पाउने (तल दायाँ)
निजी र व्यावसायिक	निजी — भावना र आत्मीयता; व्यावसायिक — तथ्य र औपचारिकता
तमसुकका अङ्ग	आसामी, साहु, रकम (अङ्क र अक्षरमा), ब्याजदर, अवधि, साक्षी, मिति
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ सबैमा १२ नम्बर प्रश्नमा निवेदन, चिठी, भरपाई, विज्ञापन वा मन्जुरीनामा जस्ता व्यावहारिक लेखन (४ अङ्क)

1. व्यावसायिक पत्रमा सम्बोधनपछि के लेखिन्छ ? [१] (क) मिति (ख) विषय (ग) दस्तखत (घ) संलग्न
2. विषयको अन्त्यमा सामान्यतया कुन शब्द आउँछ ? [१] (क) गरिपाउँ (ख) सम्बन्धमा (ग) निवेदन (घ) धन्यवाद
3. खामको बायाँ माथिल्लो कुनामा के लेखिन्छ ? [१] (क) पाउनेको ठेगाना (ख) टिकट (ग) पठाउनेको ठेगाना (घ) मिति
4. तमसुकमा ऋण लिने पक्षलाई के भनिन्छ ? [१] (क) साहु (ख) आसामी (ग) साक्षी (घ) प्रापक
5. निजी चिठी र व्यावसायिक पत्रबिचको मुख्य फरक कुन हो ? [१] (क) कागजको आकार (ख) भावना र औपचारिकता (ग) लेखकको उमेर (घ) भाषाको लिपि

उत्तर — 20.4

१. (ख) — पाठको क्रम 'पहिले सम्बोधन, पछि विषय' हो। (क) मिति त सम्बोधनभन्दा माथि आउँछ।

२. (ख) — पत्रको विषय 'सम्बन्धमा' ले टुङ्गिन्छ। 'गरिपाउँ' निवेदनको विषयमा आउँछ, यो पत्रमा होइन।

३. (ग) — पठाउने बायाँ माथि, टिकट दायाँ माथि, पाउने तल दायाँ। (क) र (ख) ले स्थान उल्टाइदिन्छन्।

४. (ख) — ऋण लिने आसामी, दिने साहु हुन्; साक्षी तेस्रो पक्ष हो।

५. (ख) — निजी चिठीमा आत्मीयता हुन्छ, व्यावसायिक पत्रमा तथ्य र औपचारिकता।

20.5 एक चिहान — हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (उपन्यास अंश)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
लेखक	हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (वि.सं. १९७२–२०१६); अर्को उपन्यास स्वास्नीमान्छे (२०११)
प्रकाशन	उपन्यास २०१७ मा प्रकाशित; पाठ्यपुस्तकमा सङ्क्षिप्त रूप (२०६७)
केन्द्र	काठमाडौँको ज्यापू किसान परिवार; अष्टनारान, लतमाया, शिवनारान, नानीथकुँ
खल पात्र	डाक्टर गोदत्तप्रसाद, सुरमान सुब्बा, कारिन्दा रामबहादुर
विवाह	हर्षनारान–पुतली तामाङ र नानीथकुँ–रामखेलावन राउत; दाइजो र भोजबिना
विगतमा सोधिएको	२०८० मा सुरमान-गोदत्तको दुश्चरित्र खुलाउन शिवनारानको भूमिका (८ अङ्क); २०८१ मा नेपाली सामाजिक अवस्थाको समीक्षा (८ अङ्क); नमुनामा उपन्यासले देखाएको नेपाली समाजको तस्बिर (५ अङ्क)

1. 'एक चिहान' उपन्यास कुन वर्ष प्रकाशित भयो ? [१] (क) वि.सं. २०११ (ख) वि.सं. २०१६ (ग) वि.सं. २०१७ (घ) वि.सं. २०६७
2. अष्टनारानले आफ्नो काजकिरियाका लागि छिँडीमा कति रुपियाँ गाडेका थिए ? [१] (क) ५ रुपियाँ (ख) २५ रुपियाँ (ग) ५० रुपियाँ (घ) १०० रुपियाँ
3. कारिन्दा रामबहादुर कसका मानिस हुन् ? [१] (क) डाक्टर गोदत्तप्रसादका (ख) सुरमान सुब्बाका (ग) शिवनारानका (घ) रामखेलावन राउतका
4. हर्षनारानले कसँग विवाह गरे ? [१] (क) नानीथकुँसँग (ख) रञ्जनादेवीसँग (ग) पुतली तामाङसँग (घ) लतमायासँग
5. उपन्यासको शीर्षक 'एक चिहान' किन सार्थक छ ? [१] (क) लेखक चिहानमा जन्मेका थिए (ख) अन्त्यमा शिवनारानको सिङ्गो परिवार बाढी र भत्किएको घरमा पुरिन्छ (ग) उपन्यास चिहानको वर्णनबाट सुरु हुन्छ (घ) कथा कब्रिस्तानमा घट्छ

उत्तर — 20.5

१. (ग) — मूल प्रकाशन २०१७; २०११ स्वास्नीमान्छेको वर्ष र २०६७ पाठ्यपुस्तकको सङ्क्षिप्त रूपको वर्ष हो; २०१६ लेखकको निधनको वर्ष हो।

२. (ख) — २५ रुपियाँ। ५ रुपियाँ चाहिँ डाक्टरलाई घरमा बोलाउँदा कबोल गरिएको फी हो — दुई सङ्ख्याको अदलाबदली नगर्नुहोस्।

३. (ख) — रामबहादुर सुरमान सुब्बाका कारिन्दा हुन्; डाक्टरको पक्षबाट तान पठाउने काम उनको होइन।

४. (ग) — हर्षनारान–पुतली तामाङ; नानीथकुँको विवाह रामखेलावन राउतसँग हुन्छ।

५. (ख) — सिङ्गो परिवारको अन्त्य एउटै चिहानको सङ्केत बन्छ; यो गरिबीले मारिएका किसानको साझा चिहानको प्रतीक हो।

20.6 स्टिफन विलियम हकिङ (जीवनी)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
जन्म र निधन	सन् १९४२ जनवरी ८, अक्सफोर्ड; सन् २०१८ मार्च १४ (७६ वर्ष)
रोग	अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (सन् १९६३ तिर पत्ता लाग्यो); १९६९ मा ह्विलचेयर; १९८५ मा श्वासनली शल्यक्रियापछि आवाज गुम्यो
पद	१९७४ रोयल सोसाइटी; १९७९ ल्युकेसियन प्रोफेसर
पुस्तक	'अ ब्रिफ हिस्ट्री अफ टाइम' (१९८८); २३७ हप्ता सूचीमा; ४० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद
तीन शक्ति	इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति — 'त्रिवेणी'
विगतमा सोधिएको	२०८० मा कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी पठन-अंश; २०८२ मा 'दृढ इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिसामु शारीरिक रोग शक्तिहीन हुन्छ' (८ अङ्क); नमुनामा बुँदाटिपोट-सारांश

1. स्टिफन हकिङको जन्म कहाँ भएको थियो ? [१] (क) क्याम्ब्रिज (ख) अक्सफोर्ड (ग) लन्डन (घ) न्युयोर्क
2. हकिङलाई कुन रोग लागेको थियो ? [१] (क) क्षयरोग (ख) अम्योट्रोफिक ल्याटरल स्क्लेरोसिस (ग) मधुमेह (घ) दम
3. हकिङले विद्यावारिधि कहाँबाट हासिल गरे ? [१] (क) अक्सफोर्ड (ख) क्याम्ब्रिज (ग) हार्वर्ड (घ) सेन्ट अल्बान्स
4. पाठले हकिङका कुन तीन शक्तिलाई 'त्रिवेणी' भनेको छ ? [१] (क) धन, पद र प्रतिष्ठा (ख) इच्छाशक्ति, ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति (ग) बुद्धि, बल र भाग्य (घ) साहस, धैर्य र दया
5. हकिङको निधन कुन वर्ष भयो ? [१] (क) सन् २००९ (ख) सन् २०१५ (ग) सन् २०१८ (घ) सन् २०२०

उत्तर — 20.6

१. (ख) — अक्सफोर्ड। क्याम्ब्रिजमा उनले विद्यावारिधि गरे र पछि अध्यापन गरे — पढाइको ठाउँ र जन्मको ठाउँ नजोड्नुहोस्।

२. (ख) — (क) जस्ता रोगको नाम पाठमा छैन।

३. (ख) — अक्सफोर्डबाट १९६२ मा प्राकृतिक विज्ञानमा प्रथम श्रेणी; क्याम्ब्रिजबाट १९६६ मा विद्यावारिधि। (क) स्नातकको स्थान हो।

४. (ख) — पाठले तीन शक्तिको मिलनलाई त्रिवेणी भनेको छ; तिनले रोगलाई पराजित गर्छन्।

५. (ग) — २०१८ मार्च १४। २००९ चाहिँ अमेरिकाको राष्ट्रपति पदक पाएको वर्ष हो।

20.7 हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली — माधवप्रसाद घिमिरे (गीति कविता)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
कवि	माधवप्रसाद घिमिरे (वि.सं. १९७६ – २०७७), लमजुङमा जन्म; राष्ट्रकवि (सन् २००३); छन्दोवादी
विधा र गति	गीति कविता; प्रत्येक हरफ ४-४-४-२ अक्षरको (१४ अक्षर) गति-यतिमा
टेक	'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली'
सन्देश पङ्क्ति	'मर्नैपर्छ भने पनि पर पुगी मरौँ, नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ'
लयका आधारमा कविता	गद्य (मुक्त लय), पद्य (बद्ध लय), लोक (लोकलय); गीत र गजल पद्यका भेद
विगतमा सोधिएको	२०८१ मा 'मर्नैपर्छ भने पनि…' को व्याख्या; २०८२ मा 'उकालीको चिसो पानी…' को व्याख्या; नमुनामा 'उनी सोझिन्…' कवितांश-आधारित प्रश्न

1. 'हामीलाई बोलाउँछन् हिमचुली' का रचनाकार को हुन् ? [१] (क) माधवप्रसाद घिमिरे (ख) गोपालप्रसाद रिमाल (ग) भूपि शेरचन (घ) लेखनाथ पौड्याल
2. प्रत्येक हरफको गति-यति कस्तो छ ? [१] (क) ४-४-४-२ अक्षर (ख) ५-५-४ अक्षर (ग) ८-६ अक्षर (घ) ६-६-२ अक्षर
3. 'नझुक्ने यो हिमालमा किन झुकी मरौँ' भनेर कविले नेपालीको कस्तो स्वभाव देखाएका छन् ? [१] (क) डरपोक (ख) स्वाभिमानी र अटल (ग) भाग्यमा भर पर्ने (घ) विदेशप्रेमी
4. यो रचना कुन प्रकारको कविता हो ? [१] (क) गद्य कविता (ख) गीति कविता (ग) महाकाव्य (घ) खण्डकाव्य
5. गजलको अन्तिम शेरलाई के भनिन्छ ? [१] (क) मत्ला (ख) मक्ता (ग) काफिया (घ) रदीफ

उत्तर — 20.7

१. (क) — घिमिरे राष्ट्रकवि हुन्; रिमाल गद्य कविताका कवि हुन्।

२. (क) — चार-चार-चार-दुई मिलेर चौध अक्षर। (ग) मा मात्रिक छन्दको जस्तो सङ्ख्या देखिए पनि यो रचनाको गति त्यो होइन।

३. (ख) — हिमालजस्तै अटल, नझुक्ने, मृत्युदेखि नडराउने मानसिकता। (क) उल्टो भाव हो।

४. (ख) — टेक र गेय लयका कारण गीति कविता; (क) छन्द र तुक नभएको रचना हो।

५. (ख) — पहिलो शेर मत्ला, अन्तिम शेर मक्ता; काफिया तुक हो भने रदीफ दोहोरिने शब्द हो।

20.8 मातृत्व — भागीरथी श्रेष्ठ (कथा)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
कथाकार	भागीरथी श्रेष्ठ (जन्म वि.सं. २००५, गुल्मी)
दृष्टिबिन्दु	प्रथम पुरुष; समाख्याता 'म' पात्र ममता
कथानक	शनिबार झ्यालमा सुबोधको प्रतीक्षा; पति हवाईजहाज दुर्घटनामा गुमेको अतीत; 'सुबोध अङ्कल मन पर्दैन'
निर्णय	अन्त्यमा मातृत्वबोध — 'मेरा छोराछोरी चन्द्र र सूर्य'; सुबोधको परित्याग
संरचना	पूर्वदीप्ति; मनोवैज्ञानिक चित्रण; प्रतीक — जीवनरुख, गाई र बाघ
विगतमा सोधिएको	२०८० मा एकल महिलाको मानसिकता (८ अङ्क); नमुनामा ममताको निर्णयप्रति प्रतिक्रिया (५ अङ्क)

1. 'मातृत्व' कथा कुन दृष्टिबिन्दुमा लेखिएको छ ? [१] (क) प्रथम पुरुष (ख) तृतीय पुरुष (ग) सर्वज्ञ (घ) पत्रात्मक
2. कथाकी मुख्य पात्र ममताले पति कसरी गुमाएकी थिइन् ? [१] (क) रोगले (ख) हवाईजहाज दुर्घटनामा (ग) बाढीमा (घ) युद्धमा
3. ममताले अन्त्यमा कस्तो निर्णय गरिन् ? [१] (क) सुबोधसँग विवाह गर्ने (ख) सुबोधलाई परित्याग गरी छोराछोरीमै जीवन बिताउने (ग) घर छाडेर जाने (घ) विदेश जाने
4. कथामा वर्तमानबाट बितेको घटनामा फर्किने शिल्पलाई के भनिन्छ ? [१] (क) पूर्वदीप्ति (ख) एकालाप (ग) विरोधाभास (घ) रूपक
5. 'मातृत्व' कथाको मूल भाव कुन हो ? [१] (क) प्रेम सबैभन्दा ठुलो हो (ख) मातृत्व सबैभन्दा महान् हुन्छ (ग) पुनर्विवाह अनुचित हो (घ) धन नै सबथोक हो

उत्तर — 20.8

१. (क) — समाख्याता 'म' (ममता) आफैँ हुन्। 'गोर्खे' चाहिँ तृतीय पुरुषमा छ — यी दुईलाई जोडीमा सम्झनुहोस्।

२. (ख) — दुर्घटनाको अतीतले ममताको असुरक्षा बुझाउँछ।

३. (ख) — 'मेरा छोराछोरी चन्द्र र सूर्य' भनेर उनले मातृत्वलाई रोजिन्।

४. (क) — अतीतका घटना बीचबीचमा फर्किएर आउने शिल्प पूर्वदीप्ति हो।

५. (ख) — कथाले जननीलाई स्वर्गभन्दा पनि महान् ठान्छ। (ग) कथाको निष्कर्ष विवाहको नियमबारे होइन, आमाको प्राथमिकताबारे हो।

20.9 गोर्खे — बखतबहादुर थापा (आख्यानात्मक रचना)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
लेखक	बखतबहादुर थापा; पेसाले कम्प्युटर प्रविधिज्ञ; कथासङ्ग्रह 'कम्प्युटर आतङ्क'
दृष्टिबिन्दु	तृतीय पुरुष, रैखिक शैली; मुख्य अलङ्कार मानवीकरण
पात्र	पेशल (नायक), सतपाल (साथी), सोनम, एन्टिभाइरस गोर्खे र पाँच भाइरस
सङ्ख्या	इन्स्टल हुन पाँच मिनेट; करिब एक लाख फाइल स्क्यान; पाँच थरी भाइरस; चार सय फाइलमा सङ्क्रमण
मूल भाव	सिर्जनशीलता, परिश्रम र साहसले चुनौती जितिन्छ
विगतमा सोधिएको	२०८० र २०८१ दुवैमा 'गोर्खे' बाट तत्सम-आगन्तुक वा कथांश-आधारित प्रश्न; २०८२ मा 'गोर्खे' मा पेशल र सतपालमध्ये कसको भूमिका मुख्य (४ अङ्क); नमुनामा कथांश-आधारित प्रश्न

1. 'गोर्खे' कथाका नायक को हुन् ? [१] (क) सतपाल (ख) पेशल (ग) सोनम (घ) गोर्खे
2. गोर्खे कुन किसिमको पात्र हो ? [१] (क) मानिस (ख) एन्टिभाइरस (ग) भाइरस (घ) पशु
3. स्क्यानमा कति किसिमका भाइरस भेटिए ? [१] (क) तीन (ख) चार (ग) पाँच (घ) दस
4. भाइरसले करिब कति फाइलमा सङ्क्रमण गरेको थियो ? [१] (क) चार सय (ख) चालीस (ग) एक लाख (घ) पाँच सय
5. 'गोर्खे' कथाको मूल भाव कुन हो ? [१] (क) प्रविधि मानिसको शत्रु हो (ख) सिर्जनशीलता, परिश्रम र साहसले चुनौती जित्न सकिन्छ (ग) पैसा नै सबै हो (घ) साथीलाई विश्वास गर्नु हुँदैन

उत्तर — 20.9

१. (ख) — गोर्खे एन्टिभाइरस हो र पेशल त्यसका सिर्जक तथा नायक हुन्। सतपाल साथी हुन्, जसको कम्प्युटर बिग्रेको थियो।

२. (ख) — गोर्खे पेशलले बनाएको एन्टिभाइरस हो; 'मानवीकरण' ले उसमा मानिसका गुण आरोप गरिएको छ।

३. (ग) — पाँच थरी; एक लाख चाहिँ स्क्यान गरिएका फाइलको सङ्ख्या हो।

४. (क) — चार सय। (ग) 'एक लाख' जाँचिएका फाइल हो, सङ्क्रमित होइन — दुई सङ्ख्या नमिसाउनुहोस्।

५. (ख) — (क) कथाले प्रविधिको सकारात्मक प्रयोग देखाएको छ, त्यसैले उल्टो हो।

20.10 नेपाली पहिचान (संवादात्मक रचना)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
रचना	संवादात्मक रचना; लेखकको नाम पाठ्यपुस्तकमा दिइएको छैन
पात्र	सङ्गीता, सलिम, घनश्याम, बेखामान, सिम्मा (कक्षा १२ का सहपाठी)
सभ्यता	जाति + भाषा + संस्कृतिको समष्टि (सिम्माको विचार)
विकृति	छुवाछुत, जातीय-लैङ्गिक विभेद, भूतप्रेत-बोक्सी, दाइजो, आडम्बर
समाधान	शिक्षा; विद्यार्थी, युवा र सचेत वर्ग अग्रसर
समाचारका गुण	सत्यता, विश्वसनीयता, नवीनता, रोचकता, सन्तुलन, सरलता, स्पष्टता, मिठास
विगतमा सोधिएको	२०८० मा वक्ताहरूमध्ये कसको विचार उचित (४ अङ्क); २०८१ मा विविधतालाई पर्यटनमा उपयोग (४ अङ्क); नमुनामा 'नेपाली विविधतालाई पर्यटनसँग कसरी जोड्न सकिन्छ' (तर्कसहित)

1. 'नेपाली पहिचान' कुन विधाको रचना हो ? [१] (क) रिपोर्ताज (ख) संवादात्मक रचना (ग) प्रबन्ध (घ) जीवनी
2. पाठमा 'सभ्यता' लाई कसरी परिभाषित गरिएको छ ? [१] (क) केवल धर्मको समूह (ख) जाति, भाषा र संस्कृतिको समष्टि (ग) केवल भाषाको इतिहास (घ) केवल पहिरन
3. संवादमा समाजका विकृति हटाउने मुख्य उपाय के भनिएको छ ? [१] (क) कडा सजाय (ख) शिक्षा (ग) विदेश पलायन (घ) धार्मिक अनुष्ठान
4. संवादमा 'विविधतामा एकता' लाई के भनिएको छ ? [१] (क) कमजोरी (ख) पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य (ग) समस्या (घ) विवादको कारण
5. यी मध्ये कुन पात्र यस संवादमा सहभागी छैन ? [१] (क) सलिम (ख) बेखामान (ग) सिम्मा (घ) ममता

उत्तर — 20.10

१. (ख) — पाठ सहपाठीहरूको संवादमा बनेको छ। (क) रिपोर्ताजमा समाख्याताले देखेको यथार्थ हुन्छ।

२. (ख) — सिम्माको विचारमा सभ्यता तीनै तत्त्वको समष्टि हो।

३. (ख) — सतीप्रथा र दासप्रथा जस्ता कुरा शिक्षाले नै हटाएका उदाहरण दिइएका छन्।

४. (ख) — निष्कर्षमा विविधतामा एकता पहिचान, सम्पत्ति र सौन्दर्य हो भनिएको छ।

५. (घ) — ममता 'मातृत्व' कथाकी पात्र हुन्; पात्रको नाम अर्को पाठसँग जोडेर भ्रम पार्ने प्रश्न हो।

20.11 सहकारी (प्रबन्धात्मक रचना)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
विधा	प्रबन्ध (वस्तुपरक); लेखकको नाम दिइएको छैन
आधुनिक सहकारी	बेलायत, सन् १८४४; रोबर्ट ओवेन (१७७१–१८५८) आधुनिक सहकारीका पिता
अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घ	सन् १८९५, १४ देश; सात निर्देशक सिद्धान्त
नेपाल	सहकारी विभाग २०१०; पहिलो सहकारी बखान ऋण सहकारी संस्था, चितवन (२०१३); पहिलो ऐन २०१६; ऐन र नीति २०७४
सदस्यता र गठन	१६ वर्ष पुगेको नेपाली, कम्तीमा एक कित्ता सेयर, एक व्यक्ति एक मत; गठन ३० जना (श्रम-सिपमा १५ जना)
सङ्ख्या	वि.सं. २०७७ मा २९,८८६ सहकारी
विगतमा सोधिएको	२०८० मा 'सहकारी' बाट शुद्ध पार्ने अनुच्छेद; २०८२ मा सहकारी-प्रबन्धांश पढी दुई प्रश्न (४ अङ्क); नमुनामा सहकारीले विकासमा दिएको सहयोग (चार पक्ष)

1. आधुनिक सहकारीका पिता कसलाई मानिन्छ ? [१] (क) बखतबहादुर थापा (ख) रोबर्ट ओवेन (ग) हृदयचन्द्रसिंह प्रधान (घ) रोयल सोसाइटी
2. आधुनिक सहकारीको सुरुवात कुन वर्ष र कुन देशमा भयो ? [१] (क) सन् १८९५, नेपाल (ख) सन् १८४४, बेलायत (ग) सन् १७७१, भारत (घ) सन् १९७०, अमेरिका
3. नेपालको पहिलो सहकारी संस्था कुन हो ? [१] (क) बखान ऋण सहकारी संस्था, चितवन (ख) गुठी (ग) धर्मभकारी (घ) सहकारी विभाग
4. नेपालमा सहकारीको सदस्य हुन न्यूनतम उमेर कति हुनुपर्छ ? [१] (क) १६ वर्ष (ख) १८ वर्ष (ग) २१ वर्ष (घ) ३० वर्ष
5. वि.सं. २०७७ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा सञ्चालित सहकारीको सङ्ख्या कति थियो ? [१] (क) २,९८८ (ख) २९,८८६ (ग) ९८,८८६ (घ) १०,०००

उत्तर — 20.11

१. (ख) — रोबर्ट ओवेन; हृदयचन्द्रसिंह र बखतबहादुर अन्य पाठका लेखक हुन्।

२. (ख) — बेलायत, १८४४। १८९५ चाहिँ अन्तर्राष्ट्रिय सहकारी महासङ्घको वर्ष हो — दुईलाई छुट्याउनुहोस्।

३. (क) — गुठी र धर्मभकारी अनौपचारिक परम्परागत रूप हुन्; सहकारी विभाग सरकारी निकाय हो।

४. (क) — १६ वर्ष पुगेको नेपाली नागरिक; गठनका लागि चाहिँ ३० जना चाहिन्छ।

५. (ख) — २९,८८६। (क) सङ्ख्या लेख्दा अङ्कको स्थान बिग्रेको भ्रम हो।

20.12 जीवन मार्ग (रिपोर्ताजमूलक रचना)

उच्च उपज तथ्य	विवरण
रचना	रिपोर्ताजमूलक; लेखकको नाम दिइएको छैन; समाख्याता 'म' (पत्रकार-लेखक)
विषय	चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठान (सल्लेरी, सोलुखुम्बु) र निर्देशक छिरिङ; चोमोलुङ्मा = सगरमाथा
उत्पादन	काइँयो, डालो, गलैँचा, चौँरीको घिउ, गुराँसको जुस, किनामा आदि
जग्गा प्लटिङ	खेतीयोग्य जमिन मासेर कङ्क्रिटको जङ्गल बनाउने भएकाले छाडे
विचार	'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा'; उद्यमी आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउँछ, ठग्ने अधम हो
रिपोर्ताजका विशेषता	प्रत्यक्षदर्शिता, तथ्य र साहित्यिकता, वार्ता, समसामयिकता, सन्देशमूलकता
विगतमा सोधिएको	२०८० मा 'दुनियाँलाई ठगेर आफू धनी बन्ने काम उद्यम होइन, अधम हो' को व्याख्या; २०८०, २०८१ मा रिपोर्ताज-अंश पढी प्रश्न; २०८२ मा 'नयाँ कुराको परिकल्पना गर्ने जोखिम मोल्नुभन्दा…' प्रति सहमति-असहमति

1. 'जीवन मार्ग' कुन विधाको रचना हो ? [१] (क) रिपोर्ताजमूलक रचना (ख) नियात्रा (ग) जीवनी (घ) एकाङ्की
2. चोमोलुङ्मा औद्योगिक प्रतिष्ठानका निर्देशक को हुन् ? [१] (क) छिरिङ (ख) पेशल (ग) सतपाल (घ) शिवनारान
3. छिरिङले जग्गा प्लटिङको काम किन छाडे ? [१] (क) घाटा भएकाले (ख) खेतीयोग्य जमिन मासिएर कङ्क्रिटको जङ्गल बन्ने भएकाले (ग) सरकारले रोकेकाले (घ) जापान जानुपर्ने भएकाले
4. पाठअनुसार असली उद्यमी को हो ? [१] (क) आफू मात्र धनी बन्ने (ख) आफूसँगै अरूलाई पनि धनी बनाउने (ग) अरूको नक्कल गर्ने (घ) विदेशबाट सामान ल्याउने
5. 'देखासिकी गरी खा, आरिसे मरी जा' उखानले के सन्देश दिन्छ ? [१] (क) नक्कल गरेर काम गर्दा हानि हुन्छ (ख) रिस गर्नुपर्छ (ग) खाना कम खानुपर्छ (घ) छिटो काम गर्नुपर्छ

उत्तर — 20.12

१. (क) — वास्तविक व्यक्ति, ठाउँ र समयमा आधारित प्रत्यक्ष विवरण भएकाले रिपोर्ताज; नियात्रा यात्राको अनुभव हो।

२. (क) — छिरिङ; पेशल 'गोर्खे' का र शिवनारान 'एक चिहान' का पात्र हुन्।

३. (ख) — नेपाली कमाइ बर्बाद हुने र जमिन मासिने कारण उनले व्यवसाय छाडे।

४. (ख) — पाठमा अरूलाई ठग्ने धनी बन्ने काम 'उद्यम होइन, अधम' भनिएको छ।

५. (क) — अरूको नक्कल गर्दा आफूले नै हानि बेहोर्नुपर्छ; यो उखान नयाँ कुराको परिकल्पना नगर्ने चलनको आलोचना हो।

20.13 नेपाली अक्षरको पहिचान र उच्चारण

उच्च उपज तथ्य	विवरण
अङ्ग	आरम्भ (व्यञ्जन, वैकल्पिक), शिखर (स्वर, अनिवार्य), अन्त्य (व्यञ्जन, वैकल्पिक)
प्रकार	खुला अक्षर स्वरमा टुङ्गिन्छ; बन्द अक्षर व्यञ्जनमा टुङ्गिन्छ
संरचना सूत्र	स्व, स्व+व्, व्+स्व, व्+स्व+व्, व्+व्+स्व, व्+व्+स्व+व्, व्+व्+व्+स्व
लघु-गुरु	ह्रस्व स्वर भएको खुला अक्षर लघु (१ मात्रा); दीर्घ स्वर भएको वा बन्द अक्षर गुरु (२ मात्रा)
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुना — चारैमा पहिलो प्रश्न (३ अङ्क) रेखाङ्कित शब्दको अक्षर संरचना र अक्षर सङ्ख्या

1. 'पानी' शब्दमा अक्षर सङ्ख्या कति छ ? [१] (क) एक (ख) दुई (ग) तीन (घ) चार
2. 'नमस्कार' शब्दको अक्षरीकरण कुन हो ? [१] (क) नम-स्का-र (ख) न-मस्-कार् (ग) नमस्-कार् (घ) न-म-स्-कार
3. 'प्रेम्' को अक्षर संरचना सूत्र कुन हो ? [१] (क) व्+स्व+व् (ख) व्+व्+स्व+व् (ग) व्+व्+स्व (घ) स्व+व्
4. 'पुस्तक' को पहिलो अक्षर 'पुस्' कस्तो अक्षर हो ? [१] (क) खुला (ख) बन्द (ग) लघु (घ) एकाक्षरी
5. 'नेपाली' शब्दको कुल मात्रा सङ्ख्या कति हुन्छ ? [१] (क) तीन (ख) चार (ग) पाँच (घ) छ

उत्तर — 20.13

१. (ख) — पा-नी; दुई स्वर, दुई अक्षर। (ग) 'पा-न-ई' जस्तो गरी व्यञ्जन र स्वरलाई अलग गन्ने भ्रम हो।

२. (ख) — स्वर तीन (अ, अ, आ) तर अन्त्य अकार नगन्दा न-मस्-कार्, तीन अक्षर। (क) सुरुको संयुक्त व्यञ्जन टुक्र्याउने नियम बिगार्छ।

३. (ख) — प्, र् दुई व्यञ्जन + ए स्वर + म् अन्त्य। अक्षरको सूत्र प्रत्येक अक्षरको छुट्टै लेखिन्छ।

४. (ख) — पुस् व्यञ्जन स् मा टुङ्गिएकाले बन्द। 'लघु' जनाउने (ग) भ्रम हो — बन्द अक्षर गुरु हुन्छ, लघु होइन।

५. (घ) — ने, पा, ली तीनै दीर्घ स्वरका अक्षर भएकाले प्रत्येक २ मात्राका, जम्मा ६।

20.14 पदवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, अव्यय

उच्च उपज तथ्य	विवरण
वर्ग	नौ पदवर्ग: विकारी चार (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया); अविकारी पाँच (क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात)
भेद	नामका ५, सर्वनामका ७, विशेषणका ५; तुलनाका ३ अवस्था (सामान्य, उत्तर, उत्तम)
निर्णय सूत्र	नामको विशेषता → विशेषण; क्रियाको विशेषता → क्रियायोगी; नामकै ठाउँमा → सर्वनाम; नामपछि टाँसिएर → नामयोगी
हटाउने जाँच	हटाउँदा वाक्य ठिकै रह्यो भने निपात; भाँचियो भने नामयोगी
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग पहिचान (३ अङ्क)

1. यी मध्ये कुन अविकारी (अव्यय) वर्ग हो ? [१] (क) नाम (ख) क्रियायोगी (ग) सर्वनाम (घ) विशेषण
2. नेपाली व्याकरणमा सर्वनामका भेद कतिओटा हुन्छन् ? [१] (क) तीन (ख) पाँच (ग) सात (घ) नौ
3. 'बिहान चाँडै उठ्नुपर्छ' मा 'चाँडै' कुन पदवर्ग हो ? [१] (क) विशेषण (ख) क्रियायोगी (ग) नामयोगी (घ) निपात
4. 'रामले घरमा पनि काम गर्‍यो' मा 'पनि' हटाउँदा वाक्य बिग्रँदैन। 'पनि' कुन पदवर्ग हो ? [१] (क) नामयोगी (ख) संयोजक (ग) निपात (घ) विस्मयादिबोधक
5. 'सुमन कक्षामा सबैभन्दा राम्रो विद्यार्थी हो' मा विशेषणको कुन तुलनात्मक अवस्था छ ? [१] (क) सामान्य (ख) उत्तर (ग) उत्तम (घ) अव्यय

उत्तर — 20.14

१. (ख) — क्रियायोगी रूप फेर्दैन। नाम, सर्वनाम र विशेषण विकारी हुन्।

२. (ग) — सात। (ख) नामका भेदको सङ्ख्या हो — नाम र सर्वनाम नमिसाउनुहोस्।

३. (ख) — 'चाँडै' ले 'उठ्नु' क्रियाको विशेषता बताउँछ। (क) विशेषण नामको विशेषता बताउने वर्ग हो।

४. (ग) — हटाउँदा वाक्य ठिकै रह्यो, त्यसैले निपात। नामयोगी हटाउँदा वाक्य भाँचिन्छ।

५. (ग) — 'सबैभन्दा' ले सर्वोच्च तुलना जनाउँछ, त्यसैले उत्तम अवस्था; 'राम्रोभन्दा राम्रो' उत्तर अवस्था हो।

20.15 पदसङ्गति (लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर); शब्द रूपायन

उच्च उपज तथ्य	विवरण
लिङ्ग, वचन	दुई लिङ्ग (पुँल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग); दुई वचन; सङ्ख्यावाचक शब्दपछि -हरू थप्नु हुँदैन
पुरुष	प्रथम (म, हामी), मध्यम (तँ, तिमी, तपाईं, हजुर), अन्य (ऊ, उनी, वहाँ)
आदरका चार तह	अति निम्न (तँ/ऊ), सामान्य (तिमी/उनी), आदरार्थ (तपाईं/वहाँ), उच्च आदर (हजुर/मौसुफ)
भूतकाल	सकर्मक क्रियाको भूतकालमा कर्तामा ले अनिवार्य; अकर्मकमा लाग्दैन
विशेषण	-ओ मा टुङ्गिने विशेषण मात्र रूप फेर्छ: राम्रो, राम्री, राम्रा
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१ मा एकवचन-बहुवचन रूपान्तरण (४ अङ्क); नमुनामा उच्च आदरमा रूपान्तरण (४ अङ्क)

1. 'तपाईं' कुन आदरको तह हो ? [१] (क) अति निम्न (ख) सामान्य (ग) आदरार्थ (घ) उच्च आदर
2. कुन वाक्य शुद्ध छ ? [१] (क) ऊ भात खायो (ख) उसले भात खायो (ग) उसले भात खान्छ (घ) उसले सुत्यो
3. 'राम्रो' विशेषणको स्त्रीलिङ्ग रूप कुन हो ? [१] (क) राम्रो (ख) राम्री (ग) राम्रा (घ) राम्रै
4. कुन वाक्य शुद्ध छ ? [१] (क) पाँच जना विद्यार्थीहरू आए (ख) पाँच जना विद्यार्थी आए (ग) पाँच जना विद्यार्थीहरू आयो (घ) पाँच जना विद्यार्थी आयो
5. 'राम र श्याम कक्षामा ___।' खाली ठाउँमा शुद्ध क्रिया कुन हो ? [१] (क) आयो (ख) आए (ग) आइन् (घ) आइस्

उत्तर — 20.15

१. (ग) — तपाईं आदरार्थ; तिमी सामान्य; हजुर उच्च आदर। (क) 'तँ' हो।

२. (ख) — सकर्मक 'खानु' को भूतकालमा कर्तामा ले चाहिन्छ। (क) मा ले छुटेको छ र (घ) मा अकर्मक 'सुत्नु' सँग ले लाग्न हुँदैन।

३. (ख) — -ओ मा टुङ्गिने विशेषण मात्र रूप फेर्छ; (ग) बहुवचन रूप हो।

४. (ख) — सङ्ख्यावाचक शब्दपछि -हरू नथपिने; 'आए' बहुवचन क्रिया हो। (घ) मा क्रिया एकवचन भएकाले अशुद्ध छ।

५. (ख) — संयुक्त कर्तामा क्रिया बहुवचन हुन्छ। (क) एकवचनको गल्ती हो।

20.16 वाक्यको पहिचान र प्रयोग

उच्च उपज तथ्य	विवरण
वाक्यका सर्त	सार्थकता, आकाङ्क्षा, योग्यता, आसत्ति, पदक्रम
संरचनाका भेद	सरल (एउटै समापिका क्रिया); संयुक्त (र, तर, अनि, वा ले जोडिएका स्वतन्त्र उपवाक्य); मिश्र (कि, जो, जब, यदि, किनभने ले जोडिएका मुख्य + आश्रित)
मूल नियम	जति समापिका क्रिया, त्यति उपवाक्य; असमापिका क्रिया (-एर, -दै) ले उपवाक्य बनाउँदैन
अर्थका भेद	आठ भेद (करणवाचक, निषेधवाचक, प्रश्नवाचक, आज्ञार्थक, इच्छार्थक, विस्मयार्थक, सन्देहार्थक, सङ्केतार्थक)
विगतमा सोधिएको	२०८० मा जटिल वाक्यलाई सरल वाक्यमा फुटाउने (४ अङ्क); २०८१, २०८२, नमुनामा वाक्य संश्लेषण

1. यी मध्ये कुन वाक्यको सर्त होइन ? [१] (क) आकाङ्क्षा (ख) योग्यता (ग) अलङ्कार (घ) आसत्ति
2. 'राम घर गयो र सीता विद्यालय गई' कुन किसिमको वाक्य हो ? [१] (क) सरल (ख) संयुक्त (ग) मिश्र (घ) प्रश्नवाचक
3. 'उसले भन्यो कि ऊ भोलि आउँछ' कुन किसिमको वाक्य हो ? [१] (क) सरल (ख) संयुक्त (ग) मिश्र (घ) आज्ञार्थक
4. 'खाना खाएर ऊ सुत्यो' कुन किसिमको वाक्य हो ? [१] (क) सरल (ख) संयुक्त (ग) मिश्र (घ) जटिल
5. वाक्यमा उपवाक्यको सङ्ख्या केले निर्धारण गर्छ ? [१] (क) कर्ताको सङ्ख्याले (ख) समापिका क्रियाको सङ्ख्याले (ग) विशेषणको सङ्ख्याले (घ) विरामचिह्नको सङ्ख्याले

उत्तर — 20.16

१. (ग) — अलङ्कार काव्यको शोभा हो, वाक्यको सर्त होइन; पाँच सर्त माथिको तालिकामा छन्।

२. (ख) — 'र' ले दुई स्वतन्त्र उपवाक्य जोडेको छ।

३. (ग) — 'कि' ले मुख्य र आश्रित उपवाक्य जोडेको छ।

४. (क) — 'खाएर' असमापिका क्रिया हो, समापिका क्रिया एउटै (सुत्यो) भएकाले सरल। (ख) 'दुई क्रिया देखिए' भन्ने भ्रम हो।

५. (ख) — जति समापिका क्रिया, त्यति उपवाक्य।

20.17 क्रियाका काल र पक्ष; वर्णविन्यास

उच्च उपज तथ्य	विवरण
काल	वर्तमान, भूत, भविष्यत्
पक्ष	सामान्य, अपूर्ण (-दै + हुनु), पूर्ण (-एको + हुनु), अभ्यस्त (-थ्यो / -ने गर्नु)
ग्रिड	तीन काल × चार पक्ष = बाह्र रूप; उत्तरमा दुवै लेख्नुपर्छ
शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दु	शिरबिन्दु (ं) पछि व्यञ्जन; चन्द्रबिन्दु (ँ) स्वर अनुनासिक — संसार, गाउँ
वर्णविन्यास	नेपाली शब्दको बिचमा ह्रस्व, अन्त्यमा दीर्घ; श-ष-स नेपालीमा स; व-ब नेपालीमा ब
विगतमा सोधिएको	२०८१ (पूर्ण वर्तमानमा चारओटा वाक्य), २०८२ (सामान्य वर्तमानमा चारओटा वाक्य); शुद्धीकरणको अनुच्छेद (३ अङ्क) २०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा

1. 'ऊ गर्दै छ' को काल र पक्ष कुन हो ? [१] (क) वर्तमान अपूर्ण (ख) वर्तमान पूर्ण (ग) भूत अपूर्ण (घ) भविष्यत् सामान्य
2. 'उसले गरेको थियो' को काल र पक्ष कुन हो ? [१] (क) भूत पूर्ण (ख) भूत अभ्यस्त (ग) वर्तमान पूर्ण (घ) भूत अपूर्ण
3. 'ऊ गर्थ्यो' को काल र पक्ष कुन हो ? [१] (क) भूत पूर्ण (ख) भूत अभ्यस्त (ग) वर्तमान अभ्यस्त (घ) भूत सामान्य
4. कुन शब्दको वर्णविन्यास शुद्ध छ ? [१] (क) सँसार (ख) संसार (ग) सन्सार (घ) सन्शार
5. कुन शब्दमा चन्द्रबिन्दु चाहिन्छ ? [१] (क) गाउ (ख) गाउँ (ग) संसार (घ) हंस

उत्तर — 20.17

१. (क) — -दै + छ अपूर्ण पक्षको चिनो र छ वर्तमान काल। (घ) 'आउँदो समय' को भ्रम हो।

२. (क) — -एको + थियो = भूत + पूर्ण। (ख) 'थियो' देखेर अभ्यस्त ठान्ने भ्रम हो।

३. (ख) — -थ्यो बानी जनाउने अभ्यस्त भूत; 'गरेको थियो' (सकिएको) सँग नमिसाउनुहोस्।

४. (ख) — शिरबिन्दु (ं) पछि स जस्तो व्यञ्जन आउँदा शिरबिन्दु; चन्द्रबिन्दु स्वर अनुनासिक हुँदा मात्र।

५. (ख) — 'गाउँ' मा उ स्वर आफैँ अनुनासिक भएकाले चन्द्रबिन्दु; (ग) र (घ) मा शिरबिन्दु चाहिन्छ।

20.18 क्रियाका भाव: सामान्य, आज्ञा, इच्छा, सम्भावना, सङ्केत

उच्च उपज तथ्य	विवरण
पाँच भाव	सामान्य, आज्ञार्थ, इच्छार्थ, सम्भावनार्थ, सङ्केतार्थ
चिनो	सामान्य -छ, -यो, -नेछ; आज्ञार्थ गर्, गर, गर्नुहोस्; इच्छार्थ -ओस्, -ऊन्; सम्भावनार्थ -ला, -ली, -लान्; सङ्केतार्थ यदि … भने
सावधानी	-ला भविष्यत् काल होइन, सम्भावनार्थ भाव हो
सङ्केतार्थ	सम्भव (यदि + भूत + भने → वर्तमान फल) र असम्भव (यदि + -एको भए → -थ्यो फल)
विगतमा सोधिएको	२०८० मा आज्ञार्थक क्रियापद प्रयोगको अनुच्छेद (४ अङ्क); नमुनामा सम्भावनार्थक चारओटा क्रिया (४ अङ्क)

1. 'ऊ सुखी होओस्' — 'होओस्' कुन भावको क्रिया हो ? [१] (क) आज्ञार्थ (ख) इच्छार्थ (ग) सम्भावनार्थ (घ) सङ्केतार्थ
2. 'कृपया यहाँ बस्नुहोस्' मा कुन भाव छ ? [१] (क) सामान्य (ख) आज्ञार्थ (ग) इच्छार्थ (घ) सम्भावनार्थ
3. 'भोलि पानी पर्ला' मा कुन भाव छ ? [१] (क) सामान्य भविष्यत् (ख) आज्ञार्थ (ग) सम्भावनार्थ (घ) इच्छार्थ
4. 'यदि मैले मिहिनेत गरेको भए म उत्तीर्ण हुन्थेँ' कुन भावको वाक्य हो ? [१] (क) सामान्य (ख) इच्छार्थ (ग) सङ्केतार्थ (घ) आज्ञार्थ
5. नेपालीमा क्रियाका भाव कति प्रकारका मानिन्छन् ? [१] (क) तीन (ख) चार (ग) पाँच (घ) छ

उत्तर — 20.18

१. (ख) — -ओस् इच्छार्थको चिनो। (क) आज्ञार्थसँग भ्रम हुन्छ — कसोटी: काम श्रोताको वशमा छ कि छैन।

२. (ख) — अनुरोधयुक्त आदेश आज्ञार्थ हो; -नुहोस् त्यसको चिनो।

३. (ग) — -ला अनुमान जनाउँछ, भविष्यत् होइन। (क) 'ला' देखेर भविष्यत् ठान्ने भ्रम हो।

४. (ग) — यदि … -एको भए … -थ्यो असम्भव सङ्केतार्थ हो।

५. (ग) — पाँच भाव।

20.19 उपसर्ग र प्रत्ययद्वारा शब्दनिर्माण; गजलको संरचना

उच्च उपज तथ्य	विवरण
उपसर्ग	शब्दको अगाडि; तत्सम — प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, वि, सु, उत्, अभि, प्रति; नेपाली/आगन्तुक — अ-, ना-, कु-, बे-, गैर-
प्रत्यय	शब्दको पछाडि; कृत् धातुमा (लेखक, लेखाइ); तद्धित नाम/विशेषणमा (मानवता, सामाजिक)
कसोटी	जग धातु हो कि शब्द ?
गजल	दुई मिसरा = शेर; पहिलो शेर मत्ला; अन्तिम शेर मक्ता; तुक काफिया; दोहोरिने शब्द रदीफ
प्रवर्तक	नेपाली गजलका प्रवर्तक मोतीराम भट्ट
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा तीनओटा उपसर्ग र तीनओटा प्रत्यय व्युत्पन्न शब्द र तिनको निर्माण (३ अङ्क)

1. 'सुयोग्य' शब्द कसरी बनेको हो ? [१] (क) सुयो + ग्य (ख) सु + योग्य (ग) सुयोग + य (घ) सुयोग्य एक मौलिक शब्द हो
2. 'सामाजिक' शब्दमा कुन प्रत्यय लागेको छ ? [१] (क) कृत् प्रत्यय (ख) तद्धित प्रत्यय (ग) उपसर्ग (घ) कुनै पनि होइन
3. 'लेखक' शब्दमा -अक कस्तो प्रत्यय हो ? [१] (क) तद्धित (ख) कृत् (ग) उपसर्ग (घ) निपात
4. गजलमा तुकलाई के भनिन्छ ? [१] (क) मत्ला (ख) काफिया (ग) रदीफ (घ) बहर
5. नेपाली गजलका प्रवर्तक कसलाई मानिन्छ ? [१] (क) मोतीराम भट्ट (ख) गोपालप्रसाद रिमाल (ग) माधवप्रसाद घिमिरे (घ) तारानाथ शर्मा

उत्तर — 20.19

१. (ख) — सु- उपसर्ग + योग्य; उपसर्ग शब्दको अगाडि आउँछ।

२. (ख) — समाज (नाम) + -इक; नामबाट बनेकाले तद्धित।

३. (ख) — लेख् धातु + -अक; जग धातु भएकाले कृत्। (क) 'लेखक' मा जग शब्द ठान्ने भ्रम हो।

४. (ख) — काफिया अनिवार्य तुक हो; रदीफ ऐच्छिक दोहोरिने शब्द हो।

५. (क) — गजलका प्रवर्तक मोतीराम भट्ट हुन्; अरू तीन कवि अन्य विधासँग जोडिएका हुन्।

20.20 द्वित्व र समास प्रक्रियाद्वारा शब्दनिर्माण

उच्च उपज तथ्य	विवरण
द्वित्व	पूर्ण (घरघर), आंशिक (उल्टोपुल्टो), अनुकरणात्मक (झमझम), प्रतिध्वन्यात्मक (किताब-सिताब)
समास	दुई फरक पद जोडिएर एउटै पद बन्नु; समस्त पद र विग्रह
प्रधान पद	उत्तरपद — तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु; दुवै — द्वन्द्व; अन्य — बहुव्रीहि; पूर्वपद — अव्ययीभाव
पहिचान क्रम	अव्यय ? तेस्रो अर्थ ? र ? अनि सङ्ख्या/विशेषण/विभक्ति
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा तीनओटा समस्त शब्द, तीनओटा द्वित्व शब्द र तिनको विग्रह वा निर्माण (३ अङ्क)

1. 'घरघर' मा कुन द्वित्व हो ? [१] (क) पूर्ण (ख) आंशिक (ग) अनुकरणात्मक (घ) प्रतिध्वन्यात्मक
2. 'झमझम' मा कुन द्वित्व हो ? [१] (क) पूर्ण (ख) आंशिक (ग) अनुकरणात्मक (घ) प्रतिध्वन्यात्मक
3. 'दशानन' (दश मुख भएको = रावण) कुन समास हो ? [१] (क) द्विगु (ख) कर्मधारय (ग) बहुव्रीहि (घ) तत्पुरुष
4. 'आमाबुबा' (आमा र बुबा) कुन समास हो ? [१] (क) द्वन्द्व (ख) तत्पुरुष (ग) अव्ययीभाव (घ) बहुव्रीहि
5. 'चौबाटो' (चार बाटोको समूह) कुन समास हो ? [१] (क) कर्मधारय (ख) द्विगु (ग) द्वन्द्व (घ) तत्पुरुष

उत्तर — 20.20

१. (क) — उही शब्द पूरै दोहोरिएकाले पूर्ण द्वित्व।

२. (ग) — ध्वनिको अनुकरणबाट बनेको शब्द अनुकरणात्मक द्वित्व हो; (क) पूरै दोहोरिएको देखेर पूर्ण ठान्ने भ्रम हो।

३. (ग) — विग्रहमा 'रावण' जस्तो तेस्रो कुरा जनाउँछ; कुनै पद प्रधान छैन।

४. (क) — विग्रहमा र लाग्छ र दुवै पद प्रधान हुन्छन्।

५. (ख) — पूर्वपद चौ (सङ्ख्या) भएकाले द्विगु। (क) कर्मधारयमा पूर्वपद विशेषण हुन्छ, सङ्ख्या होइन।

20.21 कारक र विभक्तिको पहिचान र प्रयोग

उच्च उपज तथ्य	विवरण
आठ कारक	कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, सम्बोधन
चिह्न	ले (कर्ता/करण), लाई (कर्म/सम्प्रदान), बाट, देखि, द्वारा (करण/अपादान), को/का/की (सम्बन्ध), मा (अधिकरण), हे/ए/ओ (सम्बोधन)
नियम	विभक्ति हेरेर होइन, क्रियालाई को ? के ? केले ? कसका लागि ? कहाँबाट ? कहाँ ? सोधेर कारक पहिचान गर्ने
शून्य विभक्ति	विभक्ति नलागेर पनि कारक हुन्छ (राम घर गयो)
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ मा रेखाङ्कित पदको कारकको पहिचान वा बहुवचन रूपान्तरण (४ अङ्क); नमुनामा पनि कारक

1. 'हे भगवान् !' मा 'हे' ले कुन कारक जनाउँछ ? [१] (क) कर्ता (ख) सम्बोधन (ग) करण (घ) अपादान
2. 'उसले पत्र लेख्यो' मा 'उसले' कुन कारक हो ? [१] (क) कर्ता (ख) कर्म (ग) करण (घ) सम्बन्ध
3. 'चक्कुले तरकारी काट्यो' मा 'चक्कुले' कुन कारक हो ? [१] (क) कर्ता (ख) करण (ग) सम्प्रदान (घ) अधिकरण
4. 'दाजु पोखरादेखि आउनुभयो' मा 'पोखरादेखि' कुन कारक हो ? [१] (क) अपादान (ख) अधिकरण (ग) सम्बन्ध (घ) कर्म
5. 'उहाँले भाइलाई सुन्तला दिनुभयो' मा 'भाइलाई' कुन कारक हो ? [१] (क) कर्म (ख) सम्प्रदान (ग) करण (घ) अधिकरण

उत्तर — 20.21

१. (ख) — कसैलाई बोलाउने चिनो सम्बोधन कारक हो।

२. (क) — 'ले' देखेर करण ठान्ने भ्रम हुन्छ, तर 'उसले' काम गर्ने हो — कर्ता।

३. (ख) — 'केले काट्यो ?' — साधनले; यहाँ 'ले' करण हो। एउटै चिह्न, फरक कारक।

४. (क) — कहाँबाट आयो भन्ने प्रश्नको उत्तर; अपादान।

५. (ख) — दिनु क्रियाको प्राप्तकर्ता भएकाले सम्प्रदान; (क) 'लाई' देखेर कर्म ठान्ने भ्रम हो।

20.22 वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण; वाच्य

उच्च उपज तथ्य	विवरण
परिभाषा	विश्लेषण = वाक्य छुट्याउनु; संश्लेषण = धेरै वाक्यलाई एउटै बनाउनु
शर्त	संश्लेषणमा अर्थ नघट्ने, नथपिने
वाच्य	कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य (क्रियामा -इ-, कर्तामा द्वारा), भाववाच्य
चरण	ले → द्वारा; कर्मको लाई हट्ने; क्रियामा -इ-; क्रिया कर्मसँग मिल्ने
सावधानी	अकर्मक क्रियाको कर्मवाच्य बन्दैन — भाववाच्य मात्र बन्छ
विगतमा सोधिएको	२०८० मा वाच्य परिवर्तन ('आमाद्वारा भाइ बोलाइयो…') र जटिल वाक्यलाई सरल बनाउने; २०८१ मा चार सरल वाक्यको संश्लेषण; २०८२ मा 'यसपालि बिदामा पोखरा गइन्छ…' को वाच्य परिवर्तन

1. नेपालीमा वाच्य कति प्रकारका हुन्छन् ? [१] (क) दुई (ख) तीन (ग) चार (घ) पाँच
2. 'आमाद्वारा भाइ बोलाइयो' कुन वाच्य हो ? [१] (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य (घ) आज्ञार्थ
3. अकर्मक क्रियाबाट कर्तृवाच्यबाहेक अर्को कुन वाच्य बन्न सक्छ ? [१] (क) कर्मवाच्य (ख) भाववाच्य (ग) दुवै (घ) कुनै पनि हुँदैन
4. कर्तृवाच्यलाई कर्मवाच्य बनाउँदा कर्तासँग ले को सट्टा के आउँछ ? [१] (क) लाई (ख) द्वारा (ग) बाट (घ) मा
5. वाक्य संश्लेषणको मूल सर्त के हो ? [१] (क) अर्थ घटाउनु (ख) अर्थ नघटाई र नथपी एउटै वाक्य बनाउनु (ग) नयाँ कुरा थप्नु (घ) वाक्य लामो बनाउनु

उत्तर — 20.22

१. (ख) — कर्तृ, कर्म र भाव।

२. (ख) — कर्ता 'आमाद्वारा' र क्रिया कर्म 'भाइ' सँग मिलेको छ (बोलाइयो)।

३. (ख) — अकर्मकमा कर्म नहुनाले कर्मवाच्य बन्दैन; 'यसपालि पोखरा गइन्छ' जस्तो भाववाच्य बन्छ।

४. (ख) — ले → द्वारा। (क) कर्मको चिह्न हो, त्यो त हट्छ।

५. (ख) — संश्लेषणले अर्थ जस्ताको तस्तै राख्छ; घटाउनु वा थप्नु दुवै गल्ती हुन्।

20.23 पदक्रम; लेख्य चिह्न

उच्च उपज तथ्य	विवरण
पदक्रम	कर्ता – कर्म – क्रिया; क्रिया सधैँ अन्त्यमा
स्थान	विशेषण विशेष्यअघि; क्रियाविशेषण क्रियाअघि; विभक्ति र नामयोगी नामपछि; सम्बोधन सुरुमा
निपात	पनि, मात्र, नै, त सर्दा अर्थ फेरिन्छ
चिह्न	चौध लेख्य चिह्न; वाक्यान्तमा । आउँछ, . होइन
अल्पविराम	सूची, सम्बोधनपछि, आश्रित उपवाक्यपछि, उद्धरणअघि; अन्तिम दुई पदबिच र
विगतमा सोधिएको	शुद्धीकरणका अनुच्छेदमा चिह्न र पदक्रमका त्रुटि २०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा सामेल हुन सक्थे; अलग प्रश्नका रूपमा हामीले यो एकाइ सोधिएको भेटेनौँ

1. नेपाली वाक्यमा क्रिया सामान्यतया कहाँ आउँछ ? [१] (क) सुरुमा (ख) बिचमा (ग) अन्त्यमा (घ) जहाँ पनि
2. नेपाली वाक्यको अन्त्यमा कुन चिह्न प्रयोग हुन्छ ? [१] (क) . (ख) । (ग) , (घ) ;
3. सूचीका पदबिच सामान्यतया कुन चिह्न लगाइन्छ ? [१] (क) पूर्णविराम (ख) अल्पविराम (ग) योजक (घ) कोष्ठक
4. नेपालीमा लेख्य चिह्न कतिओटा मानिएका छन् ? [१] (क) आठ (ख) दस (ग) बाह्र (घ) चौध
5. पदक्रम सार्दा निपात सर्ने हो भने सबैभन्दा बढी के फेरिन्छ ? [१] (क) अक्षर (ख) अर्थ (ग) लिपि (घ) वर्ण

उत्तर — 20.23

१. (ग) — नेपाली कर्ता–कर्म–क्रिया भाषा हो।

२. (ख) — पूर्णविराम ।; . लाघव चिह्न मात्र हो।

३. (ख) — अन्तिम दुई पदबिच चाहिँ र आउँछ, अल्पविराम होइन।

४. (घ) — चौध।

५. (ख) — निपात सर्दा अर्थको जोड फेरिन्छ; अरू पद सर्दा बल मात्र फेरिन्छ।

20.24 उक्ति परिवर्तन; उद्देश्य-विधेय विस्तार; शब्दकोशीय प्रयोग

उच्च उपज तथ्य	विवरण
उक्ति	प्रत्यक्ष — उद्धरण चिह्नभित्र जस्ताको तस्तै; अप्रत्यक्ष — आफ्नै शब्दमा, उद्धरण चिह्नबिना
पाँच चरण	उद्धरण चिह्न हटाउने; कि/भनेर जोड्ने; सर्वनाम फेर्ने; काल पछाडि सार्ने; समय-स्थानवाचक पद फेर्ने
क्रिया	कथनमा भन्यो, प्रश्नमा सोध्यो, आज्ञामा भन्यो/लगायो, विस्मयमा आश्चर्य व्यक्त गर्‍यो
उद्देश्य-विधेय	उद्देश्य = कर्ता पक्ष; विधेय = क्रिया पक्ष
शब्दकोश	स्वरपछि व्यञ्जन; प्रविष्टिमा शीर्ष शब्द, कोटि, स्रोत, अर्थ
विगतमा सोधिएको	२०८० मा अप्रत्यक्ष कथनलाई प्रत्यक्षमा; २०८१ मा प्रत्यक्ष कथन बनाउने; नमुनामा प्रत्यक्ष कथनलाई अप्रत्यक्षमा

1. उद्धरण चिह्नभित्र वक्ताको कुरा जस्ताको तस्तै राख्ने कथन कुन हो ? [१] (क) प्रत्यक्ष (ख) अप्रत्यक्ष (ग) भाववाच्य (घ) आज्ञार्थ
2. प्रश्न भएको प्रत्यक्ष उक्तिलाई अप्रत्यक्ष बनाउँदा मुख्य क्रिया सामान्यतया कुन हुन्छ ? [१] (क) भन्यो (ख) सोध्यो (ग) गर्‍यो (घ) थियो
3. उक्ति परिवर्तनका चरण कतिओटा हुन्छन् ? [१] (क) तीन (ख) चार (ग) पाँच (घ) सात
4. शब्दकोशक्रममा पहिलो पर्ने शब्द कुन हो ? [१] (क) कलम (ख) कर (ग) कमल (घ) कल
5. वाक्यको क्रिया पक्षलाई के भनिन्छ ? [१] (क) उद्देश्य (ख) विधेय (ग) पदावली (घ) उपवाक्य

उत्तर — 20.24

१. (क) — प्रत्यक्ष उक्ति; अप्रत्यक्षमा उद्धरण चिह्न हट्छ।

२. (ख) — प्रश्नवाचक कथनमा सोध्यो; साधारण कथनमा मात्र भन्यो हुन्छ।

३. (ग) — पाँच चरण।

४. (ग) — नेपाली वर्णक्रममा म र र ल भन्दा अघि आउँछ; क्रम हुन्छ कमल, कर, कल, कलम। दोस्रो अक्षर तुलना गर्नुहोस्।

५. (ख) — कर्ता पक्ष उद्देश्य, क्रिया पक्ष विधेय।

20.25 पठनबोध, बुँदाटिपोट र सारांश लेखन

उच्च उपज तथ्य	विवरण
अङ्क	पठनबोध ५ अङ्क (पाँच प्रश्न, प्रत्येक १ अङ्क); बुँदाटिपोट २ + सारांश ३ = ५ अङ्क
पठनबोधका छ चरण	प्रश्न पहिले → सरसर्ती पढाइ → दोस्रो पढाइमा चिनो → अनुच्छेद नक्सा → आफ्नै शब्दमा लेखाइ → फर्केर जाँच
बुँदाटिपोट	शीर्षक → मुख्य बुँदा → उपबुँदा; पूरा वाक्य नलेख्ने
सारांशका नियम	एक-तिहाइ लम्बाइ, अन्य पुरुष, एउटै काल, शीर्षक, एउटै अनुच्छेद, आफ्नै भाषा, नयाँ कुरा नथप्ने
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुना — एउटा गद्यांश पढी ५ अङ्कका प्रश्न र अर्को गद्यांशबाट चारओटा मुख्य बुँदा र एक-तृतीयांश सारांश (२+३)

1. सारांश मूल गद्यांशको कति अंशमा लेखिन्छ ? [१] (क) आधा (ख) एक तृतीयांश (ग) दुई तृतीयांश (घ) उही लम्बाइ
2. सारांश कुन पुरुषमा लेखिन्छ ? [१] (क) प्रथम (ख) मध्यम (ग) अन्य (घ) जुनसुकै
3. बुँदाटिपोटमा कस्तो वाक्य लेखिन्छ ? [१] (क) पूरा लामो वाक्य (ख) पूरा वाक्य नलेखी छोटा पद (ग) प्रश्नवाचक वाक्य (घ) कविता
4. पठनबोधको पहिलो चरण कुन हो ? [१] (क) आफ्नै शब्दमा लेख्ने (ख) प्रश्न पहिले पढ्ने (ग) जाँच गर्ने (घ) गद्यांश सारेर लेख्ने
5. परीक्षामा बुँदाटिपोट र सारांशको अङ्क विभाजन कति हो ? [१] (क) ३+२ (ख) २+३ (ग) ४+१ (घ) १+४

उत्तर — 20.25

१. (ख) — एक-तिहाइ। (क) आधा भनेर लम्बाइ बढाउने भ्रम हो; यसले शब्द सीमा नाघ्छ।

२. (ग) — लेखक 'म' भएको गद्यांशमा पनि सारांश अन्य पुरुषमै लेखिन्छ।

३. (ख) — पूरा वाक्य लेख्नु बुँदाटिपोटको गल्ती हो।

४. (ख) — प्रश्न पहिले पढेपछि गद्यांशमा के खोज्ने भन्ने थाहा हुन्छ।

५. (ख) — बुँदाटिपोट २ र सारांश ३ (२०८०, २०८१, २०८२ र नमुनामा २+३ देखियो)।

20.26 स्वतन्त्र रचना (निबन्ध) र प्रतिक्रिया लेखन

उच्च उपज तथ्य	विवरण
अङ्क	निबन्ध ८ अङ्क (कम्तीमा २५० शब्द; तीनमध्ये एक शीर्षक); प्रतिक्रिया ४ अङ्क
निबन्धका प्रकार	वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावात्मक, समालोचनात्मक
संरचना	शीर्षक, प्रस्तावना, विषय विस्तार, निष्कर्ष
प्रतिक्रिया	आत्मपरक, प्रथम पुरुष; चार खण्ड — सन्दर्भ, मूल भाव, कारणसहितको सहमति/असहमति, सुझावसहितको निष्कर्ष
सामान्य गल्ती	प्रतिक्रियाको ठाउँमा सारांश लेख्नु
विगतमा सोधिएको	२०८० (सुशासनको महत्त्व; म र मेरो देश; विद्यार्थी र राजनीति); २०८१ (नेपालको जलसम्पदा र आर्थिक विकास; मेरो देश: मेरो पहिचान; जीवनमा शिक्षाको महत्त्व); २०८२ (मेरो देश: मेरो कर्मभूमि; खेलकुदको महत्त्व; सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग)

1. परीक्षामा निबन्धका लागि न्यूनतम कति शब्द चाहिन्छ ? [१] (क) १०० (ख) १५० (ग) २५० (घ) ५००
2. निबन्धको सही संरचना कुन हो ? [१] (क) निष्कर्ष, विस्तार, प्रस्तावना (ख) प्रस्तावना, विषय विस्तार, निष्कर्ष (ग) केवल विस्तार (घ) कथा, संवाद, अन्त्य
3. निबन्धका चार प्रकारमा कुन पर्दैन ? [१] (क) वर्णनात्मक (ख) विचारात्मक (ग) भावात्मक (घ) नाटकीय
4. प्रतिक्रिया लेखन कस्तो प्रकृतिको हुन्छ ? [१] (क) आत्मपरक (ख) पूर्ण वस्तुपरक (ग) सारांशात्मक (घ) कविताजस्तो
5. प्रतिक्रिया लेख्दा सबैभन्दा सामान्य गल्ती कुन हो ? [१] (क) शीर्षक लेख्नु (ख) सारांश लेखिदिनु (ग) कारण दिनु (घ) निष्कर्ष लेख्नु

उत्तर — 20.26

१. (ग) — पछिल्ला तीन वर्षका प्रश्नपत्र र नमुनामा 'कम्तीमा २५० शब्द' लेखिएको छ।

२. (ख) — सुरु, बिच, अन्त्य क्रम मिल्नुपर्छ।

३. (घ) — नाटकीय निबन्धको प्रकार होइन; समालोचनात्मक चौथो प्रकार हो।

४. (क) — प्रतिक्रिया आफ्नो अनुभूति र तर्कमा आधारित हुन्छ; पूर्ण वस्तुपरक कृतिको समीक्षा हुन्छ।

५. (ख) — पाठको कथा दोहोर्‍याइदिँदा 'प्रतिक्रिया' को अङ्क गुम्छ।

20.27 व्यावहारिक लेखन, प्रतिवेदन र टिप्पणी लेखन

उच्च उपज तथ्य	विवरण
अङ्क	व्यावहारिक लेखन ४ (प्रश्न १२); प्रतिवेदन वा टिप्पणी ५ (प्रश्न १३, १५० शब्दसम्म)
निवेदन	विषयको अन्त्य गरिपाउँ; सम्बोधन श्रीमान् … ज्यू
सूचना	प्रापक र अभिवादन हुँदैन
कार्यालय पत्र	विषय बिचमा, सम्बन्धमा ले टुङ्गिने; अन्त्यमा आदेशानुसार अनुरोध छ
टिप्पणी	विषय, पृष्ठभूमि, विश्लेषण, निष्कर्ष, निर्णयार्थ प्रस्तुत; निर्णय लेखिएपछि टिप्पणी आदेश
प्रतिवेदन	पूर्व भाग, मूल भाग, अन्त्य भाग; तथ्य मूल भागमा, राय सुझावमा
विगतमा सोधिएको	२०८० (निवेदन/भरपाई; सांस्कृतिक कार्यक्रमको प्रतिवेदन/ग्रामीण बस्तीको टिप्पणी); २०८१ (सम्पादकलाई चिठी/बैठकको निर्णय; शैक्षिक भ्रमणको प्रतिवेदन/मूल्यवृद्धिको टिप्पणी); २०८२ (विज्ञापन/मन्जुरीनामा; साहित्यिक कार्यक्रमको प्रतिवेदन/सहरीकरणको टिप्पणी)

1. निवेदनको विषयको अन्त्यमा सामान्यतया के लेखिन्छ ? [१] (क) सम्बन्धमा (ख) गरिपाउँ (ग) धन्यवाद (घ) इति
2. सूचनामा कुन कुरा हुँदैन ? [१] (क) शीर्षक (ख) प्रापक र अभिवादन (ग) मिति (घ) सूचना जारी गर्ने निकाय
3. प्रतिवेदनका मुख्य भाग कतिओटा हुन्छन् ? [१] (क) दुई (ख) तीन (ग) चार (घ) पाँच
4. कार्यालय पत्रको अन्त्यमा लेखिने सामान्य वाक्य कुन हो ? [१] (क) आदेशानुसार अनुरोध छ (ख) कृपया यो पत्र पढ्नुहोस् (ग) अनुरोध छु (घ) भवदीय
5. टिप्पणीमा निर्णय लेखिएपछि त्यो के बन्छ ? [१] (क) निवेदन (ख) टिप्पणी आदेश (ग) प्रतिवेदन (घ) विज्ञापन

उत्तर — 20.27

१. (ख) — गरिपाउँ। (क) 'सम्बन्धमा' कार्यालय पत्र र व्यावसायिक पत्रको विषयको चिनो हो।

२. (ख) — सूचना सार्वजनिक आह्वान हो, व्यक्तिलाई लेखिने पत्र होइन।

३. (ख) — पूर्व, मूल र अन्त्य।

४. (क) — अनुरोध छ, अनुरोध छु होइन। (घ) 'भवदीय' व्यावसायिक पत्रको समापन हो।

५. (ख) — टिप्पणीमा निर्णय लेखिएपछि टिप्पणी आदेश बन्छ।

20.28 शब्दभण्डार: पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी, उखान-टुक्का, पारिभाषिक शब्द

उच्च उपज तथ्य	विवरण
पर्यायवाची	वायु = पवन, हावा; आमा = माता, जननी; धरती = पृथ्वी, भूमि
विपरीतार्थी	आय — व्यय; दिन — रात; वियोग — संयोग
श्रुतिसमभिन्नार्थक	दिन–दीन; दिशा–दशा; कृति–कीर्ति
उखान र टुक्का	उखान पूरा वाक्य, लोकअनुभवको निचोड; टुक्का क्रियासहितको पदावली, अर्थ शाब्दिकभन्दा फरक
पारिभाषिक	कानुन — इजलास, मुचुल्का; प्रशासन — बेरुजु, फर्स्योट; जग्गा — सिम, कित्ता
विगतमा सोधिएको	२०८०, २०८१, २०८२ र नमुना — प्रश्न ३ मा पारिभाषिक + अनुकरणात्मक शब्द वा उखान + टुक्का (२ अङ्क); प्रश्न ५ मा तत्सम-आगन्तुक (२ अङ्क)

1. 'वायु' को पर्यायवाची शब्द कुन हो ? [१] (क) पवन (ख) जल (ग) आगो (घ) भूमि
2. 'आय' को विपरीतार्थी शब्द कुन हो ? [१] (क) लाभ (ख) व्यय (ग) कमाइ (घ) बचत
3. 'दिन' र 'दीन' कुन प्रकारका शब्द हुन् ? [१] (क) पर्यायवाची (ख) श्रुतिसमभिन्नार्थक (ग) विपरीतार्थी (घ) समूहवाचक
4. पूरा वाक्य भएको र लोकअनुभवको निचोड दिने अभिव्यक्ति कुन हो ? [१] (क) टुक्का (ख) उखान (ग) अनुकरणात्मक शब्द (घ) पारिभाषिक शब्द
5. 'इजलास' कुन क्षेत्रको पारिभाषिक शब्द हो ? [१] (क) जग्गा (ख) कानुन (ग) अन्तरिक्ष (घ) साहित्य

उत्तर — 20.28

१. (क) — वायु = पवन। (घ) 'भूमि' धरतीको पर्याय हो, वायुको होइन।

२. (ख) — आय–व्यय। (क) र (ग) आयसँग मिल्ने पर्याय हुन्।

३. (ख) — सुन्दा उस्तै, अर्थ फरक — दिन (दिवस) र दीन (गरिब)।

४. (ख) — उखान पूरा वाक्य हुन्छ; टुक्का पदावली हो।

५. (ख) — इजलास अदालतमा न्यायाधीश बस्ने ठाउँ; कानुन क्षेत्रको शब्द।

एकाइको सारांश

• यो अध्यायमा २८ एकाइबाट जम्मा १४० वस्तुगत प्रश्न छन्; प्रत्येकको उत्तरसँग कारण र भ्रममा पार्ने विकल्पको विश्लेषण छ।
• बोर्डको नेपाली प्रश्नपत्रमा विकल्पयुक्त प्रश्न हुँदैन। पहिलो नौ प्रश्नका एक-दुई शब्दका निर्णय नै यो अभ्यासका वास्तविक क्षेत्र हुन्।
• २०८०, २०८१, २०८२ तीनै वर्ष प्रश्न १ अक्षर संरचना, प्रश्न २ शुद्धीकरण, प्रश्न ४ पदवर्ग (२०८२ मा विकल्पका रूपमा), प्रश्न ५ तत्सम-आगन्तुक र प्रश्न ६ उपसर्ग-प्रत्यय वा समास-द्वित्व बाट आए।
• पाठतर्फ नाम, सन्, अङ्क र पात्रको नाम सबैभन्दा सजिलै भुलिने तथ्य हुन्: २५ रुपियाँ बनाम ५ रुपियाँ, १८४४ बनाम १८९५, २०१७ बनाम २०११ र २०६७।
• व्याकरणमा सबैभन्दा बढी गल्ती हुने जोडी: उत्तर र उत्तम अवस्था, इच्छार्थ र आज्ञार्थ, -ला (भविष्यत् होइन), उपवाक्यको सङ्ख्या (समापिका क्रिया गन्ने), करण र कर्ता (ले हेरेर होइन, प्रश्न सोधेर)।

अभ्यास प्रश्न

मिश्रित अभ्यास — एक मिनेटमा एउटा (१ अङ्क)

1. 'आमाको सपना' सङ्ग्रहले कुन पुरस्कार पायो ? [१] (क) सिर्जना पुरस्कार (ख) मदन पुरस्कार (ग) साझा पुरस्कार (घ) जगदम्बा पुरस्कार
2. 'नियात्रा' विधाका स्थापक को हुन् ? [१] (क) तारानाथ शर्मा (ख) भागीरथी श्रेष्ठ (ग) मदनमणि दीक्षित (घ) बखतबहादुर थापा
3. 'एक चिहान' का खल पात्र कुन हुन् ? [१] (क) अष्टनारान र लतमाया (ख) सुरमान सुब्बा र डाक्टर गोदत्तप्रसाद (ग) पुननारान र हर्षनारान (घ) रञ्जनादेवी र नानीथकुँ
4. 'मातृत्व' कथाको समाख्याता को हुन् ? [१] (क) सुबोध (ख) ममता (ग) चन्द्र (घ) सूर्य
5. काल-पक्षको बाह्र रूप कसरी बन्छन् ? [१] (क) ३ काल × ४ पक्ष (ख) ४ काल × ३ पक्ष (ग) २ काल × ६ पक्ष (घ) ३ काल × ३ पक्ष
6. 'दशानन' कुन समास हो ? [१] (क) द्वन्द्व (ख) बहुव्रीहि (ग) द्विगु (घ) कर्मधारय
7. 'चक्कुले तरकारी काट्यो' मा 'चक्कुले' कुन कारक हो ? [१] (क) कर्ता (ख) करण (ग) कर्म (घ) अपादान
8. सारांश कति अंशमा लेखिन्छ ? [१] (क) एक चौथाइ (ख) एक तृतीयांश (ग) आधा (घ) दुई तृतीयांश
9. निबन्धको न्यूनतम शब्द सङ्ख्या कति हो ? [१] (क) १५० (ख) २०० (ग) २५० (घ) ५००
10. 'जीवन मार्ग' रिपोर्ताजका निर्देशक को हुन् ? [१] (क) छिरिङ (ख) पेशल (ग) सलिम (घ) घनश्याम

उत्तर

१. (ख) मदन पुरस्कार।

२. (क) तारानाथ शर्मा।

३. (ख) सुरमान सुब्बा र डाक्टर गोदत्तप्रसाद।

४. (ख) ममता — पाठ प्रथम पुरुषमा छ।

५. (क) तीन काल र चार पक्ष गुणन हुँदा बाह्र।

६. (ख) बहुव्रीहि।

७. (ख) करण।

८. (ख) एक तृतीयांश।

९. (ग) २५०।

१०. (क) छिरिङ।